Storia degli Italiani, vol. 05 (di 15)

Part 45

Chapter 453,450 wordsPublic domain

_Constat me prænominatus Candidus venditor vindedisse et vindedimus vobis Audepert et Baroncello germanis emptoribus, vindedimus vobis muliere una nomine Boniperga qui Teudisada, una cum infantulo suo parbulo, cujus adhuc dr. nomen dederit, quos in infinitum vobis pro ancilla et servo vindedimus possidendum quatenus amodo in vestra suprascriptorum Audepert et Baroncello vel heredum vestrorum maneat potestate, et recipimus pretium nos qui supra Candidus venditor a vobis emptoribus pro suprascripta muliere nomine Boniperga qui Teudisada, una cum filio suo parbulo, inter bobes et auro inadpretiato sol. viginti et uno, finitum pretium; et inter eis bono animo convinet in ea ratione, ut si quis amodo nos qui supra venditor vel heredes nostros aut aliquis homo contra hanc vinditionem nostram quandoque ire præsumpserimus, te minime ab omne homine defensare potuerimus duplum pretium ad rem melioratam, nos quoque venditor vel heredes nostri vobis emptoribus vel ad heredes vestros reddituri promittimus._

_Actum Christi regno, mense et indictione suprascripta feliciter._

_Signum † manus Candido v. h. venditoris qui hanc cartulam fieri rogavit._

_Ego Perideus testis rogatus †. Ego Adualdus testis rogatus †._

_Signum † manus Magnefridi actor testis._

_Ego q. s. Aboald notarius postradita complevi et emisi._

Il Lupo reca la vendita fatta nel 1064 da Enrico conte d'Almenno, vivente a legge longobarda, ad un tal Signorello di Crema, d'un'ancella di nome Maura, _natione Italie_, per trenta soldi d'argento, prezzo finito: _Que suprascripta ancilla cum omnibus vestimenticulis ejus in integrum a presenti die in tua et cui tu dederis tuisque heredibus persistat potestate, jure proprietario nomine habendum et faciendum exinde quicquid volueris._ Nel 924, Adalberto vescovo di Bergamo dona ai canonici di San Vincenzo _de pertinentibus meis famulum unum nomine Gis....... qui et Ruso vocatur, cum uxore sua Gariverga et filio suo Petro, una cum vestimentola, et peculiariolum eorum, in ipsam canonicam pistorem esse, et aliud servitium quot ministri ipsius canonice jusserint, ad ipsos sacerdotes fatiendum; et perveniat a die presente in jus et potestatem ipsorum fratrum, propter remedium et salutem corporis et anime nostre_. E nel 976 il prevosto di Sant'Alessandro commuta un servo con un altro, e coll'aggiunta di più di otto pertiche di terra. _Cod. bergom._, II. 665. 137.

Nel Lupo stesso vi sono varie concessioni fatte dal padrone, massime da vescovi, a qualche servo, di vendere o permutare alcun loro possesso. Ivi, 59. 211. 261. 277. 559....

[323] GATTOLA, _ad Hist. Abatiæ cassinensis accessiones_, part. I. p. 71.

[324] MICHELE PIAZZA, _Storia sicula_, part. I. c. 47 e 111, part. II. c. 17; GREGORIO, lib. V. c. 2, nota 15 all'anno 1375.

[325] Nel catalogo dei beni del vescovado di Lucca dell'VIII o IX secolo, Philippus de Spardaco _facit angarias dies_ III _in hebdomada_; Bappulo de Persiniano _facit angarias dies_ III _in hebdomada, reddit vinum medietatem, oleum med., pullos_ IIII, _ovos_ XX; altri _similiter_; Tachiprando _facit angarias hebdomadas_ XII _in anno_.... Omilio de Quesa _reddit vinum med. et lavore tertiam parte_; Felix de Subsilonle _reddit med. granum el faba, et vinum anforas antiquam_ I _et den._ XXVII.

[326] La condizione degli schiavi e i varj mestieri cui si applicavano, ricevono gran lume dalla seguente carta di emancipazione e divisione del 761, nelle _Memorie Lucchesi_, vol. IV. doc. 54:

_Notitia brevis, qualiter divisi ego Sunderat inter me et domino Ferodeo episcopo homines de ista parte Arnu._

_In primis Asprandulo de Tramonte, Maurulo germano ipsius Aspranduli. Rodulo, Magnipertulu Angari filii ipsius Roduli. Corpulo filio Barinchuli maiure. Maricindula muliere Barinchuli. Corpula mulier Alaldi. Gespergula filia Marcianuli minore. Sisula mulier Magnipertuli de filio Roduli, cum filio suo Sisaldulo. Marcianulo de' Caracini. Auripertulo filii ipsius Marcianuli minore. Maurulo filio Stephani mediano. Candido caprario. Martinulo filio Marrioni de Salicano. Candida soror ipsius Martinuli. Marinulo de Cincturia. Lartula mulier ipsius Marinuli, cum tres infantos suos, uno masculo, et duæ feminæ. Sunfulo de Cincturia. Duæ filiæ Furcule de Tramonte, quem habet de muliere, filio Tendaldi. Alpergula de Lamari. Gunderadula, qui est in casa Baronaci, cum duæ filiæ suæ. Tendulo de Monacciatico. Causulo de Serbano. Cicula soror Teudaldi, qui fuit mulier quondam Radipertuli. Uno filio, et una filia Ciantuli, nomine Wsilinda, Ratpertulo de Tramonte._

_Item breve de homenis, quos antea inter nos divisimus. Romaldulo calicario. Gandipertulo pistrinario. Liutpertulo vestorario. Mauripertulo caballario, filio Randuli. Arcansulo filio Fridipertuli. Martinulo clerico. Gudaldo quocho, frater Gaudipertuli. Clausula soror Ghitioli. Auria nepote Widaldi. Lucipergula nepote Marcianuli. Tachipergula de Massa. Aldula filia Magnipergulæ. Teuspergula filia Sunfuli. Maricula filia ipsius Sunfuli. Ansula soror Alpuli. Alipergula cornisiana. Geltrada mulier Cinctuli. Flurula filia Mugiuli. Teudipergula filia Murfuli. Cosfridulo filio Canseramuli. Barulo porcario. Aurulo filio Roppuli similiter porcario. Ratcausulo vaccario. Teuderissciula, quem debet nobis Ciemiccio in viganio. Prandulo filio Roppuli. Auripertula filia Cianciuli. Gunderadula filia Bonisomoli. Corpulo filio Alraldi._

_Item breve de homenis, quos livertavet barbane_ (lo zio) _meus. Sichiprandulu. Waliprandulu. Duo filii, et una filia Radipertuli de Monacciatico. Mulier Pertuli de Vico, cum tres infantes suos. Wanipertulo nepote Teuduli de Lamari. Aurulu russu. Nepote Widaldi de Quosa. Bonipertulu filio Bonisomuli de Tramonte. Due consubrine Dulciari de Coloniola. Nepote Bonusuli de Roselle._

_Item breve de homenis, quos liveros emiset barbane meus pro anima bonæ memoriæ genitori meo Sundipert, germani sui. Alpergula soror Alpuli. Canseradula soror Aspranduli. Bonaldulo frater Guadipertuli. Cellulo frater Causuli. Bonusula soror Sanduli. Liutpergula soror Magnuli de Valeriano, cum infantes suos. Causeradula soror Guidipertuli, cum tres infantes suos. Alo filio Radaldelli. Annifridulo de Cincturia._

_Isti omnes suprascripti homenis, quos barbane meus Peredeus in Dei nomine episcopus pro anima sua, et pro anima bonæ memoriæ genitori meo Sundipert, liveros emiset, quod sunt insimul homenis viginti et octo, in hoc ordine eos commemoravi in hunc breve, ut in ordine permaneant, sicut de ipsi inter nos per cartulæ convenientia, et promissio facta est. Nam non dedi isti home (homenis) in divisione suprascripti barbani mei sicut alii suprascripti homenis. Facta suprascripta notitia tempore dominorum nostrorum Desiderii, et Adelchis regibus, in anno regni eorum quinto et secundo, idus mensis magii, per indictionem quartadecima. Et scripsi ego Osprandus Diaconus._

Le stesse _Memorie_, vol. V. part. 3. p. 354, recano una curiosa permuta di servi nel 975.

[327] _Considerazioni sulla storia di Sicilia_, lib. I. c. V. n. 4. 6. 8.

[328] Secondo la legge longobarda era inviolabile lo schiavo rifuggito nella Chiesa, mentre non l'era nei possedimenti del re.

[329] Ecco l'atto di uno che _si offerisce_ ad una chiesa (_Mem. Lucchesi_, vol. IV. doc. 11):

_In Dei nomine, Regnante domno nostro Carolo rege Francorum et Langobardorum, anno regni ejus nono, et filio ejus domno nostro Pipino rege, anno regni ejus tertio, nono kalendas junias, indictione sexta. Manifestum est mihi Martino filio quondam Sinchi, quia per hanc cartulam offero memetipsum Deo, et tibi ecclesiæ beati sancti Reguli, Christi martheri, sitæ ubi vocabulum est ad Waldo, ut amodo in tua vel de tuis custodibus ego permaneam potestate; et si me de ipsum sanctum locum subtragi quæsiero, vel omnem imperationem ipsius ecclesiæ rectoribus facere et adimplere noluero, et in omnibus non permanere sicut et alii homenis jam dictæ ecclesiæ pertinentibus, aut in alterius casa abitare præsumpsero, spondeo me qui supra Martinus esse componiturus a parte suprascriptæ basilicæ, vel ad custodibus ejus auri soledos numero quinquaginta et cartulam offersionis meæ omni tempore in prædicto ordine firma et stabilis permaneat, et pro confirmatione Philippum presbyterum rogavi. Actum ad ecclesiam sancti Georgi ad Navis._

E nel documento 72 un altro del 772, ove notate che cede i beni e se stesso, ma ritiene gli uomini, cioè i servi:

_In Dei nomine. Regnante domno nostro Desiderio rege, et filio ejus domno nostro Adelchi rege, anno regni eorum quintodecimo et tertiodecimo, quinto idus mensis januarii, per indictionem decimam. Manifestum est mihi Racchulo clerico, filio quondam Baruccioli, abitatori ad ecclesiam sancti Elari tibi dicitur ad Crucem, quia per hanc cartulam offero me ipso Deo et tibi ecclesiæ beatæ sanctæ Mariæ sitæ in sexto, ubi Rachiprandus presbyta rector esse videtur, una cum omnibus rebus meis tam.... casa abitationis meæ, cum fundamento, curte vel aliis ædificiis meis simul et hortis (vineis), pratis, pascuis, sylvis, virgareis, olivetis, castanetis, cultis rebus, vel... moventibus una cum casis massariciis, vel aldionales, ubique... tibi prædictæ ecclesiæ in integrum. Excepto omni... omnes, quos in mea reverso esse potestatem: nam aliis omnibus suprascriptis rebus volo ut cunctis diebus sit in potestatem suprascriptæ Dei ecclesiæ, una cum omnibus rebus meis movilibus vel immovilibus in præfinito. Et qua a me neque ab heredibus meis aliquando præsens hac cartula offersionis meæ posse disrumpi, sed omni... in prædicto ordine in ipsa Dei ecclesia firmiter permaneat. Et pro confirmatione Rachiprandum clericum scribere rogavi. Actum Luca._

[330] Al vescovo di Padova, nella Marca Trevisana spettava la giurisdizione di un distretto (_pieve di sacco_) appartenente al dominio (_saccus_) del re; tutto diviso fra livellarj (_uomini di sacco_), che pagavano un censo al fisco reale, potevano anche vendere le terre, ma non a grandi vassalli o potenti, per non turbare i diritti regali del vescovo. GENNARI, _Ann. della città di Padova_.

Livello forse si disse dal _libello_ che consegnavasi all'investito.

[331] _Quia Tuscis consuetudo est ut, accepto ab Ecclesia libello, in contumaciam convertantur contra Ecclesiam, ita ut vix unquam constitutum reddant censum; precipimus, modisque omnibus jubemus, ut nullus episcopus vel canonicus_ (di Arezzo) _libellum aut aliquod scriptum alicui homini faciant, nisi laborantibus, qui fructum terræ Ecclesiæ, reddant sine molestia vel contradictione._ Antiq. M. Æ. III.

Nel 962 il vescovo di Genova, assecondando la domanda loro, ad alcune persone concedeva porzioni dei beni della chiesa a mezzeria, con obbligo di piantar vigne ed alberi fruttiferi il meglio che potranno; e di quel che seminano, il primo anno daran di nove moggia uno, il secondo di otto uno, il terzo e i successivi di sette uno: dell'uva, de' fichi, degli ulivi per dieci anni non daranno nulla, ma ogn'anno un pollo ciascuno, poi dopo dieci anni la metà del vino, de' fichi, dell'olio, oltre un'imposta detta scatico. _Monum. hist. patr., Liber Jurium_, p. 7.

[332] Walprando, vescovo di Lucca, dovendo muovere all'esercito con re Astolfo il 754, fa testamento, lasciando a chiese ed ospedali: _Servos autem meos vel ancillas, volo ut liveri omnes esse debeant, et a juspatronato absoluti, sicut illi homines qui ex_ NOBILE GENERE _procreati et nati esse videntur_. Mem. Lucchesi, vol. IV. doc. 46.

Nel 778 Peredeo, vescovo pure di Lucca, in testamento libera anch'egli i servi: _Post decessu meo omnes liberi et a juspatronato absoluti cunctis diebus debeant permanere sicut illi homines qui de_ NOBILIBUS ROMANIS _procreati et nati esse inveniuntur. Simili modo servos vel ancillas, quas domna genitrix mea Sundrada se vivens liberos demisit_, IN EO ORDINE _liberi permaneant, sicut supra institui_ (doc. 86).

Nel 789 Celso chierico: _Homines meos omnes masculos et feminas pro anima mea liberos dimittere debeatis circa sacrum altare, et per absolutionis chartulas a juspatronato absoluti_ (doc. 107).

Talvolta, per fare più inattaccabile l'emancipazione, vi si adopravano le formole del diritto barbarico, del romano e dell'ecclesiastico, come nel prezioso documento bergamasco del 1083, ove il conte Alberto emancipa alcuni servi, _sicut illi qui in quadrubio et in quarta manu traditis_ (formula romana) _et amond factis_ (che è longobardo), _vel sicut illis qui per manus sacerdotis circa sacro altare ad liberis dimittendi deducti fiunt, pro anime mee mercede; et concedo a vobis graciam libertatis vestre omne conquistum vestrum tam quod nunc abeatis, aut in antea aquistare potueritis_.

[333] Nel testamento di prete Lupo e del cherico Ansperto nell'800, che lasciano i loro beni alla basilica di Sant'Alessandro di Bergamo, leggiamo: _In ea vero ratione, ut familias nostras ad nos pertinentes, servos et ancillas, aldiones et aldianes de personas suas omnes liberis arimannis amundis absolutis permaneant ab omni conditione servitutis et juspatronatus sit ad eos concesso, civesque romani sint, et habeant potestatem testandi et anulo portandi, et ad nullum hominem habeant reprehensionem, et defensionem habeant ad quem voluerint. Tantum est ut illis pertinentibus nostris qui resedet in massaricio foris domocultile, si voluerit ipsis vel eorum heredes in ipsis rebus habitare, habeat potestatem ibidem resedendo, ed debeat tam ipsis vel eorum heredes per omni anno circuli dare ad suprascripta basilica de predictis rebus quinque modia grano, medietate grosso et medietate menuto, et vino medietate: et si in ipsis rebus resedere non voluerint, vadant ubi voluerint in libertatem suam; tantum unusquique per caput ponat super arca sancti Alexandri denaria quatuor tam masculis seu et feminis_... LUPO, op. cit., I. 627.

[334] Dov'è la servità, non ci ha mendicanti, perchè ciascun padrone mantiene i suoi uomini, come i suoi giumenti; perciò nelle carte antiche non si trovano assegnate o ben di rado limosine. Nel XII secolo si ha in Milano menzione di _case di lavoro_, che i collettori delle _Antichità longobarde milanesi_ (diss. XX) credettero luoghi di ricovero, ove faceansi lavorare i poveri. Ecco invenzione ignota agli antichi.

[335] _Ep._ 12. _lib._ IV.

[336] _Honor piscationum et venationum tocius plebatus et curiæ est D. episcopi, et debet habere D. episcopus de catia ursi bregutum cum capite et plottis et butello et spallam desteram, quandocumque et ubicumque capiat; et per unam diem debent homines de Pisoneis_ (Pisogne) _et plebatus ire ad catiam ad voluntatem D. episcopi et ejus nuntiorum._ Docum. del 1299, riportato dal RONCHETTI nella Storia bergamasca.

C. F. RUMHOR, nelle _Origini del proscioglimento de' coloni in Toscana_ (Amburgo 1830), pubblicò documenti che assai rischiarano la condizione reale e personale nel XII e XIII secolo.

[337] _Ut ammodo in antea ipse nec eorum heredes ac proheredes, nec alia persona missa ad ipsis non debeat esse in consilium aut factum quod per dictos omines qui ad ipsam abitacionem venerint de jam dictis locis, nec ipsi nec eorum heredes et proheredes unum pel plures sicut cernitur fractam illam que est juxta viam que currit de rio ad grandunem versum ipsum castrum, ut infra ipsum castrum habeant per vertutem ullam percussionem nec occisionem corporis, neque res illas que in ipso castro erunt in ullo tempore per vertutem tollere presumat, excepto de illo omine qui in consilio ut factum fuerit de illis ominibus qui ipsum castrum custodierint perdere, aut pretersionem per vim abere, aut ad ipsum castrum assaltum facere, aut incendium comittere, aut ipsum castellum disrumpere. Quod si hoc probatum fuerit, illius bona qui hos comiserit et sua persona liceat ubique in potestate esse. Et insuper convenerunt infra predictam villam... liceat in mansionem ipsorum omnium, neque de eorum heredibus per vim albergare, neque pro pane tollendo, neque pro vino, pro carne, neque annona, excepto propter nuptias et sponsalias et propter receptum seniorum suorum, vel si unquam verram abuerint, et ad defensionem ipsius castelli et ville alios omines preter eorum vassallos conduserint; et in ullo tempore neque porcum neque porcellum neque moltonem neque agnum per judicium querere nec tollere debeant: et si aliquo modo unquam in tempore tulerint et hoc requisitum fuerit, infra mense unum explegitum caput tantum cui factum fuerit reddatur. Et iterum convenerunt... ad ipsos omines fodrum tollere non debent, excepto si a publico aquisierint. Nam si a publico aquisierint et rex in Longobardia venerit, fodrum solito modo solvatur. Et hoc convenerunt ut si unquam inter ipsos barbanes et nepotes (de Calusco) verram advenerit, non liceat unus alteri ambulandi vel revertendi ad ipsum castellum vel villam, sicut cernitur territorium ipsius loci contradicere, neque assaltum facere, neque plakam neque feritam neque occisionem corporis facere per se nec per suos missos, neque ad ipsos omines donec verram inter se abuerint ad ipsum castellum et villam; neque ad ipsos omines non licet assaltum facere, neque per incendium, neque per predam, neque per vastationem, neque per aprensionem ipsorum ominum, etc._ Ap. LUPO.

[338] Una causa di stato personale fu trattata il 901 nel placito di Milano avanti Sigefredo conte di palazzo. L'avvocato del conte di Milano pretendeva che alcuni uomini di Palazzolo fossero aldj d'esso conte. Essi invece sostenevano d'esser liberi ed arimanni, nati dal padre e madre libera, dai quali avevano ereditato qualche possesso; nè mai erano stati obbligati a servizio di corpo: salvo che aveano pure qualche casa e fondo in Blestazio, appartenenti alla corte di Palazzolo, pei quali facevano alcune opere a questa. Si discusse, si udirono i testimonj, e furono dichiarati liberi. _Antiq. M. Æ._, diss. XIII.

Nel 905 in Bellano sul lago di Como si piativa della libertà d'alcuni servi della corte di Limonta, feudo imperiale spettante al monastero di Sant'Ambrogio a Milano. I convenuti confessavano essere servi di lor persona, come i genitori e parenti loro; e si teneano obbligati a cogliere le ulive, spremerne l'olio, pagare ogni anno ad esso monastero settanta soldi di buon argento, menar per barca sul lago l'abate o i suoi messi, e rendergli ogni anno cento libbre di ferro, trenta polli, trecento ova. Ma in un'altra carta si lamentavano perchè l'abate gli aggravasse di là del dovuto, e gli obbligasse a battere il suo grano, e talvolta fino a tagliar i capelli (_multoties nos grana flagellare, et capillos nostros auferre præcipit_); il che era segno di servitù.

Gli uomini di Casciavola nel Valdarno ricorrevano alla contessa Beatrice di Toscana, e poi ai consoli e al clero della primaziale di Pisa contro i Lambardi, cioè baroni del castello di San Casciano, che usavano con loro empietà e crudeltà; dichiaravano essere sempre stati liberi, aver tenuto abitazione nel castello di San Casciano, ma non prestato mai atti servili a que' Lambardi, eccetto il tributo debito per le case che vi tenevano di loro proprietà e che consisteva in due carra di legna ogni abitazione (_cella_), purchè i signori garantissero ad essi la selva. Quel tributo fu poi mutato in un assegno di sedici danari. Distrutto il castello di San Casciano, credevano rimanere sciolti da qualsiasi impegno. Ma prima che fosse disfatto, essi Lambardi cominciarono a derubare i querelanti, che perciò ne portarono accusa dianzi alla signora Beatrice, la quale di fatto li tolse in protezione, comminando mille libbre d'oro contro chi li danneggiasse. Ma presto il diploma perdette virtù, _omnis potestas perdidit virtutem, et justitia mortua est, et periit de terra nostra: tunc ceperunt facere omnia mala nobis, sicut Pagani et Saraceni etc._ CAMICI, _Dei marchesi di Toscana_, vol. II.

[339] Mauro, della Lombardia transpadana accasato in Pistoia, vende nel 742 un terreno per trentacinque soldi d'oro a Crispanulo suo fratello _negoziante_ in Pescia. _Mem. lucchesi_, V. part. II.

In uno dei più antichi documenti del 716, il medico pistojese Guidoaldo compra una sala con corte e prato e mulino sul Brana; poi nel 767 fonda il monastero di San Bartolomeo fuor Pistoja, ed è dichiarato medico d'essa città. Aveva già eretti altri monasteri e spedali che sottopone a quello: _De autem reliquis monasteriis vel xenodochiis hic Pistoria, vel Ticinense civitate, quam et reliqua alia loca quæ per me ordinata vel constructa sunt, ita decrevimus, ut per ipsum monasterium Sancti Bartholomei fiant ordinata et disposita etc._ — _Arch. Diplom. di Firenze_, carte di quel monastero.

Urnifredo, figlio del fu Willerado, fonda nel 766 l'oratorio di Santa Maria a Piunte, e lo dona al monastero di San Bartolomeo con tutti i beni _in tali enim tenore, ut omnes_ ROMANI _qui modo sunt, vel eorum æredibus dare debeat per singulo anno per quemquam casa sua luminaria in ipsa ecclesia vel oratorio nostro, valiente tremisse in oleo, cera, auro, de ista tres res una quale habuerit_.

In un rogito del gennajo 780 (in BRUNETTI, _Cod. diplom._) si menziona un mercante di Villamagna presso Volterra. Montepulciano, di cui non sappiamo l'origine, ma che trovasi nominato nel 715, produce documenti dell'806 e 827, ove sono sottoscritti un Petrone orefice, e un Sasso chierico e medico.

[340] _Gast-halten_ tenere ospizio; col qual nome s'intendevano le possessioni regie, che erano non solo dì case e tenimenti, ma d'intere città, come Como e Siena, dove s'aveva e il gastaldo e il conte, l'un dall'altro indipendenti. Pisa stette alcun tempo sotto un gastaldo regio, il quale trovasi nominato al 796. _Ant. ital._, diss. LXIII. col. 311. Nel 730 si trova fatta una vendita a Mauricione canoviere del re, prevedendo il caso che il _pubblico_ richiedesse que' beni (_si quolivet tempore publicum requisierit_), ove pare si indichi un magistrato sovrantendente ai beni comuni. In un'altra vendita del 718, Filiberto cherico dichiara che i beni da esso venduti erano liberi da ogni pubblico vincolo, _libera ab omni nexu publico_. V. BRUNETTI, _Cod. diplomatico_, I. 333. 454.

[341]

_Tunc fac edictum per terram Teutonicorum_ _Quilibet ut dives sibi natos instruat, illis_ _Ut, cum principibus placitandi venerit usus,_ _Quisque suis liberis exemplum proferat illis._ _Moribus his dudum vivebat Roma decenter;_ _His studiis tantos potuit vincere tyrannos;_ _Hoc serrant Itali post prima crepundia cuncti._

[342] Costui faceva dire a Benedetto di Cluse: _Ego sum nepos abatis de Clusa. Ipse me duxit per multa loca in Longobardia et Francia propter grammaticam. Ipsi jam constat sapientia mea duo millia solidis, quos dedit magistris meis. Novem annis jam steti ad grammaticam... In Francia est sapientia, sed parum: in Longobardia, ubi ego plus didici, est fons sapientiæ._ Ap. MABILLON, _Ann. Bened._, IV. 726.

[343] _Nosti quot scriptores in urbibus aut in agris Italiæ passim habeantur._ Epist. 130.

[344]

_Desine, nunc etenim nullus tua carmina curat:_ _Hæc faciunt urbi, hæc quoque rure viri._ Panegiricon, I.

[345] Cap. 132 all'anno 876.

[346] _De quibusdam locis ad nos refertur, non magistros neque curam inveniri pro studio literarum. Idcirco in universis episcopiis, subjectisque plebibus, et aliis locis in quibus necessitas occurrerit, omnino cura et diligentia habeatur ut magistri et doctores constituantur, qui studia literarum liberaliumque artium ac sancta habentes dogmata, assidue doceant, quin in his maxime divina manifestantur atque declarantur mandata._ BARONIO, ad ann. 826.

[347] _Pseusti._ — Primo Saturno venne dalle rive di Creta, diffondendo sulla terra l'età dell'oro. Da nessuno ei nacque; innanzi al tempo non erano cose create. L'eccelsa famiglia degli Dei si vanta d'averlo padre.

_Alitia._ Il primo uomo abitò il paradiso, giardino di delizie, sinchè la donna nol sedusse ad assaggiare il veleno del serpente, facendo abbeverare tutti gli uomini alla coppa della morte.