Storia degli Italiani, vol. 02 (di 15)
Part 31
[203] Plauto, nella _Bacchide_ e nell'_Asinaria_, nomina un processo avanti ai Tre capitali (_ibo ad tres viros, vestraque ibi nomina Faxo erunt_) per far eseguire la promessa scritta di fedeltà per un anno. E per chi dubitasse che il poeta umbrio non si riferisse che a costume greco, soccorre Ovidio, il quale dice aver assistito a un giovane (_aderam juveni_), che citava (_jamque vadaturus_) per simile ragione l'amica, e già teneva in mano il libello (_duplices tabellæ_), quando la vista di lei lo disarmò, e conchiuse:
_Tutius est, aptumque magis discedere pace,_ _Quam petere a thalamis litigiosa fora._ _Munera quæ dederis, habeat sine lite jubeto._ Rem. am., II. 274.
[204] Cicerone (_Ad fam._, IX. 26) descrive un banchetto, cui furono invitati egli, Attico, altri principali, e con essi la meretrice Citeride: _Non mehercule suspicatus sum illam affore, sed tamen ne Aristippus quidem ille socraticus erubuit, cum esset objectum habere eum Laida._
[205] — Le signore (esclama una di queste sciagurate in PLAUTO, _Cistel._, I. 1. 31) vogliono che noi stiamo da esse dipendenti, che sempre abbiam bisogno di loro. Se si va a trovarle, si vorrebbe non esserci mai andate. In pubblico fanno carezze alla specie nostra; in segreto ci mordono, perchè siamo liberte».
[206] Vedi CHRISTIUS, _Hist. legis Scatinæ._ Ala 1727.
[207] _Dives regnum orbæ senectutis exercens._ SENECA, ad Marciam, 19.
[208] _Ad Attico_, I. 5.
[209] _Pro Cluentio, pro Amerino_, ecc.
[210] _Pro Cælio_, 18.
[211] _Si meam, cum in omni vita, tum in dicendo moderationem modestiamque cognostis._ Philipp. II. 5.
[212] VARRONE, _De re rustica_, I. 2. 17; III. 6; MACROBIO, _Saturn._, II. 9.
[213]
_Sæva canent, obscœna canent, fœdosque hymenæos,_ _Uxoris pueris, Veneris monumenta nefandæ_ _Nec Musa cecinisse pudet, nec nominis olim_ _Virginei, famæque juvat meminisse prioris._ _Oh! pudor extinctus, doctæque infamia turbæ_ _Sub titulo prostant, et queis genus ab Jove summo_ _Res hominum supra evectæ, et nullius egentes_ _Esse merens vili, ac sancto se corpore fœdant._
[214]
_Omnis enim per se Divûm natura necesse 'st_ _Immortali ævo summa cum pace fruatur,_ _Semota a nostris rebus, sejunctaque longe;_ _Nam privata dolore omni, privata periclis,_ _Ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri..._ _Nec bene promeritis capitur, nec tangitur ira._ _Humana ante oculos fœde cum vita jaceret_ _In terris oppressa gravi sub religione..._ _Primus Grajus homo mortales tollere contra_ _Est oculos ausus, primusque obsistere contra,_ _Quem nec fama Deûm, nec fulmina, nec minitanti_ _Murmure compressa cœlum..._ _Quare relligio, pedibus subjecta vicissim,_ _Obteritur, nec exæquat victoria cœlo._ De rerum nat., I. 56.
[215]
_Nobis cum brevis occidit lux_ _Nox est perpetua una dormienda._ _Nam castum esse decet, pium poetam_ _Ipsum; versiculos nihil necesse est,_ _Qui tum denique habent salem ac leporem._ _Si sunt molliculi et parum pudici._
[216]
_Nec jurare time; Veneris perjuria venti_ _Irrita per terras et freta summa ferunt._ TIBULLO, I. 4.
_Quater ille beatus,_ _Quo tenera irato flere puella potest._ Lo stesso, I. 11.
[217]
_Donec me docuit castas odisse puellas_ _Improbus, et nullo vivere consilio._ PROPERZIO, I. 1.
_Dum furibunda mero mensam propelli, et in me_ _Projicis insana cymbia plena manu,_ _Tu vero nostros audax invade capillos,_ _Et mea formosis unguibus ora nota._ Lo stesso, III. 8.
_Flet mea vesana læsa puella manu_... _Ergo ego digestos potui laniare capillos?_ OVIDIO, Amor. I. 7.
Anche Tibullo è pieno di busse date e ricevute.
[218] È delle meno rilevate questa di Catullo car. LV:
_Cœli, Lesbia nostra, Lesbia illa,_ _Illa Lesbia, quam Catullus unam_ _Plus quam se atque suos amavit omnes;_ _Nunc in quadriviis et angiportis_ _Glubit magnanimos Remi nepotes._
[219]
_Quæritis unde avidis nox sit pretiosa puellis,_ _Et Venere exhaustæ damna quærantur opes?_.... _Luxuriæ nimium libera facta via est_... _Hæc etiam clausas expugnant arma pudicas_... _Matrona incedit census induta nepotum,_ _Et spolia opprobrii nostra per ora trahit._ PROPERZIO, III. 13.
[220]
_Non equa munus equum, non taurum vacca poposcit,_ _Non ovis placitam munere captat ovem._
[221]
_Nos, ut consuemus, nostros agitamus amores;_ _Atque aliquid duram querimus in dominam._ Eleg. I. 7.
_Aut in amore dolere volo, aut audire dolentem;_ _Sive meas lacrymas, sive videre tuas._ Eleg. III. 8.
[222]
_Assiduæ multis odium peperere querelæ;_ _Frangitur in tacito fœmina sæpe viro._ _Si quid vidisti, semper vidisse negato,_ _Aut si quid doluit forte, dolere nega._ Eleg. II. 18.
[223]
_O me felicem! o nox mihi candida! etc._ Ivi, 15.
_Has pono ante tuam tibi, diva, Propertius, aram_ _Exuvias, tota nocte receptus amans._ Ivi, 14.
[224]
_Non peccat quæcumque potest peccasse negare._
[225]
_Rusticus est nimium, quem lædit adultera conjux,_ _Et notos mores non satis urbis habet,_ _In qua Martigenæ non sunt sine crimine nati_ _Romulus iliades, iliadesque Remus._
[226]
_Non ego divitibus venio præceptor amoris,_ _Nil opus est illi, qui dabit, arte mea._
[227]
_Lis decet uxores: dos est uxoria lites._
[228]
_Sunt qui mendaci specie grassentur amoris,_ _Perque aditus tales lucra pudenda petant._ _Nec coma vos fallat liquido nitidissima nardo,_ _Nec brevis in rugas cingula pressa suas;_ _Nec toga decipiat filo tenuissima, nec si_ _Annulus in digitis alter et alter erit._ _Forsitan ex horum numero cultissimus ille_ _Fur sit et uratur vestis amore tuæ._
Marziale ha molti epigrammi contro i parasiti che a tavola rubavano il tovagliuolo del vicino: _Attulerat mappam nemo, dum furta timentur._
[229]
_Nam citius paterer caput hoc discedere collo._
[230]
_Felix qui potuit rerum cognoscere causas,_ _Atque metus omnes et inexorabile fatum_ _Subjecit pedibus, strepitumque Acherontis averni._ Georg., II. 490.
_Pone merum et talos: pereant qui crastina curant!_ _Mors aurem vellens, vivite, ait, venio._ Catalecta.
[231] Lo mette in bocca a Cotta. _Omnes mortales sic habent, externas commoditates a Diis se habere; virtutem autem nemo unquam acceptam Deo retulit. Num quis quod bonus vir esset, gratias Diis egit nunquam?_ De nat. Deorum. E Orazio, ep. I. 18:
_Hæc satis est orare Jovem quæ ponit et aufert;_ _Det vitam, det opes: æquum mi animum ipse parabo._
Questo sottrarre a Giove la direzione delle coscienze trovasi pure nel devoto Tito Livio, che fa dire a Scipione (XXXVI. 45): _Romani ex iis, quæ in Deûm immortalium potestate erant, ea habemus quæ Dii dederunt; animos, qui nostræ mentis sunt, eosdem in omni fortuna gessimus gerimusque._
Pure dai poeti stessi potrebbero trarsi nobilissimi concetti della divinità, che mostrerebbero come la tradizione primitiva non fosse spenta; per esempio, il dio retributore anche delle azioni individuali è dipinto da Plauto nel prologo del _Rudens_:
_Qui falsas lites, falsis testimoniis_ _Petunt, quique in jure abjurant pecuniam,_ _Eorum referimus nomina, exscripta ad Jovem._ _Cotidie ille scit, quis hic quærat malum ..._ _Iterum ille eam rem judicatam judicat ..._ _Bonos in aliis tabulis exscriptos habet_, ecc.
[232] _Mortem ærumnarum requiem esse; eam cuncta mortalium mala dissolvere; ultra, neque curæ neque gaudio locum esse._ SALLUSTIO, Catil., 49.
[233] _Nat. hist._, XVIII. 2.
[234] _Jove tonante, fulgurante, comitia populi habere nefas._ CICERONE, De divin., II. 18. — _Servi, ancillæ, si quis eorum sub centone crepuit, quod ego non sensi, nullum mihi vitium facit: si cui ibidem servo aut ancillæ dormienti evenit, quod comitia prohibere solet, ne is quidem mihi vitium facite._ FESTO, ad V. _prohibere_.
[235] _Quid gravius quam rem susceptam dirimi si unus augur _alio die_ dixerit?_ CICERONE, De leg., II. 12.
[236] A GELLIO, XIV. 9; CICERO, _ad fam._, IV. 13; S. AGOSTINO, _De civ. Dei_, I. 3.
[237] CICERONE, _De divin._, II. 47-49.
[238] PLINIO, II. 107.
[239] GRUTERO, _Vet. inscript._, p. 309.
[240] _Plebei philosophi, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur._ Tuscul., I. 22.
[241] _Quid est igitur bonum? Si quid recte fit et honeste et cum virtute, id bene fieri vere dicitur; et quod rectum et honestum et cum virtute est, id solum opinor bonum._ Paradox, I. È un paralogismo.
[242] _Quæ in nostris rebus non satis honeste, in amicorum fide honestissime, ut etiam si qua fortuna acciderit ut minus juste amicorum voluntates adjuvandæ sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum sit de via, modo ne summa turpitudo sequatur._ De amic., 16. 17.
[243] _Ita sequi virtutem debemus, ut valetudinem non in postremis ponamus. — Temporibus assentiri sapientis est. — In navigando tempestati obsequi artis est._
[244] _Pro Sextio_, 68.
[245] _Sæpissime et legi et audivi, nihil mali esse in morte, in qua si resideat sensus, immortalitas illa potius quam mors ducenda est: sin sit amissus, nulla videri miseria debeat quæ non sentiatur._ Ad fam., V. 16. — _Una ratio videtur, quidquid evenerit ferre moderate, præsertim cum omnium rerum mors sit extremum._ Ivi, VI. 2. — _Sed de illa . . . sors viderit, aut siquis est qui curet Deus._ Ad Attico, IV. 10. — Poi in piena udienza (_pro Cluentio_, 61) diceva: _Si quid animi ac virtutis habuisset, mortem ducimur, ut existimemus illum apud inferos impiorum supplicia per ferre . . . Quæ si falsa sunt, id quod omnes intelligunt, quid ei tandem aliud mors eripuit præter sensum doloris?_ — _Pro Rabirio_ dice il preciso opposto.
[246] _De provinciis consularibus._
[247] CICERONE, _De oratore_, I. 52.
[248] _De ambitu_, del 179 av. C.; _Cincia_, del 175; _Voconia_, del 169; _Sextinia_, del 128.
[249] _Lex de dolo malo._ È noto l'aneddoto di Cajo Canio.
[250] CICERONE, _ad Attico_, I. 16; IV. 15. — SVETONIO, in _Cesare_, 19.
[251] CICERONE, _ad Attico_, IV. 15.
[252] CICERONE, _pro Cluentio_. Egli riconosceva non l'iniquità, ma la falsità delle deposizioni estorte colla tortura: _Illa tormenta gubernat dolor, moderatur natura cujusque tum animi, tum corporis, regit quæsitor, flectit libido, corrumpit spes, infirmat metus, ut in tot rerum angustiis nihil veritati loci relinquatur._
[253] Cicerone per Flacco dice: _Huic misero puero vestro, ac liberorum vestrorum supplici, judices, hoc judicio vivendi præcepta dabitis... qui vos, quoniam est id ætatis, ut sensum jam percipere possit ex mœrore patrio, auxilium nondum patri ferre possit, orat, ne suum luctum patris lacrymis, patris mœrorem suo fletu augeatis; qui etiam me intuetur, me vultu appellat, meam quodammodo flens fidem implorat . . . Miseremini familiæ, judices; miseremini patris, miseremini filii; nomen clarissimum et fortissimum, vel generis vel vetustatis vel hominis causa, reipublicæ reservate._ — Per Plancio: _Quid enim possum aliud nisi mœrere? nisi flere? nisi te cum mea salute complecti? Huc exurge tamen quæso: retinebo et complectar, nec me solum deprecatorem fortunarum tuarum, sed comitem sociumque profitebor . . . Nolite, judices, per vos, per fortunas vestras, per liberos, inimicis meis . . . dare lætitiam . . . nolite animum meum debilitare cum luctu, tum etiam metu commutatæ vestræ voluntatis erga me . . . Plura ne dicam, tuæ me etiam lacrymæ impediunt, vestræque, judices, non solum meæ._ — E per Milone: _Quid restat, nisi ut orem obstesterque vos, judices, ut eam misericordiam tribuatis fortissimo viro, quam ipse non implorat, ego autem, repugnante hoc, et imploro et exposco? Nolite, si in nostro omnium fletu nullam lacrymam adspexistis Milonis, si vultum semper eumdem, si vocem, si orationem stabilem ac non mutatam videtis, hoc minus ei parcere._
Queste mozioni d'affetti erano il forte di Marco Tullio; e quando fra molti componessero un'arringa, sempre a lui lasciavano la perorazione e il patetico.
[254] _Ac nimirum rei militaris virtus præstat ceteris omnibus. Hæc nomen populo romano, hæc huic urbi æternam gloriam peperit, hæc orbem terrarum parere huic imperio coegit; omnes urbanæ res, omnia hæc nostra præclara studia, et hæc forensis laus et industria latent in tutela ac præsidio bellicæ virtutis... Qui potest dubitare, quin ad consulatum adipiscendum, multo plus afferat dignitatis rei militaris, quam juris civilis gloria?_ Pro Murena.
Ogniqualvolta però cito un'opinione di Cicerone, son quasi sicuro di trovare la precisa opposta in altri suoi scritti, tanto egli è indeterminato e vago. Il capo 21 _De officiis_ prova _longe fortius esse in rebus civilibus excellere, quam in bellicis_.
[255] CICERO, _pro Rabirio_.
[256] Lo stesso, _pro Lucio Sylla_.
[257] _Philip._, II. 9; V. 6; _Ad Quirites posi reditum_. — _Lapidationes persæpe vidimus; non ita sæpe, sed nimium tamen sæpe gladios._ Pro Sextio, 36. _Cum quis audiat nullum facinus, nullam audaciam, nullam vim in judicium vocari . . ._ è l'argomento dell'esordio _pro Cælio_. E nella perorazione: _Oro obtestorque vos, ut qua in civitate Sextus Clodius absolutus sit, quem vos per biennium aut ministrum seditionis aut ducem vidistis . . . in ea civitate ne patiamini illum absolutum muliebri gratia, Marcum Cælium libidini muliebri condemnatum . . ._
[258] _Nostris vitiis, non casu aliquo, rempublicam verbo retinemus, re ipsa jampridem amisimus._ De rep., V. 1.
[259] _Quid nunc vobis faciendum est, studiis militaribus apud juventutem obsoletis?_ CICERONE, pro Fontejo, 18.
[260] Καὶ πιλόν τις ἐπὶ δόρατος ἔφερε, σύμβολον ὲπενθερώσεος. APPIANO, II. 109, ove descrive pure Bruto col pugnale nella destra, la toga avvolta alla sinistra: τὰ ἱμάτια ταῖς λαιαῖς, ὥσπερ ἀσπίδας περιπλεξὰμενοι, καὶ τὰ ξίφη μετὰ τοῦ αἴματος ἔχοντες, ἐβοηδρόμουν βασιλέα καὶ τύραννον ἀνελεῖν.
[261] _Illa concionalis hirudo ærarii, misera ac jejuna plebecula._ Ad Attico, I. 16.
[262] _Meministi me clamare, illo ipso primo capitolino die, senatum in Capitolium a prætoribus vocari? Dii immortales! quæ tum opera effici potuerunt, lætantibus omnibus bonis, etiam sat bonis, fractis latronibus._ Ivi, XIV. 10.
[263] _In summo publico luctu, exterarum gentium multitudo circulatim suo quæque more lamentata est, præcipueque Judæi, qui etiam noctibus continuis bustum frequentarunt._ SVETONIO, in _Cesare_, 84.
[264] SALLUSTIO, dall'epistola di Cassio Parmense.
[265] _Pro Marcello_, passim.
[266] _Quam vellem ad illas pulcherrimas epulas me idibus martii invitassent! Reliquiarum nihil haberent; at nunc his tantum negotii est, ut vestrum illud divinum in rempublicam beneficium nonnullam habeat querelam._ Epistola a Trebonio, X. 28. E a Cassio, XII. 4: _Vellem idibus martii me ad cœnam invitasses; reliquiarum nihil fuisset._ Eppure altrove protesta che allora era amico di Antonio: _ego Antonii inveteratam sine ulla offensione amicitiam retinere sane volo_. Ad fam., XVI. 23. _Cui quidem ego semper amicus fui, antequam illum intellexi, non modo aperte, sed etiam libenter cum republica bellum gerere._ Ivi, XI. 5.
[267] _Quid mihi attulerit ista domini mutatio præter lætitiam quam oculis cepi, justo interitu tyranni?_ Ad Attico, XIV. 14. L'approva nel libro _De officiis_, e più spesso nelle Filippiche: _Noster est Brutus, semperque noster, cum sua excellentissima virtute reipublicæ natus, tum fato quodam paterni maternique generis et nominis._ X. 6. _Est Deorum immortalium beneficio et munere datum reipublicæ Brutorum genus et nomen, ad libertatem populi romani vel constituendam vel recuperandam._ IV. 3. _Omnis voluntas Bruti, omnis cogitatio, tota mens, auctoritatem senatus, libertatem populi romani intuetur; hæc habet proposita, hæc tueri vult._ X. 11. _Reddite prius nobis Brutum, lumen et decus civitatis; qui ita conservandus est, ut id signum, quod, de cœlo delapsum, Vestæ custodia continetur; quo salvo, salvi sumus futuri._ _XI._ 10. _Animadverti dici jam a quibusdam, exornari etiam nimium a me Brutum, nimium Cassium ornari. Quos ego orno? nempe eos, qui ipsi sunt ornamenta reipublicæ._ XVI. 14.
[268] _Philipp._ V. 8.
[269] In varie lettere ad Attico, nella raccolta ciceroniana.
[270] CICERONE, _Philipp._ V. 9.
[271] _Incensi omnes rapimur ad libertatem recuperandam: non potest illius auctoritate tantus senatus populique romani ardor extingui; odimus, irati pugnamus; extorqueri de manibus arma non possunt; receptui signum aut revocationem a bello audire non possumus; speramus optima; pati vel difficillima malumus quam servire._ Philipp. XIII. 7.
[272] APPIANO, IV. 8.
[273] Ella non piangeva, sinchè visto un quadro che rappresentava il congedo di Ettore da Andromaca, non potè frenar le lacrime. Allora Cilio amico di Bruto recitò que' versi d'Omero:
Or mi resti tu solo, Ettore caro, Tu padre mio, tu madre, tu fratello, Tu florido marito.
Al che Bruto rispose: — Ma io non posso aggiungere quegli altri:
Or ti rincasa, e a' tuoi lavori intendi, Alla spola, al pennecchio;
giacchè, se la natural debolezza impedisce a Porzia di sopportar le fatiche della guerra, ha l'anima salda ed operosa quanto e più di qualunque fra noi».
Gli antichi aveano sovente sulle bocche detti e versi dei classici, su' quali faceansi gli studj primi; e i maggiori personaggi ne proferirono nelle circostanze più gravi. Pompeo, scendendo nella nave traditrice, esclamava con Sofocle:
Ὄστις δὲ πρὸς τύραννον ἐμπορεύεται, κεῖνου ̓στὶ δοῦλος κἄν ἐλεύθεροςμολῆ.
Bruto formolava la sua disperazione con questi altri:
Ὤ τλῆμον ἀρετὴ, λόγος ἀρ’ ᾖσθα. Ἐγὼ δὲ σε ὡς ἔργον ἤσκουν, οὺ δ’ ἄρ’ ἐσούλευες τύχη.
D'Augusto quasi le ultime parole furono:
Εἰ δὲ πᾶν ἔχει καλῶς, τῷ παιγνίῳ δότε κρότον, καὶ πάντες ὑμεῖς μετὰ χαρᾶς ’κτυπήσατε
Nerone moriva verseggiando, verseggiando Trajano. Le lettere di Cicerone e de' suoi amici son piene di tali detti o di allusioni.
[274] Questa strana ignoranza che mandò a fascio le cose, Plutarco l'attribuisce alla Provvidenza, che ordinò così perchè allo stato di Roma era ormai necessaria la monarchia. Avanti la battaglia, sullo stendardo della prima legione si fermò uno sciame d'api; un centurione sudò un umore oleoso che sapeva di rosa, e che per quanto s'asciugasse non cessò mai; i primi usciti dal campo scontrarono un Etiope, e presolo per mal augurio, l'uccisero; due aquile combatterono di sopra dei due eserciti, sinchè quella dal lato di Bruto non prese la fuga. È sempre il savio Plutarco che parla.
[275] _Eum jus fasque esset occidi, neve ea cædes capitalis noxa haberetur._
[276] La _giornata di marzo_ dovette essere giudicata variamente sinchè vissero coloro che vi aveano preso parte. Cicerone sulle prime partecipò all'entusiasmo comune; professava che tutti i buoni aveano cooperato a quell'azione; che si vergognava di tornare in una città, donde Bruto era uscito; e che dopo ucciso il dittatore, avea veduto quest'eroe eretto per la coscienza d'un ottimo e bellissimo fatto; nulla del caso suo, molto dolente di quel della patria. _Philipp._ I. 4. E in senato diceva: — O senatori, se voi abbandonate Bruto, qual cittadino mai sosterrete? Tacerò io la pazienza, la moderazione, la tanta tranquillità nelle ingiurie, la modestia di Bruto? il quale, benchè pretore urbano, stette fuor di città, nè rese giustizia, egli che la giustizia aveva ricuperato alla repubblica; mentre poteva esser cinto dal presidio di tutta Italia e dal quotidiano concorso dei buoni che maraviglioso a lui traeva, volle piuttosto esser difeso assente dal giudizio dei buoni, che presente dalla mano: nè di presenza solennizzò i giuochi Apollinari, come conveniva alla dignità sua e del popolo romano, per non aprire adito alla audacia de' malvagi. Ma in fatto quali giuochi mai, quali giorni furono più lieti di quelli? Ad ogni verso il popolo romano con gran clamore ed applauso esaltava la memoria di Bruto: non eravi la persona del liberatore, ma v'era la memoria della libertà, nella quale credeasi vedere l'effigie di Bruto». _Ivi_, X. 3.
Ma fuor della retorica, dichiarava quella una follìa, compita eroicamente. Però negli _Uffizj_, ponendo che i doveri d'uomo devano essere sagrificati a quei di cittadino, scrive: — Non è reo chi uccide un tiranno, foss'anco suo amico; anzi il popolo romano considera quest'azione come uno sforzo di virtù. Non si dà relazione possibile fra noi e i tiranni; e, come tagliasi un membro quando pregiudica il corpo intero, così bisogna dalla specie umana rescindere queste bestie feroci che d'uomo hanno soltanto l'aspetto». Quest'uscita violenta doveva fare più senso in libro di principj medj e di fredda analisi, talchè dovette operare potentemente sopra la gioventù d'Atene, fra cui era diffuso, e valse, senza dubbio, a guadagnare molti alla parte dei tirannicidi.
Sottentrata la monarchia, l'uccisione di chi l'aveva introdotta doveva sembrare inutile, se non ribalda; ma d'altra parte la tirannide di quegli imperatori facea giudicare merito l'aver ucciso chi ad essi aveva aperto il calle. Ogni pensiero contro la vita e fin sulla vita dell'imperatore essendo lesa maestà, per contrasto si volgeano le lodi sovra Bruto e i suoi; qui faceasi sfoggio di retorica, qui di sofistica; ogni maestro di scuola, ogni verseggiatore trattava questo soggetto, tanto più che gl'imperatori non l'impedivano. La filosofia stoica, prevalsa in quel tempo, glorificava il suicidio e il regicidio; e le lodi date agli uccisori di mostri, come Caligola o Domiziano, ridondavano sopra gli uccisori del primo Cesare. Così venner di moda le lodi di quell'eroismo, e il medioevo le adottò, e più ancora i moderni. Il dramma servì moltissimo a corrompere la verità storica per migliorare le condizioni drammatiche, dando quel delitto come figlio della giustizia e della necessità. Shakspeare e Voltaire esaltano Bruto; ancor più l'Alfieri, partigiano spiegato dei regicidi.
Eppure quel giudizio vulgare non era comune. A Seneca, stoico e declamatore, in tutt'altro proposito sfugge una notevole osservazione: — Il divo Giulio fu ucciso men da nemici che da amici, de' quali non aveva adempito le inesplebili speranze. Ed egli il volle; e nessun mai più liberalmente usò della vittoria, nulla traendone a sè fuorchè la podestà del distribuirla. Ma come bastare a tanti improbi appetiti, quando ognuno agognava per sè solo tutto quello ch'egli poteva dare? Vide dunque attorno al suo sedile i pugnali de' suoi commilitoni, Cimbro Tullio caldissimo suo partigiano poc'anzi, ed altri che erano divenuti pompejani quando Pompeo non c'era più». Anche nel libro II _De beneficiis_, pur levando a cielo Catone e Bruto, tipi della sua filosofia, disapprova l'uccisione come inopportuna: — Grand'uomo in ogn'altra, Bruto parmi errasse grandemente in questa cosa, sperando piantar la libertà ove tanto era l'allettamento del comandare e del servire, e stimando la città potesse nella primitiva forma ridursi dopo perduti i costumi, e che tornerebbe la eguaglianza, il diritto civile e la forza delle leggi dove tante migliaja d'uomini avea veduti contendere non se obbedire, ma a chi: quanto ignorò la natura delle cose e della città sua chi, ucciso uno, credette dovesse mancare altri che volesse lo stesso!»