Rimatori siculo-toscani del dugento. Serie prima - Pistoiesi-Lucchesi-Pisani
Part 12
Fior di beltá e d'ogni cosa bona, sí forte lo mio cor immaginat'ha l'alte vertú che fan dimora e stata in de la vostr'onorata persona, che ardente mi dona 5 desiderio a farne mostramento, senn' e conoscimento quando obbrío e seguo volontate. E certo in veritate so nente dir poriane a simiglianza 10 ver' che grand'abondanza in voi soggiorno fanno e per ragione. Tanta bellezza manten lo suo viso con sí lucente chiaritá innaurato, che la sua cèra par d'angel provato. 15 No è donna né om' sí fermo assiso a ovrar, che deviso nond'aggia sua 'ntenzion per riguardare u' sente ch'ell'appare: tanto i' simiglia nobel creatura. 20 Tutt'altra sua fattura, di che parlarsi pote onestamente, è sí addorna e gente, non vi si porea apponer mancagione. Lo parlar e l'andar e 'l far dimora 25 e li atti e li costumi e i reggimenti umili son, cortesi e sí piacenti e di tanta onestá fan covertora: non guarderá un'ora, né punto in parte o' senta gente sia. 30 Quando passa per via, la ruga per miraglio al viso porta; se saluta li è porta, soavemente la rende, e ispande per u' passa sí grande 35 odor, non si porea dir per sermone. Di senno tanto assiso ha 'l suo coraggio con canoscenza e con valore intero, con cortesia e con fin pregio altero, alcun om' nonde poteria far saggio; 40 perché d'uman lignaggio non sembra sia, ma d'angelicale, e tant'è bontá e tale, e sí sottil lo suo intendiment'have; nulla cos'è sí grave 45 ad apprender, no l'apprenda 'l suo core: d'ogni cosa 'l Signore onora e serve senza falligione. A voi, madonna, cui fior conto e chiamo, mercé dimando che 'l vostro perdono 50 concediate, se 'l meo dir no è bono, a me che via piú molto che me amo. Lo senno ch'ebbe Adamo, conosco ben non poteria fornire, volendo tutte dire 55 le virtú ch'han vostro core fornito. Però molt'ho fallito a cominciar, poi non so far finita; ma par che mi dia vita che 'l saggio conta a voglia operazione. 60 Fior d'ogni ben, com'è conto di sovra, poi v'addorna di tante vertú Deo, che tutt'altre passate, al parer meo, pietá aggiate che per me il s'approva e mettetela in ovra 65 ver' me, che tuttor so stato gecchito di voi seguir, né quito di voi cred'esser mai, vivo né morto. Unde 'l vostro conforto dimando che spandiate sovra mene, 70 che alcun altro bene non m'ha savor per nessuna cagione.
II
Si lamenta della sua infelice vita e soprattutto di essere abbandonato dalle persone piú care.
De la fera infertá e angosciosa radicata in diverse e forte pene, la qual dentro e dintorn' al meo cor sento, cura tal voi' pigliar per dilettosa, qual fa lo 'nfermo, quando 'l gran mal mene, 5 che si compiange del suo sentimento, e par ch'alleggiamento alcun li sia, ed eo simil voi' fare; le doglie dimostrare, ch'eo soffero con grande compagnia, 10 in compianto vorria, sí che, per gran pietá, chi ha potenza di darne guerigion, vegna in voglienza. Savem de certo ched alcuna cosa tanto gentil nostro Signor non fene 15 quanto l'omo, né sí siali piacimento, che poi l'ee fatto, fuli sí amoroso, che li dé libertá di male e bene, operar, quanto vole a suo talento. E sí nond'è contento. 20 Noi sottoposti ci convene stare, veder, né operare cosa potem che diletto ne sia, né avem signoria di parlar a nessun che conoscenza 25 aggia con noi, e ciò n'è gran doglienza. Ed anco maggior doglia e piú gravosa aggiam che non di sovra si contene. Conforto aremmo a ciò trapassamento; ma, sperando d'aver nova gioiosa, 30 la contrara di gioia adesso vene tal ch'al cor par voglia dar lungiamento: tant'ha confondimento, che contenti seremmo al trapassare, anzi che dimorare 35 in esta vita sí crudele e ria, non fusse che tal via saven' nostr'alme terrèn ch'a perdenza girèno senz'aver giammai redenza. Piú greve pena assai e dolorosa 40 haven', ciò sono este fere catene, che altra, und'io fatt'aggia mostramento; ch'ell'è tanto crudele e sí noiosa, che, se consolazion nulla ci vene, tosto da noi li fa far partimento, 45 e lo grande tormento, ch'haven' tuttor, ci fa rinovellare, la noi' multiplicare, ch'al corpo darci nullo non poria, e a l'alma bailia 50 ha tolto: ché del mal far penitenza non pònno aver, ben c'è gran cordoglienza. E siam sotto signoria sí spietosa, che giá nulla pietá di lor non vene for' con di gente d'altro intendimento: 55 s'alcun l'avesse in cor, mostrar non l'osa; ma quell'è leal detto che mantene suo dire e opra a nostro increscimento. Molto piò spiacimento aven che lingua non porea contare, 60 e vedenci fallare parenti, amici e mettere 'n obría. Est'è la malatia, di che fatt'ho compianto: gran fallenza fan quei che 'n ciò potrèno dar guirenza. 65 A Pisa, meo lamento, nostri tormenti deggi divisare: per volere acquistare e mantenere onore e signoria aven' tal cortesia. 70 Consiglio ben chi di servirla ha 'ntenza, guardisi non cadere a tal perdenza.
XI
NOCCO DI CENNI DI FREDIANO
Si lagna che madonna gli abbia prima fatto sperare d'aver gioia del suo amore, e poi lo abbia ingannato.
Greve di gioia — pò l'om malenanza far per forza mostranza in vista ben, se 'l cor d'ess'è ripieno. Simil di noia — far pot' allegranza stando 'n fera dottanza 5 che pur le pene ch'ha sempre li stièno. Siccome l'albor pò far ch'è silvaggio frutto per sua natura mai bon per sé tanto di su' lignaggio, se non che 'nsetatura 10 ched è lui fatta, 'l fa ed el notrica; donque non per sé mica lo fa, ma su' calor; nasce 'l fior pria, unde poi 'l frutto vene: cusí giammai eo non poria mostrare 15 ch'avesse gioi' né bene, mentre voi, donna, mi faceste stare, com'ora, 'n tante pene; ma datemi pur tanto un solo ramo di quel frutto ch'eo bramo: 20 vedrete in gioi' montarmi e 'n frutto bono, com'om' c'ha gioi' s'attene. Lo frutto bono — da bon albor vene, siccome gioi' da bene nasce e da gioi' ven tutta allegranza, 25 avegnia sono — seme 'n dolce speme, ch'amar' frutto n'avène; ma ciò snatura per mala sembianza. Simil l'amaro amore allo 'mprimera mostra dolce 'l veleno, 30 cusí lo ingegna e tiene 'n tal maniera ch'ha male e dice beno; ma poi ch'assaporato trova amaro, vuol lassar, parli caro, e poi si pente per l'arra, ch'ha dato, 35 unde spesso dice: — Omè! — Ma Amor, volendo, vidde non potea lo simil for' voi farmi: fecemi vista far che vi piacea me e servire 'n voi darmi; 40 e io, vedendo ciò, dissi: — Bon frutto da tal albor fia dutto. — Credetti in voi lassarmi ed ei mi prese: cusí per voi ingannome. Saccio per vista assai d'albor venire 45 che 'n flor mostra gioire e fanne assai e poghi a ben ne stende; ma poi ch'acquista l'altr'anno in fiorire, frutto per ben seguire, ciò che dimostra in fiore 'n frutto rende. 50 Cusí, s'ei mostra di dar allegrezza e poi la torna a noia, convien, se pregio vuol, che tal gravezza ristori per gran gioia; e, se ciò non facesse, non sre' degno 55 arbor, mostrando segno in fior di frutto fare e poi fallire; ma sre' laida mostranza. Cusí dir posso di voi, donna gente, che da voi mi fu data, 60 in prima vista, d'aver gioi' piagente, e doglia or m'è tornata. Se voi ristoramento a me non date, certo fallo operate, perché, per viste di gioi', me venire 65 fatt'avete 'n pesanza. Unde vi prego, donna, che mercede vi stringa, per pietade, a far considerar quant'ho 'n voi fede; c'adesso, in veritate, 70 mi tornerete in gioi' onni dolore, over di man d'Amore, cui mi metteste, cavrete tornando in mia primera essenza.
XII
GERONIMO TERRAMAGNINO
I
Dice ad un poeta che è bene riflettere lungamente prima di parlare.
Poi dal mastro Guitton latte tenete, assai, mi par, dovete di vera conoscenza aver effetto, e defettar da voi onni defetto che non bon agia aspetto, 5 se di tal mastro bon saver avete. O quanto, quanto e quanto esser dovete, se bene il possedete, glorïoso di tutto bono assetto! E com' dovria il dir vostr'esser retto 10 e del contraro netto! Se pensate che dico, cernerete che la vertú si mostra in del parlare, simel vizio v'appare, unde, parlando, l'omo paragona 15 la sua propria persona, perché guardar neun troppo si pò. Or intendete ben il meo dir mo', ch'a scoverto vo' do, né scherm'alcun poteteci pigliare. 20 Dico: Bon è pensare, anzi la cosa ditta, chi ragiona.
II
DOCTRINA DE CORT
Proemi de doctrina de cort.
El nom de Dieu qu'es subiranz, paire e fill e esperitz sanz, e guidanz de totz pecadors, fauc mon acort pels amadors, ques amon saber ab drechura, 5 qals es aycella parladura ques ha en chanz major plajensa e may avinenment s'ajensa. E si enten molt a estendre mon dit, nuls ab drech reprendre 10 m'en deu hom, quar en pauche escrich no podon ges caber gran dich, e en breus ditz confusios se concreja mantas sazos. Mas si eu claramen dezir 15 e may mas paraulas dir, obs es que mos ditz s'espanda per drech'e per longa landa; e s'afanz feira m'en mestreygir, vigors mon coratg' enpeeygir, 20 car ben say que ses gran afan hom no pot far obra prezan. Eu voil que cascus q'a pretz rics l'entende, no avols ni tritz. Don ieu, ~Teramaygnis de Piza~, 25 commenz en aquesta guiza.
Començament de doctrina provincial vera e de rahonable locucio.
Tot en aysi con le rubis sobre totas peyras es fis e l'aurs soblels metailz cars, sobre totz razonatz parlars 30 parladura lemoyzina es mays avinentz e fina, quar il quays se razona con la gramatica bona per tots los nombres singulars 35 e per tots los plurals anars e per cas e per drech genre la deu dir qui l'am' apenre, e per paraulas ajectivas e per finas substantivas, 40 per comunas, oblichs e retz; masculis genre e femnis dretz, per personas e per temps e per motz escriutz ensemps, e per razon continuada 45 qui per obs no sia biaysada, e per totas verayas parts d'orazion qui grazid'artz qui te lo sieu cami ubert del parlar razonat per cert: 50 so es pels verbs e per los noms, pels particips e pels pronoms, averbis, prepozicions, conjunsions, interjesions. Perque vuoil sapchatz, amador 55 qui deziratz haver valor, que totas paraulas bonas substantivas genr' e personas demostron puramen e genz e sostenon grandamenz, 60 e sostengudas son vez tal e substansi' han natural. Las ajectivas son del nom, del particip et del pronom, qui no podon sens nom estar 65 e han plural e sengular, e mostron calitat e gen e person'en entendimen. Des preposicions aqui e des averbis atressi 70 e conjunsion, ieu vos dic, e enterjession, amic, quar singulars ni plurals han, ni demostron genre, ni van per personas ni per temps jes, 75 la lur parladura no es sostenguda per alcun fach ni sosten, tan ha flach contrac. Las sustantivas aytals son: «Emperayre», «reys» e «baron», 80 e totas autras qui en ver mostron substansa qui vezer se pot o qui vezer nos pot. Don ieu vos dich en cestui mot qu'an nom per ço substantivas 85 car sostenon ajectivas; e podets far oracion ses ajectivas ab razon, ab lo verb, aysi com ieu dic: «Seigner suy del castell de Vic». 90 Encara: «Cavalliers melur per jutge Ugolim de Galur». Ajectivas hom appella, aysi com «bos», «bels», «bona», «bella» «fortz», «plazens», «sufrens» e «vils», 95 «avinenz», «temenz» e «sotils» e las autras per semblansa qui mostron qual ses substansa, o que cant, o que fay, o que sofre, o can que vay; 100 ajectivas hom las clama quar dreig entendimen brama le lur lavors ses valedor de la substantiva color. De los ajectius parlars 105 de tres maneyras es l'afars: masculin apeyla hom l'un, l'autre femnin, l'autre comun. Mascolis con «bos» e «blancs», «gays» e «beyls», e «larcs» e «francs», 110 e tuyt cill qui mascle mostron. Le femnis es tot aysi con ieu divisi aqui: «franca», «bona», «bella», «gaya», «blanca», e tuyt acill qu'hom repauza 115 ges en la femnina cauza. Le comuns es si con «sufrenz», «fortz», «vils» e «sotils» e «plazens», e tots ceyls de tal maniera obs es q'hom comuns enquiera, 120 car los pot hom tan ben asir ab mascle com ab femne dir. Ara tot ayso voil sapchatz que gramatica en vertatz cinc genres razonatz fay: 125 masculin e femnin veray, neutre, comu et omne cert, mas, si con hay enanc proert, las paraulas substantivas e totas las ajectivas 130 son en chanz sotz masculinas o comunas o femninas, e en la lur entension. Petitas e grandas son, e hom las grandas asear 135 ben pot e breumen pauzar enl sengular nominatiu e encaras el vocatiu pel neutre ques es tant adautz, con dis d'~Aurenga Rembautz~: 140 «Assats m'es bel, que de novell»: e con dic: «Mas mes q'has castell, e ben m'es aupranar vas Piza». Si van li autre d'aytal guiza. Gramatica fay femnina 145 «arbres» e chanz mascolina, e en chanz es femnin «amors». en gramatica mascle «cors» en gramatica neutre «amar» e comuns es ditz en chantar. 150 Aysi totas autras del nom paraulas masculinas son o femninas o comunas, que no ne romanen alcunas enforas aycellas totas 155 de las quals bay fachas notas qui per cert han breviamenz pel neutre so sapcha, laienz; e nos pot noms substantius abreviar, mas l'ajectius. 160 Ben devetz tuyt saber ara lo parlar qui non esgara e celui qu'entendimen fin ha de masclin e de femnin. La parladura ajetiva 165 e tota la substantiva s'alonga enls nombres amdos, et dels ses cas es la razos; so es dels singular retz rics e de tots les plurals oblics, 170 quar ensemps tuit se resemblon; e atressi s'abrevion en tots los oblics sengulars, encar en los rets plurals cas, car se resemblo eyzamen; 175 don vos daray semblan parven de totz retz e oblics complitz con dis us trobayre grazitz, e hac nom ~Giraudos le Ros~: «e qui es mos ‘amichs’ bos 180 mostren sa beyla semblança, quar jur que longe sperança». ‘Amics’ es le nominatius singulars, mas vocatius es, con dis cell qui fes la cort: 185 «‘Amics’, q'has dich? no sabs confort Son egieignos, e gallart miey dich e miei sotil dart». Encar escriu en aquest fueil si con dis en ~Pons de Capdueill~: 190 «‘Amichs’ Beutranz, lo trop amar no vullatz ni lonc esperar». E le pros en ~Peyre Vidals~ enls oblics plurals ditz motz tals: «E mos cars filz le coms Henrics 195 ha destrutz totz sos enemics». Ara vuoill dir dels plurals retz, q'auzitz los sengulars havetz, con dis ~Andrians del Palais~, trobayre bon e verays: 200 «Per qu'ieu part egalmenz lo mal quim fay doler, quel terc vuoll retener, quar totz es trop cozenz. L'autre terç per m'amor 205 partan tot entre lor ‘miei amich’ a lur taill; qui no n'ha nos baraill». ~Gauselm Fayditz~ qui hac pretz fi dis enl nominatiu aysi: 210 «Quan ‘dui amic’ s'acordon deu voler so que l'us vol zo deu l'autre voler». Del vocatiu plural retrayre vuoill con dis n'Ucs, fis trobayre: «‘Amic veray’, a vos me playgis 215 quar fin'amors no me refraygis». L'oblic singular vos desveili com dis en ~Girautz de Borneil~: «E ‘tot home’ qui ben ames hag' robs qu'un bon amic trobes 220 en cuy no s'anen duptan». E dis ~Folquets~ de pretz prezan qui dis sobre tots chantars amoros: «Mas trop servirs tendan mantas sazos, quar ‘son amic’ en pert hom, so auch dir». 225 Per que ieu vuoill que deiatz presumir e conoyser ben o may lo parlar tot qu'ausy vay, quar totz per aytal semblan se parla con dic denan; 230 e per que mai entendimen n'aiatz, dic son variamen.
Nominatiu, «hic amics»; genetiu, «amic»; datiu, «amic», acusatiu, «amic»; vocatiu, «amics»; ablatiu, «ab amic», «per amic», «del amic», «en amic», «ses e senes amich». E plural, «amic»; genitiu, «amics»; datiu «amics» acusatiu, «amics»; vocatiu, «amic»; ablatiu, «ab amics», «pels amics» «dels amics», «en amichs», «ses e senes amics», etc.
Dich ay con en aluoygnamen es ditz e en abreviamen le parlars ad retz mascolis, 235 ara diray dels feminis. Parladura femmina tals en «a» finis es declina, aysi con «domna», «blanca», «bella», «gaya», «poma» e «isnella», 240 e mantas de cestui anar con savis hom pot esgarar, e con dirai vai sos cors, ses alcunaz autras colors, e es breus els cars sengulars 245 e long els plurals variars. Dels singulars vos dauc aytals semblanç com dis ~Peyre Vidals~ qui no hac la valor manca: «Car' ‘amia’ dos'e ‘franca’, 250 convinenz e ‘bell'’ e ‘bona’, mos cors a vos s'abandona». Encara dis ~Fabres d'Uzes~ le bos: «Nom platz rics hom si no es amoros, nim play ‘domna’ si gent no acuellis, 255 nin play donzelz si de gauch no servis». Dic hay cons deu abreviar, ara dich cos deu aluoignar. D'en ~Bernat de Ventadorn~, q'hac pretz sobrels bos, ieu vos retrac 260 qar dis en sa chanson en ver: «De la ‘domnas’ me dezesper». Encara vos don semblanz aysi con dis en ~Andrianz~: «Ay ‘domnas’ e seygnor 265 de Proens' e d'aillor». Eu voil que vos dejatz garar si con ieu vari son anar.
Nominatio, «franca»; genetiu, «franca»; datiu, «franca»; acusatiu, «franca»; vocatiu, «franca»; ablatiu, «ab franca»; e plural, «francas»; genetiu, «francas»; datiu, «francas»; acusatiu, «francas»; vocatiu, «o francas»; ablatiu, «ab francas», etc.
De la femnina qui en «a» vay, dic hay segon mon tala, 270 ara vuos vuoill ieu dir ies de ceylla qui fenis en «es», aysi con «sazos» e «amors», «calors» e «chansos» e «colors», e l'autre qu'es de simil guiza 275 en aysi com hom prims desguiza; enls oblichs singulars breumen es ditz, e en aluoygnamen si deu dir en totz autres cas per ver, e autramen no pas; 280 e diray vos en costui mot, si com dis ~Girbertz De si bo tot~: «Ques dobla ‘valors’ de far ben e ‘honors’ lay on mestier han, 285 ans q'hom quera ni demann'». ~Bernatz de Ventador~ le gays, qui motz avinentz retrays, dis en son chan cizamen: «Be es mortz qui d' ‘amor’ no sen 290 al cor qalqe dosa ‘sabor’». ~Reigals de Berbezil~, q'honor hac molt, dis en un dels sos canz: «Mas ‘chansos’ er dorgumanz». E dis en ~Folquetz~ de pretz bon: 295 «Tant mou de corteza ‘razon’ mon chan que no y puese fallir, e manz i dei mell avenir». Encara vos vuoil ieu mostrar con dis en celui eis chantar: 300 «S'anc parley en ma ‘canson’»; e dis: «Per tal no m'abandon qu'ieu sempharai auzit dir que mensoygna nos pot cobrir que no mora qualque ‘sazon’». 305 E tot aysi vay es espon; e per que haiatz cor mellor diray con sos variars cor:
Nominatio, «hec amors»; genetiu, «amor»; datiu, «amor» acusatiu, «amor»; vocatiu, «amors»; ablatiu, «ab amor», etc. E plural, «amors»; genetiu, «amors»; datiu, «amors»; acusatiu, «amors»; vocatiu, «amors»; ablatiu, «ab amors», etc.
Encara vuoill qe sapchatz que i ha de paraulas assatz 310 qui en los nombres sengulars se luoygnon e els plurals cars, aysi con «ris» e «volentos», «cors», «solatz», «lais» e «delechos», e «bras», «glas», «vas», «nas» e «cas», 315 «pres», «engres», «lus» e «fals» e «gras», «reclus», «claus», «repaus», «envers», «us», «romanz», «vers», «travers», «convers», e nom propri eizamen de luecs han tal aluoygnamen, 320 con «Piza», «Luca», «Florensa», «Marseylla», «Jenova», «Plajensa».
Nominatio, «cors»; genetiu, «cors»; datiu, «cors»; acusatiu «cors»; vocatiu, «cors»; ablatiu, «ab cors»; et plural, «cors»; genetiu, «cors»; datiu, «cors»; acusatiu, «cors»; vocatiu, «cors»; ablatiu, «cors», etc.