Storia degli Italiani, vol. 02 (di 15)

Part 32

Chapter 322,932 wordsPublic domain

Nel medioevo, Dante colloca Bruto e Cassio nel maggior fondo degli abissi, insieme con Giuda. Alla virtù di Bruto diè gravi stoccate il Gibbon; ma costui discrede sempre alla virtù anche pura. Drummond, nella _Vita di Cesare_, rivela i moventi della congiura in modo da torle l'ammirazione. E i serj narratori oggimai tutti concordano seco, lasciando ai fanciulli ed ai retori ammirare l'eroismo di apparato, sconnesso dal suo oggetto.

[277] Ce lo rivela un sucido epigramma d'Augusto, conservatoci da Marziale, xi. 20.

[278] SVETONIO in _Augusto_, 15. — Dione (XLVII. 14) dice quattrocento.

[279] _Mecænas, atavis edite regibus._ ORAZIO, lib. 1. — _Ingeniosus vir ille fuit, magnum exemplum romanæ eloquentiæ daturus, nisi illum enervasset felicitas, imo castrasset._ SENECA, Ep. 19. — LION, _Mecænatiana, sive de C. Cilnii Mecænatis vita et moribus._ Gottinga, 1824.

[280] Τήν τε τόχην τὴν μεγίστην ὀπότε τὶ ὀμνύουσι ποιέσθαι, τὸ ἐν τῷ Καπιτολιῳ δικάσαι. DIONE.

[281] Massime dall'incontro d'un asinajo chiamato Bonaventura (εὐτυχὼς) che cacciava un somaro detto Vincitore (νικῶν). È il solito Plutarco.

[282] Δυστυχὼν ὸμοιότατος ἐν ἀγαθῷ: nella sventura somigliante a ottimo. PLUTARCO.

[283] Che ne fosse dei due maschi partoritigli da Cleopatra, nol sappiamo: la fanciulla Cleopatra Selene fu educata dalla virtuosa Ottavia, e maritata con Giuba II re di Mauritania. Delle due Antonie generategli da essa Ottavia, la maggiore partorì a Ottaviano Lucio Domizio Enobarbo, padre di Gneo Domizio che generò Nerone imperatore: la minore sposò Druso figliastro d'Ottaviano, e n'ebbe Claudio imperatore, e Germanico padre dell'imperatore Caligola.

[284] Ὤς καὶ πλεῖον τὶ, ἤ κατὰ ἅνθρωπος, ὥν. DIONE, LIII. Ma Augusto che cosa significa? Festo lo stiracchia da _avium gesta_, o _avium gustata_; altri da _augurium_; chi da αὐγή splendore; e chi da _augeo_ in senso di consacrare la vittima, onde Augusto varrebbe quanto sacro: del che Ovidio canta nei _Fasti_, I. 614:

_Sancta vocant augusta patres; augusta vocantur_ _Templa, sacerdotum rite dicata manu._ _Hujus et augurium dependet origine verbi,_ _Et quodcumque sua Jupiter auget ope._

I più lo traggono da _augere_ in senso d'aumentare; onde in una lapide ad onore di Giuliano, e ne' panegirici di Massimiano e Costantino troviamo _semper augustus_, che fu adottato dagl'imperatori di Germania, e che da essi traducevasi per _Mehrer des Reichs_, cioè aumentante l'impero.

Macrobio, ne' _Saturnali_, I. 12, conservò il senatoconsulto che mutò in agosto il nome del mese sestile in cui Augusto trionfò: _Cum imperator Cæsar Augustus mense sextili et primum consulatum inierit et triumphos tres in urbem intulerit, et ex Janiculo legiones deductæ secutæque sint ejus auspicia ad fidem sed et Ægyptus hoc mense in potestatem populi romani redacta sit finisque hoc mense bellis civilibus impositus sit atque ob has causas hic mensis huic imperio felicissimus sit ac fuerit placere senatui ut hic mensis Augustus appelletur._

Intorno agli imperatori romani le fonti antiche sono:

DIONE CASSIO ne' libri LI-LX. Da questo all'LXXX non abbiamo che l'abbreviazione fattane da Sifilino, che va fin ad Alessandro Severo. È partigiano della monarchia, quanto della repubblica Tacito. Gli _Annali_ di questo corrono da Tiberio a Vespasiano; ma è perduto quello che descriveva il regno di Tiberio dal 32 al 34 anno, il regno di Caligola, i sei primi anni di Claudio, l'ultimo anno e mezzo di Nerone. Della _Storia_ non abbiamo che i tre anni dal 69 al 71.

SVETONIO, _Vite dei Cesari_ da Giulio Cesare a Domiziano; I compendj di EUTROPIO, AURELIO VITTORE, SESTO RUFO; VELLEJO PATERCOLO, pei regni d'Augusto e di Tiberio; Gli otto libri di ERODIANO da Commodo a Gordiano; Le vite degl'imperatori da Adriano a Diocleziano negli _Scriptores Historiæ Augustæ minores_.

Fonti moderne sono:

MURATORI, i cui _Annali_ cominciano al 1º di Cristo, 31º di Augusto, e vanno sino al 1749; aridi ma precisi.

LE NAIN DE TILLEMONT, _Histoire des empereurs et des autres princes qui ont régné dans les six premiers siècles de l'Eglise_. Bruxelles 1700: e l'edizione accresciuta 1707: compilazione faticosa, e tesoro d'erudizione. I Gesuiti Catrou e Bouillé finiscono la loro storia romana con Tiberio; ma sì essi come Rollin e Vertot sono poco esatti nelle citazioni, e aggiungono circostanze retoriche e sofistiche, ignote agli antichi. Sta più esatto a questi Hooke, al quale s'affidano gli autori inglesi della _Storia Universale_.

CREVIER, _Hist. des empereurs romains depuis Auguste jusqu'à Constant_. Parigi 1749; è continuazione del Rollin, prolissa e scarsa di critica.

GIBBON, _Decline and fall of the roman empire_. Basilea 1787. Comincia agli Antonini.

CHAMPIGNY, _Les Césars_. Parigi 1845 e 1853.

MERIVAL, _Storia dei Romani sotto l'impero_ (ingl.). Londra 1850.

GARZETTI, _Della storia e della condizione d'Italia sotto il governo degl'imperatori romani_. Milano 1838.

Le epoche sono accertate dai numismatici, come Le Vaillant, Cooke, e più di tutti da Eckhel, _De doctrina nummorum_.

[285]

_Quis non latino sanguine pinguior_ _Campus, sepulcris impia prælia_ _Testatur, auditumque Medis_ _Hesperiæ sonitum ruinæ?_ _Qui gurges, aut quæ flumina lugubris_ _Ignara belli? quod mare Dauniæ_ _Non decoloravere cædes?_ _Quæ caret ora cruore nostro?_ ORAZIO, Od. II. 1.

[286] TACITO, _Ann._, I. 2.

[287] DIONE, lib. LIII, mette due esercitazioni retoriche in bocca a que' consiglieri della libertà e della servitù del popolo signore del mondo.

[288] I Romani esecravano il nome di re, eppure metteano in conto di gloria l'aver avuto dei re in paese o in casa: Mecenate è lodato da Orazio perchè _atavis edite regibus_; Ennio da Silio Italico perchè _antiqua messapi ab origine regis_; la città di Vejo da Properzio perchè fu regno.

_Et Veii veteres et vos tum regna fuistis;_ _Et vestro posita est aurea sella foro._

Augusto non volle esser detto _dominus_ se non dagli schiavi, e proibì a' suoi figli e nipoti d'adoprarlo fra loro. Anche Tiberio nol comportò, e a chi glielo dava rispose: — Io sono principe del Senato, imperatore dell'esercito, ma signore soltanto degli schiavi». Caligola l'adottò; ma nessun altro lo seguì fino a Domiziano, che comandò espresso di chiamarlo signore e dio, e un editto cominciò, _Dominus et deus noster sic fieri jubet_. Plinio loda Trajano di ricusar questo titolo; pure talora glielo dà nelle sua lettere. In privato era molto in uso; Tibullo canta:

_Quam juvat immites ventos audire cubantem,_ _Et_ dominam _tenero continuisse sinu!_

e da Seneca abbiamo che era titolo generico, dato a quelli di cui non soccorresse il nome: _Omnes candidatos bonos viros dicimus; quomodo obvios, si nomen non succurrit, dominos salutamus._ Ep. 3.

[289] Ben lo notò Tacito, _Ann._, III. 56: _Potestatem tribuniciam Drusa petebat. Id summi fastigii vocabulum Augustus reperit, ne regis aut dictatoris nomen assumeret, ne tamen appellatione aliqua cetera imperia præmineret._

[290] Il territorio delle provincie senatorie chiamavasi _prædia tributaria_, o anche provincia del popolo romano; delle altre, _prædia stipendiaria_, o provincia di Cesare. Le provincie senatorie furono l'Africa (cioè gli antichi dominj di Cartagine), la Numidia, l'Asia propria, l'Acaja, l'Epiro coll'Illiria, la Dalmazia, la Macedonia, la Sicilia, la Sardegna, Creta colla Libia, la Cirenaica, la Bitinia col Ponto e la Propontide, la Betica nella Spagna. Per sè Augusto tenne la Spagna Tarragonese e la Lusitania, le Gallie tutte, le due Germanie, la Celesiria, la Fenicia, la Cilicia e l'Egitto. La Mauritania, parte dell'Asia Minore, la Palestina e alcuni cantoni della Siria avevano governo nazionale sotto l'alto dominio di Roma. Dappoi Augusto cedette al senato Cipro e la Narbonese in cambio della Dalmazia.

La nostra Gallia Cisalpina avea avuto per governatori

nel 704 di Roma, 50 av. Cristo, G. Cesare 705 » 49 » M. Crasso 706 » 48 » M. Calidio 707 » 47 » M. Bruto 709 » 45 » C. Pansa 710 » 44 » D. Bruto 711 » 43 » M. Antonio

Augusto la dichiarò libera, acciocchè non vi fosse un potente così vicino a Roma.

[291] TACITO, _Ann._, III. 75; A. GELLIO, XIII. 12.

[292] Detta _fiscus_ perchè da prima le grosse somme tenevansi in fiscelle di vimini. Così il moderno _budjet_ viene dalla _bolgetta_ o tasca in cui il ministro portava alle Camere il conto discusso.

[293]

Forze romane: Al principio del regno Alla morte Sotto di Tiberio di Nerone M. Aurelio

{ coorti pretoriane 9 9 12 In Roma { urbane 3 3 14 { di vigili 2 2 7 In Italia legioni — 1 1 Sul Reno, di sotto a Magonza » 4 4 4 di sopra » 4 4 4 In Spagna » 3 1 — In Africa » 2 1 1 In Egitto » 2 2 2 In Siria, sull'Eufrate » 4 4 3 In Giudea » — 3 1 Sul Danubio o in Pannonia » 2 1 3 In Mesia » 2 2 3 In Dalmazia » 2 2 — In Bretagna » — 3 3 Nella Rezia » — — 1 Nel Norico » — — 1 Nella Dacia » — — 2 Nella Cappadocia » — — 2 Nella Mesopotamia » — — 2 Nell'interno della Gallia uomini — 1200 — In Tracia » — 2000 — Nel Ponto e alla Palude Meotide » — 3000 —

La legione nel primo periodo era di 6300 uomini; al tempo di Marc'Aurelio di 6826; la coorte un decimo dei fanti della legione, cioè 600 o 610 uomini; ma 1000 quelle di guarnigione. Abbiamo dunque le forze romane

sotto Tiberio uomini 171,500 — Nerone » 198,600 — Marc'Antonio » 258,258

Aggiungansi 21,000 uomini di mare, e truppe ausiliarie, equivalenti in circa al numero delle legioni, secondo Tacito, _Annali_, IV. 5.

[294] Pace equivalse quasi ad impero: _pax romana_, dice Seneca; Tacito, _ne pacem nostram turbarent_; Plinio, _immensa pacis nostræ majestas_.

[295]

_Hic referat sero confessum fœdere Parthum,_ _Reddat signa Remi, mox dabit ipse sua._ _Sive aliquid pharetris Augustus parcet Eois,_ _Differat in pueros ista tropæa suos._ _Gaude, Crasse, nigras si quid sapis inter arenas,_ _Ire per Euphratem ad tua busta licet._ PROPERZIO, IV. 6.

[296] GIUSEPPE FLAVIO, _Archeologia_, XVI. 15; SVETONIO, in _Augusto_, 16. 48. 60; EUTROPIO, VII. 10.

[297] È l'opinione vulgata, dietro ai calcoli di Gibbon: ma con isfoggio d'erudizione si prova altrettanto bene ch'erano molti di più e molti di meno, e forse converrà stare fra i settanta e gli ottanta milioni. L'Italia in tal caso non offrirebbe che sei in sette milioni di liberi.

Wallon (_Storia della schiavitù_, II. 85) ha creduto provare che, avanti la seconda guerra punica, l'Italia non contava più di otto milioni d'uomini; Dureau de la Malle, coi dati stessi, arrivava appena a cinque. Berghaus valuta l'estensione dell'impero in centomila miglia geografiche; onde sarebbe meno della Russia odierna.

[298]

_Videre Rhæti bella sub alpibus_ _Drusum gerentem, et Vindelici...._ ORAZIO, Od. IV. 4.

_Vindelici didicere nuper_ _Quid Marte posses: milite nam tuo_ _Drusus Genaunos, implacidum genus,_ _Breunosque veloces, et arces_ _Alpibus impositas tremendis_ _Dejecit, acer plus vice semplici._ _Major Neronum mox grave prælium_ _Commisit, immanesque Rhætos_ _Auspiciis pepulit secundis._ Ivi, 14.

Dall'iscrizione del trofeo posto nelle Alpi ad Augusto, conosciamo i popoli che vi abitavano:

IMP_eratori_ C.ES_ari_ DIVI F_ilio_ AVG_usto_ PONT_ifici_ MAX_imo_ IMP_eratori_ XIIII TRIB_uniciæ_ POT_estatis_ XVII S_enatus_ P_opulus_ Q_ue_ R_omanus_ QVOD EJVS DVCTV AVSPICIISQVE GENTES ALPINÆ OMNES QUÆ A MARI SVPERO AD INFERVM PERTINEBANT· SVB IMPERIUM _populi romani_ SVNT REDACTÆ· GENTES ALPINÆ DEVICTÆ· TRIUMPILINI· CAMVNI· VENOSTES· VENNONETES· ISARCI· BREVNI· GENAVNES· FOCVNATES· VINDELICORVM GENTES QVATVOR. CONSVANETES· RVCINATES· LICATES· CATENATES. AMBISVNTES· RVGVSCI· SVANETES· CALVCONES· BRIXENTES (_Brixen_) LEPONTII (_Leventina_): VIBERI· NANTVATES· SEDVNI· VERAGRI (_nel Vallese_), SALASSI· ACITAVONES· MEDVLLI· VCENI. CATVRIGES· BRIGIANI· SOGIONTII. BRODIONTII· NEMALONI· EDENATES· ESVBIANI· VEAMINI· GALLITÆ· TRIVLATTI· ECTINI· VERGVNNI· EGVITVRI· NEMENTVRI· ORATELLI· NERVSI· VELAVNI· SVETRI.

La riferisce Plinio, _Nat. hist._, III. 24, che soggiunge: _non sunt adjectæ cotianæ civitates_ XII, _quæ hostiles non fuerunt; item attributæ municipiis lege pompeja_.

Si fecero libri interi ad illustrazione di quest'epigrafe. Il vedere posti pei primi quei delle valli Trompia e Camonica conforta coloro che dicono avesse Augusto lasciate a loro molte franchigie. Un marmo ove leggesi A REPVBLICA CAMVNORVM, è revocato in dubbio dal Labus: ma è indisputato quest'altro: NERONI CLAVDIO DRVSO CAMVNI ET TRVMPLINI.

Vedi EGGER, _Examen des historiens d'Auguste_, pag. 225; SPITALIERI, _Notizie sul monumento dei trofei d'Augusto di Torbia_, Torino, 1842; e _Memorie dell'Accademia di Torino_, serie II. t. v, pag. 161.

[299] Noi opinammo (t. I, p. 148) che il tempio di Giano fosse il confine tra le due genti, che si fusero poi per formar Roma; sicchè in tempo di guerra stesse aperto affine di recarsi una all'altra soccorso, in pace chiuso perchè la troppo facile comunicazione non suscitasse litigi. Fu chiuso sotto Numa, e dopo la prima guerra punica; poi Augusto il serrò tre volte: la prima dopo vinti Antonio e Cleopatra; quattro anni dopo, tornando vincitore dei Cantabri; e i santi Padri s'accordano a far nato Gesù Cristo in tempo di pace.

[300] Son notissimi i versi di Virgilio nel VI dell'_Eneide_ a proposito di Marcello. Che Ottavia, udendoli leggere dal poeta, gli facesse dare molt'oro per ciascuno, è riferito solo da Donato e da Servio, e contraddetto da Seneca e dalla ragione dei tempi. Vedi MONGEZ, _Acad. des Inscriptions_, tom. VII. 1824.

[301] Parole di Valerio Massimo, VII. 1.

[302] Aurelio Vittore dice (cap. I): _Cum esset luxuriæ serviens, erat ejusdem vitii verissimus ultor, more hominum, qui in ulciscendis vitiis quibus ipsi vehementer indulgent, acres sunt. — Serviebat libidini usque probrum vulgaris famæ: nam inter duodecim catamitos, totidem accubare solitus erat._

Svetonio reca questo epigramma:

_Impia dum Phœbi Cæsar mendacia ludit,_ _Dum nova divorum cœnat adulteria,_ _Omnia se a terris tunc numina declinarunt,_ _Fugit et auratos Jupiter ipse toros._

[303] Il fatto raccontasi da Dione, LV. 14 e da Seneca, _De clementia_, I. 9: quello il chiama Cnejo, e pone il fatto in Roma al 4 d. C.; l'altro il chiama Lucio, e fa succedere la cosa nella Gallia al 14 d. C. Svetonio ha un paragrafo apposta sulle cospirazioni contro Augusto, e non fa cenno di questa; onde alcuni critici revocano in dubbio il fatto.

[304] _Irasci me tibi scito, quod non in plerisque ejusmodi scriptis mecum potissimum loquaris. An vereris ne apud posteros tibi infame sit, quod videaris familiaris nobis esse? SVETONIO, in Horatio._

[305] Primo esempio di tali esecuzioni per ordine sovrano, e che in tempo di così rari manoscritti non erano soltanto, come dappoi, una formalità infamante.

[306] TACITO, _Ann._, I. 5.

[307] _Legibus novis latis, exempla majorum exolescentia revocavi, et fugientia jam ex nostro conspectu acitarum rerum exempla imttanda proposui._ Nel marmo d'Ancira, tav. 2ª.

[308] _Deus nobis hæc otia fecit._ VIRGILIO, Ecl. 1.

[309] SENECA, _Controv._ II.

[310] _Congius_ pe' Romani era una misura di sei sestieri, capace di centonovantanove oncie d'acqua, e che serviva alle distribuzioni di vino e d'olio al popolo. Mutatesi queste in denaro, si conservò il nome di _congiarium_ ai doni fatti al popolo, mentre quelli ai soldati chiamavansi _donativum_.

[311] _Annos undeviginti natus, exercitum privato consilio et privata impensa comparavi, per quem rempublicam, obstinatione factionis oppressam, in libertatem vindicavi. Senatus decretis honorificis ornatus, in eum ordinem sum adlectus a consulibus inter consulares, ut sententiam dicerem; locumque et imperium mihi dedit respublica uti prætori simul cum consulibus Hirtio et Pansa. Huic autem eodem anno me suffectum consulem cum edidisset, et triumvirum reipublicæ constituendæ, qui parentem conjurati occidissent in exilium expuli judiciis legitimis, ultus postea bellum inferentis reipubblicæ._

_Arma terra marique . . . signaque toto orbe terrarum circumtuli, victorque omnibus supplicibus civibus peperci, et in exilio sponte sua degentes, quibus tuto liceret, servari quam excidere malui. Millia civium romanorum adacta sacramento meo fuerunt circiter quingenta; ex quibus deduxi in colonia aut remisi in municipia sua, stipendiis solutis, millia aliquanto plus quam trecenta; et iis omnibus agros adsignavi, aut pecuniam propriam dedi. Naves cepi sescentas præter alias, siquæ minoris quam triremes fuerunt . . ._

_Patritiorum numerum auxi, consul quintum, jussu populi et senatus; senatum ter legi; et in consulatu sexto, censum populi, conlega M. Agrippa, egi; lustrum post annum alterum et quadragensimum feci, quo lustro civium romanorum censa sunt capita quadragiens centum millia et sexaginta tria millia. Alterum consulari cum imperio lustrum censumque solus feci, Censorino et Asinio cos., quo lustro censa sunt civium romanorum capita quadragiens centum millia et ducenta triginta tria millia. Tertium consulari cum imperio lustrum, conlega Tib. Cæsare, feci, Sex. Pompejo et Sex. Appulejo cos., quo lustro etiam censa sunt romanorum capitum quadragiens centum millia et triginta septem millie . . ._

_Plebi romanæ viritim HS trecenos numeravi ex testamento patris mei, et nomine meo quadringenos, ex bellorum manibiis, consul quintum, dedi. Iterum autem in consulatu decimo ex patrimonio meo iis quadringenos congiarii viritim ter numeravi; et, consul undecimum, duodecim frumentationes frumento privatim coempto emensus sum; et, tribunicia potestate duodecimum, quadringenos nummos tertium viritim dedi; quæ mea congiaria pervenerunt ad sestertium millia numquam minus quinquaginta et ducenta. Tribuniciæ potestatis duodevicesimum, consul duodecimum, trecentis et viginti millibus plebi urbanæ sexagenos denarios viritim dedi, et cuivis militum meorum, consul quintum, ex manibiis, viritim millia nummum singula dedi. Acceperunt id triumphale congiarium in coloniis hominum circiter centum et viginti millia. Consul tertium decimum, sexagenos denarios plebi, quæ tum frumentum publicum acceperunt, dedi. Ea millia hominum paullo plura quam ducenta fuerunt . . ._

_Curiam et continens ei chalcidicum templumque Apollinis in Palatio cum porticibus, ædem divi Julii, Lupercal, porticum ad circum Flaminium, quam sum appellari passus ex nomine ejus, qui priorem ædem in solo fecerat, Octaviam; pulvinar ad circum Maximum, ædes in Capitolio Jovis Feretrii et Jovis Tonantis, ædem Quirini, ædes Minervæ et Junonis reginæ et Jovis Libertatis in Aventino, ædem Larum in summa Sacra via, ædem Deûm Penatium in Velia, ædem Juventutis, ædem Matris Magnæ in Palatio feci._

_Capitolium et Pompejum theatrum, utrumque opus impensa grandi, refeci, sine ulla inscriptione nominis mei. Rivos aquarum, in pluribus locis vetustate labentes, refeci, et aquam, quæ Marcia appellatur, duplicavi, fonte novo in rivum ejus immisso. Forum Julium et basilicam quæ fuit inter ædem Castoris et ædem Saturni, cœpta profligataque opera a patris meo, perfeci; et eamdem basilicam, consumptam incendio, ampliato ejus solo, sub titulo nominis filiorum meorum Caii et Lucii renovavi, et, si vivus non perfecissem, perfici ab heredibus meis jussi; duo et octoginta templa Deûm in urbe consul . . . refeci . . ._

_Dona ex manibiis in Capitolio, et in æde divi Julii, et in æde Apollinis, et in æde Vestæ, et in templo Martis Ultoris, consecravi, quæ mihi constiterunt HS circiter milliens. Auri coronarii pondo triginta et quinque millia municipiis et coloniis Italiæ conferentibus ad triumphos meos, quintum consul, remisi; et postea, quotiescumque imperator appellatus sum, aurum coronarium non accepi, decernentibus municipiis . . ._

_Munus gladiatorium dedi meo nomine, et quinquiens filiorum meorum aut nepotum nomine; quibus muneribus pugnaverunt hominum circiter decem millia . . . Venationes bestiarum africanarum, meo nomine aut filiorum meorum et nepotum, in circo, aut in foro, aut in amphiteatro, populo dedi sexiens et viciens, quibus confecta sunt bestiarum circiter tria millia et quingentæ . . ._

_In templis omnium civitatum Peloponnesi et Asiæ victor ornamenta reposui, quæ, spoliatis templis, M. Antonius, cum quo bellum gesseram, privatim possederat. Meæ statuæ pedestres et equestres et in quadrigis argenteæ steterunt in urbe XXC circiter, quas ipse sustuli, exque ea pecunia dona aurea in æde Apollinis, meo nomine et illorum qui mihi statuarum honorem habuerunt, posui . . ._

Sallustio racconta che Augusto avea scritto questo _index rerum a se gestarum_ da mettersi sul suo sepolcro; e fu scoperto ad Ancira in Pisidia. Parte d'una traduzione greca fu trovata nel 1843 da Hamillon nell'esterno del tempio, nel cui vestibolo stava scolpito il testo latino.

Nota del Trascrittore

Ortografia e punteggiatura originali sono state mantenute, correggendo senza annotazione minimi errori tipografici. Il testo in greco è stato trascritto tal quale, senza alcuna correzione.