Storia degli Italiani, vol. 05 (di 15)

Part 46

Chapter 463,272 wordsPublic domain

_Pseusti._ Fiera tempesta gittò sull'oceano, e sommerse il mondo. La terra fu allagata; quanto vivea perì. Solo dei mortali Deucalione sopravvisse, e le pietre che lanciò con Pirra sua moglie, diedero origine a nuova generazione.

_Alitia._ La vendetta del Signore spalancò le cataratte dell'abisso, e salvò Noè solo nell'arca colla famiglia. L'eterno fe splendere l'arcobaleno traverso la nube, e agli uomini fu certo che il Signore più non li distruggerebbe.

_Pseusti._ Numerose divinità, proteggete il poeta che canta il nome vostro. Voi che abitate la regione delle stelle e il soggiorno di Plutone o i profondi abissi, voi tutti che popolate il mondo, numerosi Dei, proteggete il poeta che canta la vostra lode.

_Alitia._ Dio eterno ed unico, maestà, gloria, essenza divina, che fosti e sarai, le tue lodi canto, obbedisco a' tuoi precetti. Dio in tre persone, tu cui nè principio nè fine, concedimi vittoria sopra gli Dei menzogneri.

_Pseusti._ Dimmi come Proserpina venne al mesto soggiorno; a qual patto Cerere poteva rivedere la diletta figlia; e qual perfido rivelò agli Dei il frutto da essa mangiato. Dimmi il segreto della guerra di Troja, ed io t'applaudirò.

_Alitia._ Quai sono le leggi che tengono le acque diffuse sopra la terra, la terra sospesa sotto il cielo, e l'aria diffusa nello spazio? Dimmi qual luogo del mondo è il più elevato sotto i cieli, e pronunzia il santo nome dell'Eterno, e t'applaudirò.»

[348] _Studio artis grammaticæ magis assiduus quam frequens, sicut Italis semper mos fuit artes negligere ceteras, illam sectari_... Rudulphus Glaber ap. BOUQUET, X. 23.

[349] Più volte rinacque il timore del finimondo. Specialmente Florenzio vescovo di Firenze pubblicò esser nato l'anticristo, e verificarsi appunto ciò che le sante scritture aveano predetto. La diceria acquistò tal credenza nel 1105, che Pasquale II volle si radunassero i vescovi in Firenze per udire i fondamenti della sua opinione; e furono trecenquaranta gli accorsi. LABBE, _Concil._, X. 743.

[350] LANDULPHUS SENIOR, _Hist. Med._, II. 30. Nell'archivio della cattedrale d'Aosta, al fine d'un pontificale del X secolo, è questo Breve _recordacionis de tregua Domini, quam inter se religiose Christiani custodire debent secundum episcoporum præceptum et bonorum laicorum consensum. In primis tenenda est tregua Dei ne homo occidat hominem, et ne homo tradat seniorem suum. Si quis hoc peccatum fecerit in tregua Dei, profugus non remaneat in patria._

[351] LUPO, _Cod. Bergom._, II. 145, 241, 321.

[352] Como suffragava al patriarca d'Aquileja. Crema non era ancora vescovado.

[353] LANDULPHUS SENIOR, II, 29. Anche in Francia l'arcivescovo di Reims era il primo fra i dodici grandi pari del regno: in Inghilterra è alla testa dei pari l'arcivescovo di Cantorbery: quello di Magonza in Germania poteva convocar la dieta in impero vacante.

[354] Ivi perì Olderico vescovo d'Asti.

[355] Un atto di quel tempo dice che la Chiesa cremonese _non modicam passa est jacturam, maxime a Girardo, Heriberti mediolanensis archiepiscopi nepote, qui audacia patrui sui, qui omne italicum regnum ad suum disponebat nutum, superbe levatus, quidquid sibi placitum erat, justum aut injustum, potestative operabatur in regno_. Ap. GIULINI, _Memorie_, tom. III. 442.

[356] _Sævissimi Theutonici, qui nesciunt quid sit inter dexteram et sinistram._ LANDULPH. SEN.

[357] ARNULPH., _Hist. Med._, II. 12.

[358] OTTO FRISING., _De gestis Friderici II._ — RADEV. FRISING., IV. 1. ecc.

[359] _Eisque legem, quam et prioribus habuerant temporibus, scripto roboravit_. HERMANN CONTRACT. _ad_ 1037.

[360] _Ad morganaticam_. Morganatico è un matrimonio, eguale o no, nel cui contratto si limitano i diritti della sposa e dei nascituri; per es. che quella non avrà il titolo del marito, i figli non erediteranno secondo la legge, ecc.

Ecco questa legge importantissima:

_In nomine sanctæ et individuæ Trinitatis. Chonradus gloriosissimus imperator augustus._

_Omnibus sanctæ Dei ecclesiæ fidelibus, nostrisque, præsentibus scilicet et futuris, notum esse volumus, quod nos, ad reconciliandos animos seniorum et militum, ut ad invicem inveniantur concordes, et ut fideliter et perseveranter nobis et suis senioribus serviant devote, præcipimus et firmiter statuimus, ut nullus miles episcoporum, abatum, abatissarum, aut marchionum, vel comitum, vel omnium, qui beneficium de nostris publicis bonis, aut de ecclesiarum prædiis tenet nunc, aut tenuerit, vel hactenus injuste perdidit, tam de nostris majoribus walvassoribus, quam et eorum militibus, sine certa et convicta culpa suum beneficium perdat, nisi secundum constitutionem antecessorum nostrorum et judicium parium suorum._

_Si contentio fuerit inter seniores et milites, quamvis pares adjudicaverint illum suo beneficio carere debere, si ille dixerit id injuste vel odio factum esse, ipsum suum beneficium teneat, donec senior, et ille quem culpat, cum paribus suis ante præsentiam nostram veniant, et tibi causa juste finiatur. Si autem pares culpati in judicio senioribus defecerint, ille qui culpatur suum beneficium teneat, donec ipse cum suo seniore et paribus ante nostram præsentiam veniant. Senior autem, aut miles qui culpatus, qui ad nos venire decreverit, sex hebdomadas, antequam iter incipiat, ei cum quo litigaverit innotescat._

_Hoc autem de majoribus walvassoribus observetur. De minoribus vero, in regno, aut ante seniores, aut ante nostrum missum eorum causa finiatur._

_Præcipimus etiam, ut, cum aliquis miles, sive de majoribus, sive de minoribus, de hoc sæculo migraverit, filius ejus beneficium habeat. Si vero filium non habuerit, et abiaticum ex masculo filio reliquerit, pari modo beneficium habeat, servato usu majorum walvassorum in dandis equis et armis suis senioribus. Si forte abiaticum ex filio non reliquerit, et fratrem legitimum ex parte patris habuerit, si seniorem offensum habuit, et sibi vult satisfacere, et miles ejus effici, beneficium quod patris sui fuit habeat._

_Insuper etiam omnibus modis prohibemus, ut nullus senior de beneficio suorum militum cambium, aut precariam, aut libellum, sine eorum consensu facere præsumat. Illa vero bona, quæ tenet proprietario jure, aut per præcepta, aut per rectum libellum, sive per precariam, nemo injuste eos disvestire audeat. Fodrum de castellis, quod nostri antecessores habuerunt, habere volumus; illud vero quod non habuerunt, nullo modo exigimus._

_Si quis hanc jussionem infregerit, auri libras centum componat, medietatem cameræ nostræ, et medietatem illi cui dampnum illatum est._

_Signum domini Chonradi serenissimi Romanorum Imperatoris Augusti._

_Kadolohus cancellarius vice Herimanni archicancellarii recognovi._

_Datum_ V _kalendas junii, indictione_ V, _anno Dominicæ incarnationis_ MXXXVIII, _anno autem domini Chonradi regis_ XIII, _imperantis_ XI.

_Actum in obsidione Mediolani feliciter. Amen._

[361] Un privilegio di Enrico III del 1052 concede al clero di Volterra di poter decidere le liti col duello. _Antiq. M. Æ._, diss. XLI.

[362] Un documento bergamasco del 1088 (ap. Lupo, II. 766) nomina un conte Nuvolo _vexillifer walvassorum qui societatem fecerant_. Il _Breve recordationis de Ardicio de Aimonibus_ discorre a lungo de' valvassori, _qui insimul de variis episcopatibus conspiraverunt._

[363] Conti d'Aquino, di Trano, di Penna, di Calvi, d'Isernia, di Pontecorvo, di Sangro, del Sesto, di Sora, di Venafro, ecc.

[364] Una leggenda italiana fa che il principe di Luni s'invaghisca d'una imperatrice che viaggia col suo sposo, e che gli corrisponde: concertano essi che l'imperatrice si finga morta, e dal sepolcro passa alle braccia dell'amante: l'imperatore, risaputolo, distrugge quella città.

[365] _Qu'ils ont combattu, non pour prendre mérite de deniers, mais par lo amor de Dieu, et pour ce qu'ils ne pooient soutenir tant de superbe de li Sarrasins_. Histoire de li Normant, par AIMÉ.

[366] LEO OSTIENSIS, _Chron. Cassin._, lib. II. c. 27.

[367] _Et li Normant, liquel avoient été troiz mille, non remanainstrent se non cinc cent_. AIMÉ.

[368]

_Pro numero comitum bis sex statuere plateas,_ _Atque domus comitum totidem fabricantur in urbe._ GUGLIELMO APULO.

[369] LEO OSTIENSIS, lib. II. c. 71.

[370] _Manderent messaige à lo papa, et cerchoient paiz et concorde, et prometoient chascun an de donner cense et tribut à la saincte Eglise_. AIMÉ.

[371] Non Civitella, come dicesi comunemente. Goffredo Malaterra dice chiaramente Civitate, che era presso Dragonara, verso la foce del Fortore.

[372]

_Robertum donat Nicolaus honore ducali,_ _Unde sibi Calaber concessus et Apulus omnis._ GUGL. APULO.

Il giuramento, che allora egli prestò al papa (BARONIO, ad an. 1059, nº 70), è il primo esempio certo di re riconoscentisi vassalli della santa sede:

_Ego Robertus, Dei gratia et sancti Petri, dux Apuliæ et Calabriæ, et utraque subveniente, futurus Siciliæ; ab hac hora et deinceps ero fidelis s. romanæ Ecclesiæ, et tibi domino meo Nicolao papæ. In consilio aut facto, unde vitam aut membrum perdas, aut captus sis mala captione, non ero. Consilium quod mihi credideris, et contradices ne illud manifestem, non manifestabo ad tuum damnum, me sciente. Sanctæ Romanæ Ecclesiæ ubique adjutor ero, ad tenendum te et ad aquirendum regalia s. Petri, ejusque possessiones, pro meo posse, contra omnes homines; et adjuvabo te ut secure et honorifice teneas papatum romanum, terramque sancti Petri et principatum; nec invadere nec aquirere quæram, nec etiam deprædari præsumam, absque tua, tuorumque successorum, qui ad honorem sancti Petri intraverint, certa licentia, præter illam quam tu mihi concedes, vel tui concessuri sunt successores. Pensionem de terra sancti Petri quam ego teneo aut tenebo, sicut statutum est, recta fide studebo ut illam annualiter romana habeat Ecclesia. Omnes quoque ecclesias, quæ in mea persistunt dominatione, cum earum possessionibus, dimittam in tua potestate, et defensor ero illarum ad fidelitatem s. romanæ Ecclesiæ. Et si tu vel tui successores ante me ex hac vita migraveritis, secundum quod monitus fuero a melioribus cardinalibus, clericis romanis et laicis, adjuvabo ut papa eligatur et ordinetur ad honorem s. Petri. Hæc omnia suprascripta observabo sanctæ romanæ Ecclesiæ et tibi cum recta fide; et hanc fidelitatem observabo tuis successoribus ad honorem s. Petri ordinatis, qui mihi firmaverint investituram a te mihi concessam. Sic me Deus adjuvet et hæc sancta evangelia_.

[373] L'epitafio di Roberto Guiscardo diceva:

_Hic terror mundi Guiscardus hic expulit urbe_ _Quem Ligures regem, Roma Alemannus habet._ _Parthus, Arab, Macedumque phalanx non texit Alexin_ _At fuga sed Venetum nec fuga nec pelagus._

[374] Il Malaterra (lib. I. c. 26) racconta senz'ombra di disapprovazione che Ruggero, avendo udito d'alcuni mercanti che da Amalfi doveano passare a Melfi, _non minimum gavisus, equum insiliens, cum octo tantum militibus mercatoribus occurrit, captosque Scaleam duxit, omniaque quæ secum habebant diripiens, ipsos etiam redimere fecit. Hac pecunia roboratus, largus distributor centum sibi milites alligavit_.

[375] _Terra Siciliæ, terra Saracenorum, habitaculum nequitiæ et infidelitatis, sepulcrum quoque gentis nostri generis et sanguinis... Ego cum exercitibus militum meorum fortiter laboravi ad hoc opus Dei perficiendum, videlicet ad acquirendam terram Siciliæ_. Diploma del 1091 ap. ROCCO PIRRO, _Sicilia sacra_, tom. I. p. 520-21.

[376] L'Ostiense raccolse in questi versi tutti i casi che si traevano al fôro ecclesiastico:

_Hæreticus, simon, fænus, perjurus, adulter,_ _Pax, privilegium, violentus, sacrilegusque,_ _Si vacat imperium, si negligit, ambigit, aut sit_ _Suspectus judex, si subdita terra, vel usus_ _Rusticus, et servus, peregrinus, feuda, viator,_ _Si quis pænitens, miser, omnis causaque mixta,_ _Si denunciat Ecclesiæ quis, judicat ipsa._

[377] _De pressuris Ecclesiæ._

[378]

_Theutonici reges, perversum dogma sequentes,_ _Templa dabant summi Domini sæpissime nummis_ _Præsulibus cunctis: sed et omnis episcopus urbis_ _Plebes vendebat, quas sub se quisque regebat._ _Exemplo quorum, munibus nec non laicorum,_ _Ecclesiæ Christi vendebantur maledictis_ _Presbyteris._ DONNIZONE, Vita com. Mathildis.

[379] S. PIER DAMIANI, _Vita di S. Domenico_. Nel Penitenziale edito dal Muratori (_Antiq. M. Æ._, diss. LXVIII) trattasi molto di questi scambj di penitenze: — Se uno non può digiunare, scelga un sacerdote giusto, o un monaco che vero monaco sia e viva secondo la regola, che ciò compisca per lui, e se ne redima a prezzo conveniente. Una messa cantata speciale può riscattare dodici giorni; dieci messe riscattano tre mesi; trenta messe dodici mesi». Esso Pier Damiani scriveva a Ildebrando d'avere imposta all'arcivescovo di Milano la penitenza di cento anni, e tassata la redenzione di questi in un'annua somma. _Rer. it. Scrip._, IV. p. 28.

[380] _Petri Damiani_, _Opusc._, XXXI. c. 69. — Giovanni da Lodi suo discepolo ne scrisse la vita.

[381] _Ap._ PURICELLI, _De s. Arialdo_, II. 3. 4.

[382] LABBE, _Concil._, tom. IX in fine.

[383] _Chron. Novalic._, col. 119, in _Hist. Patriæ Monumenta, Script._, tom. III.

[384] La donazione di Ottone imperatore a papa Silvestro, che dicesi trovata in Assisi nel 1139, è impugnata come falsa da molti, e ultimamente da Wilmans, _Ann. dell'Impero sotto Ottone III_, Berlino 1840: ma è tenuta per autentica da Hock e da Pertz, _Monum. legum_, tom. II. p. 162.

[385] Di Benedetto IX dice ogni male Bennone; pure si prova che, a insinuazione di Bartolomeo abate di Grottaferrata, egli rinunziò al pontificato, e si vestì monaco, morendo in penitenza. E in tutte quelle accuse c'è forse esagerazione per parte degli zelanti non meno che dei detrattori.

[386] Cardinali _vescovi_ erano quelli d'Ostia, Porto e Santa Rufina, Alba, Sabina, Tusculo e Preneste, vicarj del papa qual patriarca di San Giovanni Laterano. Cardinali _cherici_ erano i parroci di quattro altre chiese patriarcali di Roma. Agli istituti di carità presedevano cardinali _diaconi_.

[387] LABBE, _Concil._, tom. IX. p. 1155. — _Romæ, Nicolao papa defuncto, Romani coronam et alia munera Henrico regi transmiserunt, eumque pro eligendo summo pontifice interpellaverunt. Qui ad se convocatis omnibus Italiæ episcopis, generalique conventu Busileæ habito, eidem imposita corona, patricius romanus appellatus est. Deinde, cum communi omnium consilio, parmensem episcopum summæ romanæ ecclesiæ elegit pontificem,_ HERMANN CONTRACT.

[388] RIDOL. NOTARII, _Hist. rer. Brix._, pag. 17.

[389] Documenti autentici provano che anche nel regno di Napoli il matrimonio di preti e frati era riconosciuto; e trovansi soscrizioni, _Ego Petrus, filius domini Stephani monachi: Ego Sergius, filius domini Johannis monachi: Ego Johannes, filius domini Petri monachi_..., alle pagine 10, 21, 40, 46 della _Sylloge de' Monumenti_ del grande archivio di Napoli. Il concilio di Melfi nel 1059 pel primo limitò il matrimonio dei preti: dopo il concilio romano del 1072 fu proibito. Nelle consacrazioni dei vescovi prescriveansi norme intorno all'ordinare conjugati: e l'arcivescovo Alfano nel 1066, consacrando il primo vescovo di Sarno, gli indiceva _ne bigamum, aut qui virginem sortitus non est uxorem, ad sacrum ordinem permittat accedere: et si quos hujusmodi forte reperit, non audeat promovere_. UGHELLI, _Italia sacra_, tom. VII. p. 571. Barbato arcivescovo di Sorrento, nel 1110 ordinando Gregorio vescovo di Castellamare, dicea: _Eique dedimus in mandatis ne nunquam ordinationem præsumat facere illicitam, nec bigamum, aut qui virginem non est sortitus uxorem, neque illiteratum... ad sacrum ordinem permittat ascendere._ Id., tom. VI. p. 609, ediz. Venezia 1721.

[390] Arnolfo, testimonio non della miglior disciplina ma della consuetudine, dice che nel regno italico, vacando un vescovado, il re vi provvedeva il successore, invitato dal clero e dal popolo; ma a Milano, morto il metropolita, uno de' canonici del duomo gli succedeva. _Vetus fuit italici regni conditio, perseverans usque in hodiernum diem, ut, defunctis ecclesiarum præsulibus, rex successores italicos, a clero et populo decibiliter invitatus. Prisca Mediolani consuetudo est, ut, decedente metropolitano, unus ex majoris ecclesiæ præcipuis cardinalibus, quos vocant ordinarios, succedere debeat._ Hist. Med., III.

[391] PETRI DAMIANI, _Opusc._, V.

[392] Che anche la depressione dei vescovi e prelati fosse grata al popolo, lo attesta Enrico IV: _Rectores sanctæ Ecclesiæ, videlicet archiepiscopos, episcopos, presbyteros, sicut servos pedibus tuis calcasti, in quorum conculcatione tibi favorem ab ore vulgi comparasti_. MANSI, Concil., XX. 471.

[393] Il Guichenon (_De la Maison de Savoie_) pretende fosse il Bugey, allora distretto del regno d'Arles. — Di Adelaide scrisse la vita il Terraneo, volendo farne un riscontro alla contessa Matilde.

[394]

_Copia librorum non deficit huic..._ _Libros ex cunctis habet artibus atque figuris..._ _Hæc apices dictat, scit theutonicam bene linguam;_ _Gens alemanna quidem sibi gratis servit ubique._ _Russi, Saxones, Guascones atque Frisones,_ _Arveni, Franci, Lotharingi quoque, Britanni_ _Hanc tantum noscunt, quod ei sua plurima poscunt..._ _Responsum cunctis hæc dat sine murmure turbis._ DONNIZONE, lib. II.

Ecco il principio d'uno dei tantissimi suoi atti di donazione: _Quae ad honorem ecclesiarum et fidelium catholicorum substentationem erogantur, quia in centuplum recompensentur, et quod melius est, vita retribuantur æterna, nulli prorsus fidelium dubitandum est: et maxime monasteriis quæ in nostris possessionibus constituta sunt, et religiosis viris qui in Deo famulantur, si in necessitatibus viscera pietatis recludamus, quomodo charitas Dei erit in nobis? Ideo ego Mathilda, Dei gratia, si quid sum, pro mercede et remedio animæ meæ parentumque meorum etc._

Le _Memorie della gran contessa Matilde_ di Francesco Maria Fiorentini (1645) sono una delle migliori fonti della storia di questo secolo, massime colle note e i documenti che v'aggiunse Giandomenico Mansi nell'edizione di Lucca 1756.

[395] Donnizone dice, lib. II. c. 1:

_Per tres tenuit jam menses_ _Gregorium papam; cui servit ut altera Martha._ _Auribus intentis capiebat sedula mentis_ _Cuncta Patris dicta, seu Christi verba Maria._ _Propria Clavigero sua subdidit omnia Petro_ _Janitor est cæli suus heres; ipsoque Petri,_ _Accipiens scriptum de cunctis Papa benignus._

Gregorio le scriveva: _In veritate vobis loquimur, quod in nullis terrarum principibus tutius quam in vestra nobilitate confidimus, quoniam hoc verba, hoc facta, hoc piæ devotionis studia, hoc fidei vestræ preclara nos constantia docuerunt._ Le lettere che esso le derigeva, sono del tenore di quelle di Francesco di Sales alla signora di Chantal; e le diceva: — Vi scrivo, diletta figlia di san Pietro, per saldare la fede vostra sull'efficacia del santo sacramento dell'Eucaristia, tali essendo i tesori e i doni che, invece d'oro e di gemme, in nome del padre vostro che è il principe de' cieli, voi mi avete richiesto, benchè aveste potuto da prete più degno ottenerli. Non vi parlerò della Madre di Dio, a cui v'ho in ispecial modo raccomandata, e vi raccomando senza posa, finchè non arriviamo a vederla... Più essa in bontà e santità supera le altre madri, più le sorpassa in clemenza... Cessate dunque di peccare, e prostrata innanzi a lei versate lacrime di cuor contrito e umiliato». _Epist._ VII. 47.

[396] MURATORI, _Anecdot._, tom. II. p. 328; e MARTÈNE, _De ant. Eccles. rit._, tom. II. 1. 2. Lo adduciamo perchè tale era il rito consueto.

[397]

_Leges tuæ depravatæ plenæ falsitatibus._ _In te cuncta prava vigent, luxus, avaritia,_ _Fides nulla, nullus ordo. Pestis simoniaca_ _Gravat omnes fines tuos. Cuncta sunt venalia._ _Per te ruit sacer Ordo, a qua primum prodiit._ _Non sufficit papa unus; binis gaudes infulis._ _Fides tua solidatur sumptibus exhibitis._ _Dum stat iste, pulsas illum; hoc cessante, revocas;_ _Illo istum minitaris. Sic imples marsupias._ Lib. III. c. 38.

[398] Gregorio VII fu santificato da Benedetto XIII nel 1729; e Giuseppe II, l'imperatore sacristano, lo volle cancellato dai calendarj austriaci. Non v'è ingiurie che non siansi dette di questo pontefice; ma altrettante lodi gli furono attribuite, massime da moderni, anche protestanti, e principalmente dal Voigt nella vita che di lui scrisse. Guizot lo mette a paro di Carlo Magno e di Pietro czar, riformanti per via del dispotismo. Stephen (nell'_Edinburgh Review_) lo dichiara il più nobile genio che regnasse a Roma dopo Giulio Cesare; e, come protestante, detestando lo scopo di lui, lo riconosce «favorevole e forse essenziale al progresso del cristianesimo e della civiltà». Lamennais lo intitolò il _gran patriarca del liberalismo_: ma questo concetto non è una novità, poichè il Giannone, cavilloso fautore dei diritti regj e perciò sempre ostile a Ildebrando, racconta che «niun altro _più_ meglio e più al vivo ci diede il ritratto di questo pontefice _quanto_ quel giudizioso _dipintore_ che lo _dipinse_ nella chiesa di San Severino di Napoli. Vedesi quivi l'immagine di questo papa avere nella sinistra mano il pastorale co' pesci; nella destra, alzata in atto di percuotere, una terribile scuriada; e sotto i piedi scettri e corone imperiali e regali, in atto di flagellarli. E dopo avere così mostrato essere stato Gregorio il terrore e il flagello dei principi, e calpestar scettri e corone, volendo ancor far vedere che tutto ciò potea ben accoppiarsi colla santità e mondezza de' suoi costumi, sopra il suo capo scrisse in lettere cubitali queste parole: SANCTUS GREGORIUS VII».

[399] Così la intesero i contemporanei. _Non cujuslibet regis et ducis sive marchionis, sed unius feminæ, scilicet gloriosæ et Deo dilectæ comitissæ Mathildis congressione imperator debilitatus est_. DEUSDEDIT CARDIN. ap. Baronio _ad an._ 1081. — _Ipsa pene sola cum suis contra Henricum... jam septennio prudentissime pugnavit, tandemque Henricum de Longobardia satis assai viriliter fugavit._ BERTOLD. CONSTANT. _ad_ 1097.

Donnizone la dice _hilari semper facie, placida quoque mente, e fœmina pacis_; ma altrove _Pervigil et fortis, perversos sæpe remordit_.

_Fervida bella nimis cum rege potenter inivit;_ _Nam per triginta duravit tempora firma_ _Nocte die bellans, regni calcando procellas._

[400] _Sub specie religionis_. OTTO FRISINGENSIS.

[401] _Pro remedio animæ meæ et parentum meorum, dedi et obtuli Ecclesiæ sancti Petri, per interventum domini Gregorii papæ VII, omnia bona mea jure proprietario, tam quæ tum habueram, quam ea quæ in antea acquisitura eram, sive jure successionis, sive alio quocumque jure ad me pertinent, et tam ea quæ ex hac parte montium habebam, quam illa quæ in ultramontanis partibus ad me pertinere videbantur_. Pare la contessa avesse già fatta donazione sotto il papato di Gregorio VII, ma perdutasi la carta, la rinnovasse il 1112 a favore di Pasquale II. Questa carta è stampata in fondo al poema di Donnizone, _Rer. It. Scrip._, tom. V. p. 584; e può ben essere falsa: tuttavia la donazione non potrebbesi ragionevolmente negare, attesochè fu recata in mezzo subito dopo la morte di Matilde; e se si disputò sopra l'estensione con cui intenderla, non ne fu impugnata la genuinità. Vedi TIRABOSCHI, _Mem. modenesi_, I. 140.