Le maccheronee Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata
volume di favole non sia dentro tale quale di fuori si mostra essere,
ma che dallo istesso autore siano sotto ruvide scorze ingeniosissime allegorie istate nascose, cominciò cosí a puoco a puoco rallentare quella indurata sua voglia di non mai piú riducersi a simile iattura di tempo. Non che per lo vero egli negasse questo tale poema essere al tutto fuora di qualche allegorico senso; ma dove travegna infamia e disonore di signalate persone, tanto in dottrina quanto in onestá di vita, non volse per alcun modo fusse creduto in lui giamai essere istato intendimento tale, cioè di bruttar carte in scherno e gravezza loro; e chi fino a qui avuto avesse cosí torta openione, overo ad altri fussesi sforzato persuaderla, volesse con veritá cosí da se medesimo come dagli altri male impressi rimoverla. Laonde, posponendo egli un'altra piú lodata opera da lui giá incominciata, si diede, in sodisfazione altrui e suo cordoglio, intorno a questo da sé odiato volume, non con meno fastidio e ritrositá di animo di quello traviene al viandante, il quale, avendo per sorte piú d'un miglio errata la via, è costretto (se non vuole andarsi lá ove lo primo intendimento non fu di arrivare) che per le medesime da sé fatte vestigie a dietro se ne ritorni. E quando pure gli fusse stato palese che gli uomini di oggi piú volentieri leggessero le cose gravi o di latino o di volgare idioma, che le menzogne o di macaronesco o di pasquiniano stile, forse per lo interesse del prezioso tempo sariasi sforzato con simili stromenti medicare quelle piaghe le quali la sua spada giamai non avea fatte. Ma sendogli piú della luce chiaro che le non puoche fatiche degli dottissimi moderni ingegni non sono se non da puoche persone oggidí riconosciute e lette, non gli parse al tutto sconvenire se con questo istesso chiodo cacciasse l'altro. Perché se la greca o pur latina o tosca lingua in ciò fallato avessero, saria molto ben ragione che essa medesima ne riportasse penitenzia e vergogna di dover ritrattare i detti sconciamente interpretati; ma questa, tal qual è, macaronesca lingua, sí per aver essa dato occasione di mal giudicare, sí per meritare di essere letta in restituzione de la non involata altrui fama, sí eziandio per disporre gli stampatori a dovere accettare la nova impresa, i quali a lo ristampare della prima non acchinavano, sará quella che ricompensi il danno ricevuto, uscendo voluntieri alla campagna, non per essere (come è) piú limata, piú gioconda e men rincrescevole della prima, anzi per la sola giá antedetta cagione, cioè di far mentire coloro che dicono lo autore aver detratto agli altrui onori. Or dunque nel giorno che è lo ventesimo del mese di ottobre ne l'anno MDXXX, avendosi esso a partire di Vinegia in Ancona per darsi a studi megliori e di piú profitto di questi, lasciò questa opera nelle mani mie, la quale avessi a dare in luce in quel tempo che piú commodo mi paresse. E piú commodo mi apparve quello che fusse in nullo o puoco danno di coloro, i quali giá molti anni stamparono la prima per consiglio e spesa del magnifico maestro Aquario Lodola.
II
ZANITONELLA
Nella Cipadense la Zanitonella è postergata al Baldo. Noi però per comodità de' raffronti diamo prima le varianti della Zanitonella, la quale presenta parecchie diversità con l'edizione di Vigaso Cocaio anche ne' titoli delle composizioni. Cosí la prima s'intitola _De Amore_ anziché _Tonellus_.
1 citadina Tonellum
2 quod modo Zanninae bruser
3-4
Et quod usatus ego stallas purgare ledamo, ducar amorosas dicere velle brigas
5 ac si non etiam pania veschientur amoris
6-7 _mancano_
11 sciunt grassos
12 sciunt cultis tradere semen agris
13 terram mangiat, mihi credite, panem
14 mortali
19 ergo licet mea
20 et faciat drussas vanga sgurenta manus
21-22 mancano
23 tamen (oyde) malum
24 quo sforzata fuit cedere zappa pivae
28 corpore bella
29 caprum, revocatque
30 picaque compagnum quaerit alegra suum
31 stalladizza
33 frifolat rosignolae
34 ac sua sub trabibus rondina sora canit
35 ante meos oculos tunc te
39 verettam
42 schiavus
43 fradellum
45 si molesina tuo
49 fallor, habes, quoniam mater
57 imo fracassasti
59 disarmatimi me tunc bastarde
63 pocum guadagnat miles
64 poveram qui trahit extra casam
65 sed precor
66 te iuvat, ah doiae sit medicina meae
67 habes unum pro me tantummodo stralem?
68 per pharetram quaeris un alter erit
69 hunc etiam mediis Zannina budellis
70-71 _mancano_
75 semper drittis
76 sic cosa per versum vadit ogn'hora suum
_Il titolo della quarta composizione è «De bellezzis Zanninae»_
77 stella Diana mihi se monstrat nonne politam
79 sol domatina mihi caviatam nonne palesat
80 trezzas bella Zanina
81 stirps marchesca suum sparpagnat nonne tesorum
82 dentes bella Zanina
83 pergol chiachiaronus
84 nymphae bella bochina
85 schitarinos
86 cantat nymphae bella bochina meae
87 nonne videtur
88 nymphae gamba iutenta meae
89 venter, pes
92 sunt id quod ni sit nil valet esse boni
97 tot forchae... ficatae
100 qualis longo zappa labore
104 deh giandussa
106 ad tornum factos quos Michelangel habet
_Il titolo della sesta composizione è «De se ipso»_
111 abandonat mundum vaditque
113 zappator lassat zappam, bovarus
114 vangaque villani tornat alegra casam
116 porcillum, vacca petit stabulum
118 asinos medda Gianola
119 quisque suum cercat Phoebo scampante
120 ast ego sub tota
ECCLOGA LYRICA--TONELLUS, GARILLUS, ecc.
127 frondibus dum... sboientat
129 ut multae
130 quae mihi rumpunt cicigando testam
131-2
excitant voias hominum bibendi omnibus horis
135 brusatas habeo ganassas
136 spudo biaccam
137 cocaium
138 en bibo
140 barilli
141 maduitque milza
142 pro caldo nimio corada
144 igne recoctus
145 sentio sub me validum fiatum
147 meae laudes canimus
149 dum cano, plenis sofia ganassis
151-52
at prius nasum sine me mocare, iamque comenza
154-56
sum refredatus, faciam sutilum, quod tuam vecchiam somiabo vaccam nomine Moram
_I versi 149-160 son tutti posti in bocca a Garillo, senza spezzature di dialogo_
161 nigottam
162-68
et tuas capras retines chiloyum, et facit boscos resonare charam piva Zaninam?
171 botazzos
175 todescorum
177 Mantuae princeps Federicus ille
178 nobis dedit
180 capras
181 semper illius volo
182 tres cui dono pegoras quotannis
183 caseos octo... ricottas
185-88
sit meus semper duca vel signorus Mantuae princeps Federicus iste, quem meus lulu frifolans canellus cantet ogn'horam
189 nigras habet hic
190 illarum male me recordor
191-92
esse cornacchias tamen et mulacchias Zambo putavit
_Anche questi due versi son detti da Tonello, senza spezzatura di dialogo_
193-94
coelicos istae pratigant paësos, hasque reginas vocitant oselli
195 quae fretum, terram, baratrum
197 mihi certe... noiosa est
201 en ego scazzor
202 et viam tristes fugio
203-4
de mala voia, fugiensque lasso dulce terenum
210 et super tezas, super et pioppas
211 nonne dixerunt
212 totque malannos?
213 sed Toni dicas mihi
214-16
et quis est princeps Federicus iste, et quid et quare tot in angonais Mantua godit
217 cunctis
221 primaros generat
222-25 _mancano_
226 excitat pronos iuvenes ad arma
227 frumento
230 hic strepunt pivae, cifoli, canelli
231-32
hic ve zamporgnae, pifari, rubebae, cagaque cymbai
233 non ibi proles gibilina
236 carmina dicunt
238 non ibi taroch, crica
242 ut natat currus pelagi per undas
243 hoc idem parent iuvenes sedendo
245 ludunt
247 per ferri
250 sole sub caldo scanulis balanzant
251-64
hic batit, signat caciam sed alter, ille rebattit. Giostrulae, scrimmae, caciae, palestrae, sunt iuventutis bona mantuanae, Brixiae nec non, sibi quam sorellam, Mantua fecit. Ah Toni, qualem tua verba doiam dant mihi, Bressam quoniam recordas, quae tot infelix patitur malannos semper in armis. Angelus quis nani, Deus, aut diavol huic semel quemquam dederit ripossum? Non, Toni, plus est ut erat davantum Brixia foelix.
266 Franciae miles, magis
267-68
quando se incappat fugiens in illos tempore guerrae
269-72 _mancano_
274 militum Bressae populus tapinae
275 centum sedet illa semper
277 hanc enim coeli monitu ruinam
278 vidimus quando Mirabella
279 iuncta quae rocchae lateri sedebat
280 fracta volavit
281 ipsa
285 rapuit tonantis
288 mille miaros
292 cum Brisighellis
293 eas... bataias
294-96
ergo si godit stupeo pochinum. Haec tamen nostrae fuit una Bressae Mantua portus
297 nox sed en giorni rapuit lusorem
300 utere liber
301 vade, sed noctem remane per istam
302 staque nobiscum bone
303 habeo, nucesque
TONELLUS DE SE IPSO
305 solus chiamando
306 vacca smarita
307 quae ruit huc illuc, nescitque trovare quietem
309 caudam, longas distendit
310 audiat ut puerum
311-12 _mancano_
313-14
sed plangens aliquam finaliter introit umbram, ac ibi non dormit, non bibit, estque nihil.
316 cuius mostazzum nulla cavezza ligat
317-26
praecipitat, nitrit, sofiat per utrumque canalem, et loca fert gambas per dubiosa suas. Dicere nil prodest--Sta sta,--monstrando crevellum, hunc firmare tamen sola cavalla potest. Scorrozzata quidem stetit uno mense Zanina et causam sdegni non ait illa mihi
327 plorantem
329 ingrata morosum
331 terrenum glaciali
332 quando nil campos vanga forare potest
333 tuum reputo giandussa magonem
334 nec
335 levo media
337 tu tamen incagas canzonibus et matinadis
339 supportat Veneris fraschetta
340 ut braga sit capiti saepe beretta meo?
342 non est affanno... meo
343 nec amo, sed more botiri
344 scolor et ad guisam sulphuris
346 hinc saevit... furit
347-360 _manca l'intero componimento_
365 smagonare
369 meam oyme propriam
370 sguardis oculisque bellis
372 nempe robasti
374 et matinadas facio galantas
375 nec tibi duram manigolda testam
378 nil tamen curas sonamenta
379 superaret omnes
380 citadinorum
381-88
Orpheus primus sonatorus orbis si lyram gratans pegoras, osellos, haspides, dragos, lapides tirabat ad melodiam
389 facio daverum
391 digitis comenzo
393 tabulae
394-96
spadolae, secchiae, gramolae, badili, rocha cum fuso, gratarola, zappae, mille pignattae
398 agni... capretti
405 quum super
406 intornum lachrymans camino
413-440 _mancano_
441 solazzum grande
443 modo factus alegrus
444 me quia Gelminam
445 es zelosa tui nunquid, mea gioia
446 martellum nimii
448 si ducar chiachiaris credere dragma
456 me me spazzatamenter amazza tuum
457-58 _mancano_
459 tuus, unde tuis de rebus
460 cervelli ducitur orma
461-64
aut simul ingrata es, simul aut cum pane tracannas quae tibi Tonelli longa leanza facit
465 specchiettum Galla
469 et stroppi fecit nudusque Pirazzus
470 namque mihi durum pectus azalis habes
471-72
pectus azalis habes mihi tantum, pectus ofellae Bertolo tenerae perfida semper habes
473 tune mihi praefers Bertolum?
474 posset
476 sum tibi, si meritis rex fieri merito
477-78 _mancano_
479 ergo velis
_Il titolo della saffica, che segue, è solo_ «ALPHABETUS»
481 quo dulcis properas
483 mecum precor et hunc bellum
485 moros
486 bistones, turcos
487-88
bestias omnes, animas diabli Belzebubelli
489 mangiant
490 cruda scarparum
494 unius
495 mihi iamque lazzum
496 paravit
497 ecce nam
498 est sibi
502 levabit
503 cagnam
505 gratias reddo quod ego catavi
506 gaudium cum quo fugient
507-8
grata seu contra quod ero ladrones guardia campis
510 meae mortis
511 expecto magis
514 fogat
517 stracca namque
518 non unquam
519 faceretque
523 fuero, pianges
524 moesta Tonellum
526 non rosas, brognas, pyra, fragra, moras
527 palumbes
530 per te
531 obrui
533 ad bassum
534 possit et tellus fieri baratrum
535-36
prestiter mundus bruset, astra, nubes, pontus et aër
537 qualiter cunctae
538-40
qualiter femnae moriantur omnes, quaeque poltrona est, similanda cagna quaeque Zaninae
541 istis
543 est orbis
545 semen hoc
547-52
sordidum, pravum, fatuum, superbum semper habetur. Tota per Laenam iacuit bagassam Troia, quam iudex malus agraffavit, tuque per femnam, miser o Tonelle, torque colengum
554 collo laqueum
557-74 _manca l'intero componimento_
575 tam celeri
576 sta, faciam de
579 ego lassabo
580 dicas
584 multum es boriosus
585 hosti, qui
586 cerco daboque socorsum
587 ad primam mihi nasum rumpere provam
588 _manca_
591 causas... ipse
593 me mater Gnesa
594 malum staggione fuisset in illa
595 tepido
597 saguratus ego
599 medicina
601 charis... tenemur
604 sola meum mors, oyme miser, leviaret
606 nescit fortunae
608 _manca_
610 hanc tecum portas, sed
611 suspendere forchis
612 cavezza
614 nil dubium
615 salutiferum
618 sex centum borsas, pegoras
621 te mea spes
624 meum posset smorzare
625 ochiadis
627 soiat, truffatque tapinum
629 superba venit
630 elatam portat cristam
631 solet cum
632 Salvigne meus crudelis
633 potens non
635 cancar paret tibi cosa novella
636 haec parlatio
638 ayme suum me
639 fronte striatus
640-42 _mancano_
643 poverelle rogo noli
649 bagassae
650 senni
651 estque pudicitiae contrarius
652 sanabilis
654 matti lassaque
655 urtabis
657
vel cur mostazzum portat bindamine stuffum? est, quia vergognae clausit bastardulus occhios
662 Tonelle meus, zuras
666
mungis, si non, fastidia nolunt, quae tibi cervellum rapuerunt propter amorem
667-69 _mancano_
674 palis, obruta spinis
675 clamat de longe zappas ottanta mearos
676 ad sguazzum campi vadunt, lacus
677 nam velut usus erat nunquam
680 hic est acquistus
681 amor facit, o Tonelle
683 tuae das improbe
685 accipiat formam
689 calces
690 scribis et in giazzam scaldantis solis ad ignem
696 quam cesset may may
700 gentaia, vel absque governo
702 tolle foras istam de sensu matte paciam
703 stesso savia cum mente ritorna
705 tu capraeque tuae andabitis ad sparaverum (_questo verso è anteposto al 704_)
706 mentiris quod amor sit
707 similisve quadrello
708 guidat... trahit
709 dic codesella
711 sola dei
714 fomnam
717 quia quosque
719 et inde
722 parlasti sagurate
723 nomen tulit, inde cerebrum
726 nunquid Zaninae
728 manigolde vilane
730 cridare Tonelle
734 nam si... forchae
735 non illam
738 soghettum
747 fingeque aliam doniare
748 fingere quisquis
751 non de Bolognae celsis venit ista cadreghis
752 non savio nostri processit
753 non donant zappae nec aratra, badili,
754 ferre
755 de pecudum stabulis ad summae culmina mitrae
756 formam quoque noscis
759-61 _mancano_
762 ergo vade casam, cordamque
763 undique nam nox est, grillique
764-1133 _mancano amendue le egloghe finali._
1134-57
CONCLUSIO TONELLI
Magna bachioccheries orbum seguitare cinedum, cuius vergognam nulla mudanda tegit. Quid maruffus ego sequor hanc sine laude ribaldam? Non sua pregheras audit orecchia meas. Me video a cunctis compagnis esse relictum, nec sine scaldata vado tapinus aqua. Haec barbera mihi barbam tulit absque rasoro, quae scit castrones atrapolare viros. Proh vergognazas quantas huc usque reporto, haec mihi perpetuo tempore scornus erit. Vos ergo quoscumque tenet busa gabia mundi, ante oculos specchium semper habete meum.
III
BALDUS
I 25 libri della Cipadense non sono numerati progressivamente, ma sí divisi a cinque per cinque; ed ogni serie è intitolata ad una delle muse maccheroniche: _Gosa_ (I-V), _Comina_ (VI-X), _Mafelina_ (XI-XV), _Togna_ (XVI-XX), _Striax_ (XXI-XXV). Ciascuna musa ha le sue speciali qualifiche, ripetute in principio d'ogni libro della serie: «_Gosae gregnapolae valtropiensis macaronicorum liber...; Simiae Cominae beriuzzae macaronicorum liber...; Lippae Mafelinae lodolae...; Gneae Tognae caritong hae...; Grugnae Stryacis carcossae_», ecc. Il Folengo fu bene ispirato nel sopprimere questa divisione formale, più imbarazzante che altro, ristabilendo la numerazione progressiva.
LIBRO PRIMO
1 mihi quaedam fantastica
2 grossis
4 tremit... se
11 nam si tantarum penso variamina rerum
12 nil facit
13 tantum veridicae
15 properent
16 polentarum mihi quinque
17 hae sunt quippe deae pingues, nymphaeque galantae
18 albergus
20 Portugalli
24 non hic caucaseae rupes, non saxa
25 non qui sulphureos spudat
27 vides circum
32 fluitant
36 exercent panias
37 salcitiis, longisque cusita
43 stant ibi de fresco ripae, stagnoque botiro
44 de quibus
46 musae super altum montis acumen
47 gratulis retridantque foratis
48 aliae digitis
49 rigolantes forte
50 de summo rupis ad imam
51 instar buttae ventramine grosso
52 aperire
53 quum quis vult
55 implent pampardis, veteres dixere lasagnas
56 ast aliae... lavezus
58 saepe foco nimio
_Fra 58-59 gli esametri:_
una provat sorbens utrum pannada saletur, una focum stizzat, stimulatque ac mantice boffat
59 tendit compire facendam
60 quapropter videas centum fumare caminos
61 caldaria ficca
62 hic macaronaeas igitur pescavimus artes
63 panzificum statuit
_Fra 63-64 gli esametri:_
hinc hinc mysterum est nostrum chiamemus aiuttum, hinc mea pinguiferis calchetur panza foiadis. At bressana prius mandet Valtropia Gosam, Gosam, quae dudum fuit abbadessa stryarum, cui macaronaeae datur omnis gloria primae.
64 teritoria
67 quae saxo vivo tribus est obcinta murais
68 stimans batimenta sonantum
69 quam stimant asini muscas, bufalique tavanos
70 _manca_
71 haec sedet in celso... zuffo
72 ad quem vix possunt barbutae
73 hanc famosus homo tenuit quondam ille
74 paladinus Carli, castiga
75 lanza baronum
76 pane civabat
77 _manca_
78 longi
95 poterat quidquam reperire quietis
96 ignorans
97 monstrabat
99 largumque bagordum
100-2
rex iubet aptari campagnam desuper amplam. Fama per intornum volitat, gentemque remotam admonet, hic illic trombam pieno ore sonando
103 chiamat scocesos, hirlandos
105 et ipsos
107 tuschi, gentesque
109 invitat a longe
110 _manca_
111 pulcherrima
113 francigenae drizzatur, habens per saecula vantum
_Fra 114-115:_ qui Babilon cinxit grossis altisque murais
115 clarus... clarior
118 bramat
119 positis lanzonibus
120 itur... diversa per arva
121 squadratim turba [_la Vigaso Cocaio parrebbe aver «folta», ma è certo un errore di stampa_]
122-23 quae portat varias, velut est usanza, livraeas
125 chioccant propter fabricare stecatum
128 milleque banderas
133 pulsant campanas
134 nocte dieque urbis portae lassantur apertae
135 continuo... transit
152 ecce ad
167 calzorum
169 breves agilesque volutat orecchias
170 fronteque sub media
171 dente terit spumantem briam, frenumque biassat
172 narisasque tenet
173-5
pectora mostazzus tangit, scurtatur in unum groppettum, spatioque poco simul omne radunat corpus, uti vellet gucchiae passare foramen
176-7
pedibus, cum pectore largo, atque inter gambas codam tenet, atque racoltus spaventat, terretque oculis sub fronte brasatis
179 spallezatque gradu
180 fornimenta novae radiant tota aurea sellae
181 sunt aurum staffae, sunt aurum froena, moraiae
182 passetti, fibiae per pectora, perque groperas
183 ceu rasa brusatur
184 oculos, mentem quoque ficcat
185-86
laudat amorosam faciem, laudatque fatezzam personae, tantique viri cupit esse maritam
187 iamque propinquatur Guido
188 ante menat, raso vestitos atque veluto
189 dumque... signoras
190 heu Baldovinam miser
191-92
atque repercussis oculis ab utroque, velut mus en cadit in trapolam
193 _manca_
195 o qualem portat sub
197 pistat
198 voceque suppressa lamentat talia:--Deh quo
203 te quoque per nasum, bufalazzi more, tirabit
204 victor nunc
205-6 vincere tot Martes puero qui vincor ab orbo
207 hanc sortem
209 _manca_
211 vel minimi scintillam
212 brasavit
214 est signorae
215 debuerat voltare oculos aliunde
216-8
nonne ribaldones oculi, qui ad strada tapinum sassinare hominem, spoiareque sensibus audent?
219 strales
220 agguzzavit amor
221 at... nil sua tela forabant
223 bombardas rocca Cremonae
224 letale
225 saettando
226 et mentis tota est substantia rapta diablo
227 amor, non est malacoda Cupido?
230 quamvis stet rapidae schiopetti
234 vaneggiat
_Fra 236-7:_ in frettam cingiantur equi, sursumque barones
237 armati
238 guereros
240 nitriunt, sborrantque culamine pettos
241 pro tamburrorum rumoribus et trombarum
243 ecce ruunt
244 vacuantur
246 et cridor altisonans... firmat
247 spectacula giostrae
248 ordine quae coram populis procedit alegro
249 hanc inter claros stat rex guardare barones
250 de finis petris tessuta
251 ac petenata doram sua fert
252-3 iacet, nimioque brovatur in igne
254 confusa
267 reputabitur esse
285 parlabat
286 varias memorando facendas
287 prius rationis usat monstrantia
289 centum dapossa
293 deh, mi frater, ait
295 fama valoris
298 cotantas
299 _manca_
301 vilis feminuzza
302 tuo vergogna fietur honori
305 occhios
306 graecorum quae sic mansit sfondrata lovagnis
307 medium
311 vischum... ille Parisus
312 ille Paris dico
313 augellus
314 bellamque facendam
319 tanta est
325 haec tenet in summo vecchiettum
332 turba
333 slanzavit
334 unde cupidineas ingoians ore fasellas
335-6 _mancano_
338 ut stetit un pochum giostrae guardare bagordum
339 laxat item redinas
340-1 evolat et cursu facit omne tremare terenum
344 chioccat
345 quartus non aliis savior
349 se se
350 bastinam
351 sol stupuit quoniam decimi
353 signora
355 habet
356 tunc ait: Est prima haec francesae
358 Orlandumque armis aequat, magnoque sapero
359 nil dubium... paladinus habebit
360 Baldovina suis damis conversa favellat
361-2
est, qui tam gaiarditer omnes praecipitat sellis et habet solettus honorem
364 ut subitus corseri froena manegget
369 finis habetur
371 victor se se tollit sembiante
372 victor, tenero sed
373 fertque... cadenas
374 it rex incontra... brigata
404 vedellorum... parecchiat
405-7
qui porcellettos inspedat, quive cavecchio ingiovat lardum, quo plus caro grassa fiatur
410 cui tantum cura
411 praeceptum gallantiter
412 manegiare tracagnum
413 _manca_
414-5
est qui figatos magno stridore padellis sepe ministraio voltat sotosopra forato
416 pungenti
417 mordentique simul pevero, dulcique canella
419 foiadas desuper addit
420 unus et a
421 quos alius tentat digito si rite coquantur
422-3 quinque molae saxi non cessant ire datornum
424 manduleusque sapor, petitosaque
425 extrat furno
429 pisto
431 in longis
432 possint surgere morti
433 busas
_Seguono gli esametri:_
coena vivandarum cunctarum, coenaque digna quam Petrus Dabani doctor nigromantus ab oris Gallorum faciet Paduae portare diablis
434 mensas crudis
435 iam centum... regazzi
436 gestant
462 canibus cum calce deratas
464 ochas, lepores
465 cervellatibus
466 smenuzzant illos... frequenter
467 bonos robbant tamen hi taiando
471 bibaces
472 francesos cogit
475 quidquid grifalco
482 venere bianco
483 et quae conficitur coelesti tartara succo
484 et quod dixerunt patres mangiare biancum
485 rafiolorum
486 atque saporat
488
stant panzae ut flanchis sit opus mollare corezas, namque uteri pellis tamburri more tiratur
490 a paggis de mensis
494 gravatur
495 pignolos, marzaquepanes
496 atque pignocatae gnoccos, animasque melonum
503 haec quae
520 cunctae... brigatae
521 musta loquelas
522 babilonica
526 accedunt rege iubente
529 _manca_
530 quae subito
531 silent
533 flautorum
535 et vocibus
537 quos omnes cernis rubras
541 septem cinquanta putasses
543 scitque minus Guido mentis retrovare quietem
544-5
quos vivandarum repletio, quosve frequentes beccheri, cantusque simul, dulcesque liutti
548 brusantque foco
579 francigenum sgombrarunt.
LIBRO SECONDO
1 ab undarum
2 crollans scoriadam saepe minantem
3 sferzat eos, coelique facit
6 usanza
7 ad libros revocat studii
9 remeat
10 phisicus
46 ergo infelices
48 stracchedine namque
49 non labor aut soma est quae
50 italicum tandem
51 cascantibus undique strazzis
52 ne spio comprendat vultus, hominumque bonorum
53 pravus
55 carettis
56
inter matronas centum, centumque duchessas, quottidieque sibi varios cambiabat amictus
57 meschina pedes ad
58 habeas duras molli
_Fra 58-9:_
o quam saepe humeris illam cavalerius altas in cimas tulit Alparum, et quandoque sub ala vel sub lasena nunc dextra, nunc ve sinistra
59 in Lombardiae venerunt denique bandas
63 sed tunc languebat
64 Gaioffo, quo non sassinior alter
67 Godii, Voltaeque tyrannus
68 cuncta regebat
107 _manca_
118 me indoctis doctisque bais Florentia nutrit
126 sparamenta, tacones
_Fra 130-1 è il brano seguente:_
Seu quis scovatur, seu quis de iure bolatur, omnes proclamant:--Day day, quia latro Cipadae.-- Quisquis ficcatur berlina et rumpitur ovis: --Est--omnes cridant--molinarius ipse Cipadae.-- Quem piccant forchis, quem squartant, quemve tenaiant, omnes vociferant;--Gens haec sassina Cipadae.-- Hic pueri a patribus dotantur in arte robandi, qui vix slattati sforzant superare magistros. Dispresiant coelum, biastemant, cuncta rapinant, cuncta malandrinant, sassinant, semper abarrant. Nunquam poltrones ad confessare tirantur; imo suos pretos, ne confessentur, amazzant, hosve super brasas mangiant de more brasolae. Semper in obscuris stant boschibus atque cavernis, assaltantque homines, nec sat robbare cavallos, cuncta sed affatum spoiant, scarpasque, bragasque. In frottam veluti stornellica turma caminant, indossumque ferunt de foggis millibus arma: panceras alii muffas, ruginoque doratas, quae cascant humeris nulla fibiante coreza, faldones alii non unquam sole vedutos, undique sbusatos, cascantibus undique mais. Armatos quamvis cernas, non ullus in armis garbus adestratur, non ars, nec forma, nec ordo. Qui dat spallazzum capiti mancante celata. Qui scarsellonem, ubi deest spallazzus, adaptat. Qui desarmatis groppat scheniria brazzis. Qui, contra, nudis lazzat brazzalia gambis. Qui squarzum maiae spiccat faldone corazzae, et gorzarinum facit escusare colengo. Est qui dum currit schiodantur ubique piastrae, quive tenet dagam gallone, sed absque guaina. Unus habet collo targonem more vetusto, in quo spadarum colpi ter mille notantur. Dum simul hi properant, squadraque serantur in una, mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas, spuntones, lanzas, alebardas et giavarinas. Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta. Semper habent multo barbazzas pulvere plenas, semper habent oculos scura sub fronte fogatos, non guardant hominem dritto cum lumine maium, sed guardant in qua dinaros parte gubernet, seu ferat in tasca saionis, sive braghettae. Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent[1].
[1] Parecchi tra i primi e i dieci ultimi esametri di questo brano adoperò il Folengo nella orazione del pretore Gaioffo (libro IV, 470-493), introducendovi varianti che il lettore potrá da sé rilevare.
131 igitur stancos bona sors
132 _manca_
133 namque quod
141 atque bisognetur sub cauda ferre ruidam
142 quae
172 me lassa extendere
173 scripsere
174 Bertus Pannada
177 inde
180 parat ut fiat, quamvis picolina, fritaia
181 hinc abit et modicae reserat
184 alquantos seu striggios
185 affert
186 Mantoae
187 dicunt annalia nostra
188 striggios, non attulit ille varones
189 scardovellas quae per fossata piantur
195 pisciculos
196-7 _mancano_
199 brancat
206 fastidia giusum
234 hanc brigam curas deponere zosum
236 levantque bonos
246 datque pusillo
256 coena
257 fas est deponere
258 sumere
287 forasteros
296 multas reccoio cosettas
298 frescam, ravanellos
304-5
stant... mille voiarum nostrarum speties
_Fra 331-32:_ tresque simul stemus (ut stabimus) absque travaio
332 magnior
335
et giurat nunquam Bertuni nascisse vilanum, namque vilanorum noscens ab origine razzam ex asini stronzis, nec non pissamine factam, vult nulla guisa villanum credere Bertum.
336 tum quid agat meditans... testae
338 penset
339 tiranda est
340 non tantum... stancata
341 est grava
342 poltronisia
350 conseium, firmumque tenet, neque
351 vult solus abire
353 sceptra
374 poverettis
376 lusore galantat
385 giorniferos
_Seguono gli esametri:_
nonne tuam potius vaccam saltare videbis uno cum saltu de Goito ad littora Chiozzae? nonne somarellus nimio pro tempore bolsus, Mercurii pennas iungens ad crura, volabit, complebitque suis ragiatibus attria lunae, quam de mermoria possis cascare duorum?
391-2
vestit, lachrymisque tenellis uxorem brazzat, basat
393 commendat flentem
396 apenam
401 pulsat
405 gratiolam si quid conimunem curet honorem
407 villana
410 grande solazzum
417 tractanda
419 fiolos
420 thalamis
421 tolta sibi
424 inquirere mores
425 ac nullam faciunt stimam, curantque negottam
483 tibi tu paiolata fuisti
485 refert: maschius quo non vivacior alter
486 filius est mihi, tu ne hunc dedignere nepotem
487 germanus, barba nepoti
488 sed tibi sum pro nunc commater, baila nepoti
489 bruttis
491 gambamque iubens alzare sinistram
492 distentas... bursas... recenti
493 lacte novam complet
496 tunc Baldovinam
497 smarritas
LIBRO TERZO
2 circum bindas
_3 è collocato invece dopo il 13_
5 lapsu rotularum
10 biacchis
11 guanzis
12 terrae pavimenta cruentet
16 cannula sorghi
18 matris gheda
20 gestare
34 vel ficcat ventre
39 pluviae... tonitrua, venti
40 boienti
41 stare poledrus
44 quiescit
45 quam soians
47 poverina
48 non sibi pluma magis grata est
51 risu est
52 mixta tamen... mille
54 illo
60 smaltiret
62 imbattit
_In luogo de' versi 63-69:_
sic igitur Baldus maiores crescit in annos, credendoque patrem Bertum, patremque vocando, non genitorem alium meschinus habere docetur
72 Baldi natura
73-75
non it post capras, magis imo caminat ad urbem, nam sibi plus centum cipadis Mantua gradat
77 sed caput et schincas spezzatas ille reportat
78 namque cativellus
80 toto
82 non... certans
83 ferus
84 lapides
85 testas sola rumpebat in hora
86
Baldovina videns quia non seguitare volebat costumos villae cartam compravit et illam
87 literarum tabulam... discitur
88 ergo... ultroneus
91 iamque tribus magnum profectum
93 descriptas guerras... pedanto
_Dopo 114, il brano che segue:_
Ut tandem Astolphus, callans de climate lunae illi restituit sennum, primoque sapero tornavit columen guerrae, Martisque fiolum. Vidit quanta fuit regis fortezza Gradassi, terribilis tamen hunc Orlandi brazzus aterrat. Magna sub Albracchae muris Agricanus agebat praelia, cui nullus durabat campio guerrae, sed comes Anglantis certando sustulit illum. Ipse Durastantus, quo non robustior alter, ense Durindana spaccato ventre morivit. Possa Feragutti seu pocum sive nientum contra Bravae contem valuit, cui panza fadata tam stetit ad magni stoccatam salda baronis, quam povina solet gladio, polenta marazzo. Quis fuit Almontis, Donchiari, quisve Troiani magnus amazator nisi lux et prima gigantum palma gaiardorum? gesiae mundique pilaster? Vidit Mambrini caedem ammazzante Rinaldo, vidit Tristani bataias, Lanzaque lotti, magnanimique Artu impresas, Tavolamque rodondam
115 cosis multum instigatur
116 picolinus membra recrescit
119 provarat
120 rumpebatque
122 ut molles
125 seu mazza
126 quum cupit ingordam... zurmam
_Seguono gli esametri:_
non tot grandineas coelo cascare balottas, quando cavalcando gattas per nubila vecchiae conquassant vignas, segetes, cupposque casarum
127 videas crebrescere
_dopo il 144:_
hinc Orlandini puerilia gesta pitocchi semper habet cerebro, cupidus similarier illi
157 nostrae monimenta casadae
161 nec beccus
162 ipse volo penitus centum disponere vitas
164 crebras stigare baruffas
165 animosius
166 stravoltos
170 schivo ter millia saxa
171 et tamen o
180 maggi claro... vernat
183 populi dicunt... maggium
184 sequitur
196 scoccare balestri
205 puerilis zurma vacabat
206 pars cum borellis
207-8 pars cum (_invece di_ ibi)
217 legiadrettus... arte galoppos
220 agniculo
223 fortius at brevius facitur de schena secundus
226 secum vult
255 _manca_
269 quam quoque sicut erat votum
271 ergo invidabat
273 radios distolleret orbi
274 laetus aquistavit carlinos trenta tosatos
275 mox sibi collettum
278 Arlotti fuerit
279 nummorum
280 quid facit? accipiens
281 celerat
283-4
ac si nec cappam nec borsam torre valebit, vult spezzare caput, vult totum rumpere saxis
285 erat iunctus
287 Sancti iamque Petri campagnam intrarat ut inde
288 transeat et longo petat
289 puer ingenuus Baldum corozzatus asaltat
290 dextraque fusettum
291
vociferat bravosus:--Sta saldus, redde monetam, redde, inquam, nobis dinaros fraude robatos
292 daghettae
294 pugnali
302 scoccant spezzatos chip chiop resonante quadrellos
303 rizolam
315 gasones
319 petras
320 tres horas ipso victor certamine
321 quod communis erat stupor admirantibus illum
322 sed qui perdiderat carlinos currit
323 atque cagnezzatus Baldo vult frangere testam
329 levat
330 fronzanti
332 unde omnes
333 nec facit ipse moram Baldus
334
mille viarum nunc latitans ficcat, toto nunc posse galoppat
335 capitanius amplae
338 vassallus, quo non bravazzior alter
341 huic simul est longum, simul estque disutile corpus
343 testa super strictas et gobbas piccola spallas
344
sed propter bisognum tolta videtur: quem qui guardabant tacito simul ore befabant, ore, inquam, tacito ne sentirentur ab illo
345 namque bravosazzus, furiosus et
346 capiens, cum omnibus altris
_dopo 348:_
soiantes illum, pivam dixere todescam, et qui scusaret supra fossata pedagnum, et perticonem propter distendere filum
352-53 _mancano_
354 ille quidem, sed guizzat, muzzat
357 incalzare pelatam
358 camozzam
366-7 spadettam | corripit
371 magnoque calare stramazzo
372 cascans resonare
374 illius ad mundum nassuti occidere panem
376 guardat
377 iterumque scapinat
380 levoratti... paventis
383 dic pedibus balzane tribus
384 quottidie me, brutte cavester
387 quod ego
389 non mihi de vanis multum fit stima parolis
390-1 dicant qui voiant, bottas tolerabo mamaium
393 nihil estimo baias
394 _manca_
395 ad se teneant, solumque
396 _manca_
398 ingiotire
404 cerebrum
406 requiem
408 mirat
412 extemplo puerum quem... giotonem
414 miracol mundi, rerumque stupibile factum
_dopo 416:_ qui sibi Tognazzi sposaverat ante fiolam
446 conspicit en
447 potestatem
448-9
quanto menchiones villani tempore Troiae millibus in cordis Priamo traxere Sinonem
450 retinensque... firmansque
455 barisellus cuncta recontat
462 _manca_
467 stradam, vos ferro assaltat
468 sligare
469 scornum
470-1 in cortesiam? testam dare sponte taiandam?
472 pati tandem quod foeni
473 quidam furfantus
484 grisos poltrona trovare
489 citelli
490 valenthominem
491 trovatur
492 cappa coeli
494 has cordas mamolo
505 gensque prius condigna mori quam nascat ut omnem
507 est mos zafforum non affrontare
508 nullam sibi
509 si quis namque manum mettat sfodretque bravosus
510 continuo se se turba haec gaioffa
511 mulacchiae
513 velut est usanza lusorem
520 donet giurans nil dicere borsam
521 si quot habet pocos voiat praebere quatrinos
528 culpa est
530 sassinis, parcere nulli
531 _manca_
533 nummisque vodatos
_Dopo 542 il brano seguente:_
Nonne videre datur, quando per flumina Brentae seu nos ad Pavam strassinet coda cavalli, seu tiret ad firam venetam, Sensamque Samarchi, quam data libertas zaffos facit esse vilanos? At tu magnificum seu Zorsum seu Bragadinum tecum habeas, cui prima dabis loca semper honoris, substernesque finum, quo se posat ille, tapetum; sed quando ad Dolum rivas, lucemque Fosinam, ecce sbisaorum caporalis Slanzabocalus, cui pistorisii nasum calamare traversat, vult contrabandos habeas, si nullus habetur. Dummodo vel forza quidquam, vel fraude guadagnet transtrorum tavolas, sentinam, cuncta roversat, perque sinus rugat, per bragas, perque braghettas; non guardat qui sis, seu gens soldata Samarco, seu mulier pregnans, seu chierica, sive scolarus, quos respectandos vult omnes grande Pregaium. Non aliter faciunt hi nostri denique porci, pensant in cunctos homines sibi cuncta licere, nam sunt praetoris, nam sunt asinaia palazzi
543 nam datur his tantum spadas portare facultas
545 barisellus fert solum, zaffus et ille
546 ille hominum
547-9 _mancano_
550 hi malfattorem si quemquam prendere vadunt
551 non satis est, at
552 is sibi
553 tanquam
554 mundo non est
557 zaffant
559 tunc cum
560 illuc quo vult, seu
561 seu maitinadas
562 chitarini tangere cordas
563 et frictum frictum dulci resonare liutto
567 ac secum mussant
568-9 dixerat et rursum comandat solvere Baldum
570 tostus obedivit barisellus, vincula tollit
572 hinc abit... dicere cosam
577 tot paret.
LIBRO QUARTO
2 consurgere grandibus ossis
4 excelsis
5 cingit coreza
7 rectus
8 poterat
9 rotantes
_Tra 11-12:_
Salvanellus habet nomen, fadaeque fiolus, qui standi impatiens et magnis saltibus omnes cantones rugat camerae, tectique travellos
12 satis... villis
16 _manca_
17 iamque sbisaos
18 quosdamque
21 illa iuvenazzum
27 solum
29 deum
_Tra 59-60:_ non melo, non scocia est nasazzo grossior illo
60 habet ingentes
61 gambazzas longas
62 hunc qui ferre queat non est reperire cavallum
63 omnes quando salit smagazzat more fritaiae
_Tra 63-64:_
nunquam Fracasso visa est plus longa columna, nunquam Fracasso visum est plus grande pilastrum
64 si grossum brancat
65 hunc circum testam facili gyramine voltat
66 ceu cum griffagnum clamat
67 gerit
68 capescit
69 totum cum coenat mangiat sua
70 vix implent uterum panes ottanta vodatum
72 cum manibus crollat, totasque ruinat abassum
73 sic digitis streppat querzas vecchiasque nogaras
74 streppare
75 tanto cum strepitu, tantoque furore caminat
76 pedibus... movetur
77 targa retro pendet, fundo plus
_(questo esametro sussegue nella Cipadense al 68)_
78 _manca_
79 cuius progenies Morganto venit
80 qui grave bataium
_Segue l'esametro:_ cum quo mille homines colpo schiazzabat in uno
104 vento calzosque daturus
114 Francisci
120 presbitero chierigam rupit, totumque tracagno
121 pistatum liquit cui sustulit
122-23
talibus insultat sbraians populazzus, at ille non presiat vulgi spazzata fronte parolas
125 _manca_
_Tra 129-30:_
cui veluti gallo dederat natura sperones calcagnis ficcos, beccumque grifonis et ongias. Ille quidem risu simia cagante morivit, ac ea bacchiocco Morgans epitaphia scripsit: «Marguttus qui tot prigolos guaiosque subegit, stivallo dum mona suo cagat, ecce crepavit».
130 sed quid nam de te, duplex Falchette, canamus
131 giurasti
132 nunc, lector, parebo tibi fortasse bosardus
133-34 si dicam... istum | vidi Falchettum duplici cum
135 namque viri
136 magni canis ossa dabantur
142 cagnescus
167 seu stento sive guadagno
170 astorre folengas
171 sed... scalognas
(_Gli esametri 167-179 tengono nella Cipadense un ordine affatto diverso: vengono cioè primi 173-74, seguono 167-68, 175-79, 169-72_).
181
rura lavorabat, veniens damatina bonhoram atque cremonesos stentans zappare fasolos
182 exibat
_Seguono gli esametri:_
cuius erat facies tanlazzo largior illo, quem ballestrerii totum veretonibus implent
187 in quo sint panes muffi, vel
188 nessunus vini est barilottus aquati
189 quo possit forzam brazzis reparare fiasco
190 longe, drizzatque apena schenazzam
191 suspiriumque foras mandat per
192 grattans, nullo picigante pedocchio
197 namque sibi schenae bigolus taccatur apressum
199 vermocanis, o oyde
200 venter, quae granda est ista facenda
201 sic marza famme peribo?
214 gesto per ubique
216 culattas
224 stultorumque iocus, tandem zavatta
225 dent
226 minimo dignentur
228 scudella est
233 _manca_
234 cipadenses pro castigare
235 semper erat: primus consul, quandoque tribunus
236 _manca_
237 cupiebat
_Dopo 238:_
praticus ille quidem scoprebat mille magagnas, ast inimicus erat capitalis denique Baldi
239 fert bretam capiti quae
241 est curae similes
244 giornis
246 bertonem
247 quas non bastaret
248 nasum longo
271 necdum pambrasti
284 quod iam sine me tua
288 scilicet usanza
302 me me non
305 codardus
306 tibi? cui quanta potentia Baldi est
307 non... torquere
308 se bene guardabit
314 dapocos
332 ast ea dabandam peradessum ponere fas est
333 hos sine cristerio faciam cagare
338 hoc solum te nosse velim, Tognazze, quod ille
340 zappando, Laena filando
341 pascendo
343 _manca_
346 salutat
348 _manca_
351 accasam
354 non aliter novi carmen scazzare crevatam
(_nella Cipadense il 354 è preposto al 353_)
355 ungis
356 sibi, creppatque dolore
357 inde super foenum... aloggio
358 ille super plumas cum Berta coniuge dormit
360 lactis, caldamque ricottam
364 hunc precor
365 ne plus
367 artem
370 boscaias, coelumque cridoribus implet
376 frescus quoque iure
379 de gente senili
382 scapavit
398 seque esse cridantem
399 alium
400 homo, nec non feritatis
401 timebat
403-4
masinat in cerebro, lambiccat, fabricat altos aëre castellos, velut est usanza tyranni
414 viro claro banda... in omni
_Seguono gli esametri:_
quod latronus erat, quod fur, quod mille diablos corpore gestabat, quod forcas mille merebat
416
facit pensans comprendere Baldum, mittaturve suo capiti firmissima taia
421 ipsius ad frontem stat maxima
445 quanta et
448 incoepit secum mariolos ducere bravos
449 taiaque pilastros
450 aut taiaborsas melius quis dicere posset
451 _manca_
452 non fuit in mundo giottonior alter et ipsum
453 fruiturque
460 perveniet
461 facies tanta gravitudine vestra
463 zaffique simul
466 suos? an
468 populumque
470 scoppatur
471 fronte bolatur
472 berlinaeque provat scornum
473 ni Baldi comes et nostrae mala
476 galanto
481 buttant putridas
_Mancano naturalmente qui i vv. 482-92, giá inseriti dal F. nel secondo libro_
493 _manca nel corrispondente brano del secondo libro._
494 Baldus caporalis, ab ipso
508 villa
526 luxuriat facili scelerum se
527 si incustoditus fuerit, nulloque magistro
528 cursitat huc illuc, ceu fert ignara voluntas
530 non tulit
539 saeviret equus cozzone
541 _manca_
543 rugososque mini parlanti ostendere nasos
544 quam bene
545 nolo meas ergo
546 sed doleo
547 mihi dependent, doleo quod bolsa
_dopo 548:_ sanguis hebet, frigentque effeto in corpore forzae
549 sic ait atque casam repetit rosegando cadenam
550 languore
553 ergo repossemus cighilinum Gosa
554 camisas.
LIBRO QUINTO
3
fit parlamentum quo non secretius altrum
20
magra iam iam fugit ille pedrina, contraque Cipadam calcagno instante galoppat
21 meditans
22 suttiliter filat, tremolantos
24 cognorit vel forte
25 quam sit docta
26 hunc procul adspexit tandem, qui
32 toccatve sperone, galoppat
33 cernit, cupidus
35 denique rivatus... arzone debottum
37 basans velut est usanza
39 quae te, Baldus ait
44 dacantum
45 fucata
48 partibus e venetis
50 habet, quo non furiosior alter
78 _manca; vi è invece l'esametro:_ namque todescorum duplex modo campus arivat
79 castellumque Godi nunc sbombardare comenzat
80 _manca_
81 Trenti venit ista canaia ribalda
92 _manca_
100 nil tandem nostri mater
106 dedit sua collera
112-13 nam fuit ad largam campagnam lampada noctis
119 nult aliquo pacto
126 parolam
140 de me quid habenda paura est?
143 provistum
145 animi sunt omnes, stantque
149 eya
151 vobiscum me cernitis
153 _manca_
156 regazzo
178 _il «convivia» delle stampe è forse un errore, e dovrebbe leggersi «convicia»_
_Dopo 187 il brano seguente:_
Per fas, perque nefas, nummum vindemia fitur. Quid referam povera viduellas dote, menantes vitam cum stento, linum pirlamine fusi? Non mancant ubicumque homines, qui ardore dinari orphanulos miseros ladri, viduasque ribaldi millibus aguaitis spoliant, nudosque relinquunt. Non tamen his veniunt ad mancum iura palazzi. Procurator adest, quem tam pia causa pigabit deffensare inopes, quam spes intenta guadagno: seu sint gallinae, seu casi forma tomini, seu magis ovorum cistellula colma recentum.
191 pro captivare
193 dubitat, sed nil tamen ille pavescit
194 sunt nimium... baronis
195 qui sternunt homines uno certamine centum
196 sed cum fraude illos vilis traditorus acoiat
200 observans Baldum, retinensque timore fiatum
202 beverazzum grandem promiserat
206 _manca_
207 inde novus Gainus dum cauta
208 gallonem Baldi passat, videt
209 stare procul manicum, griffisque sat
211 quod quali
235 ceu buttam
239 tenet in manibus solettam nempe
243 fundit
246 orecchias
247 fores salae... comitantibus
251 habens huc primus
252 loquendo
253 sta saldus, sta saldus, eris per forza piatus
254 praesonusque meus tandem, sta
255 _manca_
256 te te rende mihi
258 mangiat... ferrum
259 avventat
261 deque suis manibus scarpat de robore mazzam
263 berettam
264 _manca_
266
illis datornum... tavanos, et bastonatas menans, ut dicitur, orbi
267 se se forti cantone
268 graffiger ursus
273-77 _mancano_
305 brazzones, inque camisa
310 per mezum populi
311 veluti
312 at gentis tandem
313 dardorum silvam lanzat
314 tali
_Seguono gli esametri:_
quali cum campus sguizerorum cridat alarma, cridat alarma sguizzer, pom pom tamburre sonante, contraque bombardas sprezzata morte ruinat
315 heu quae nam stracco virtus in corpore regnat?
316 iam nulla quidem speranza
317 generosa
318 spaventu abiicitur
320 cavestro
321 barcaroli iam tandem pascere pisces
322 cum borsa
325 est, genuinaque virtus
327 spedos
330 vulnera spizzant
331 sanguineum flumen
_Dopo 342:_
est trambaius enim fortis de robore corni, cui gaiardificat gropporum copia schenam, influxuque bono lunae fuit ille taiatus
345 dum cavalerus enim super
352 tendunt cum fraude
360 circum sibi spargere
363 stravoltum
364 vincula multa
365 cordarum, tandemque boghis cadit ille tereno
366 superbos
368 gambam... praestiter
369 mille
371 lux paulo ante baronum
391 Fedrigo
401 barones
408-9 balestrum | quod
412 _manca_
414 menzonatus
415 (non dubito)
416 suo maior veniet Cipada
_Seguono i versi:_
Pietola Virgilio gaudet, Ceresera Pariso, Burchiello Florenza suo, Cipada Cocaio. Ut gravitate Maro, sic sic levitate Cocaius praecellit vates, Typhin alter et alter Homerus.
421 ruens, ignara canaia
422 nescit cagionem, furiansque
423 sed... bravantes
424 ante senatores
425 cui Gaioffus
426 zenoësa
428 quod debes solvere scottum
429 faciam
432 sdegnato corde
433 rubeum sua manant
434 nullus
435 lighet et stoppet vacuas de
436 aut vocet almancum qui scit medicare ciroicum
440 et celsum
441 supplicat ut nunc nunc subito vendetta fiatur
442 balcone palazzi
443 picchetur, specchiumque aliis fiat ipse ribaldis.
LIBRO SESTO
1 alma
4 sobolem
8 ampla canendo
10 _manca_
12 olim robasti fraude galanta
23 indusians
45 guerrigeros agitat... travaios
47 convertere gentem
49 hanc... terram
50 tantilli maneat
51 voiant... batismum
52 quid ni? dum nostri Baldi vindicta fiatur
55 splendet... brutabit
56 quando gigantorum
60 atque velis
61 nam... nochierus
64 prontus
65 dubitat certumque putat se posse
66 mamalucchae... gentis
69-70
dedit infinita quotannis damna galinabus, vadit
71 terram toto cum corpore fregat
72 tollit Zambellum... ad
75 saputi
77 sapientes ante signores
97 pazzum
_dopo 108:_ ut civetta facit nunc huc nunc volgitur illuc
109 restat guardare
110 _manca_
111 cur tam
114 zappandi officium
116 coëllum
117 bellas paiae tezas, bellosque
118 may vidi
120 stippare valet
121 me non... guidasti
122 galantas
123 _manca_
124 summis balconibus atque fenestris
125 quae
127 deforas
128 et quovis
129 guardare
160 menasti
162 cagarella
164 misserum... davantum
166 pone ginocchium
169 erat, cui tantum cognita zappa est
170 stat, velut usatur, suprema
173 huc Zambellus iens
174 fazzam
176 primo zappellans totus abassum
181 surgitur in colera, truccumque
182 cum quo... schenam fregare
_Dopo 182:_ post fregamentum vult leniter ungere spallas
184 sic ego formam
186 scordaris
188 domino facias
_dopo 192:_ quae circum fecit totum reboare palazzum
_dopo 194:_ praeterea multi canonorum sorba putassent
_dopo 210:_ non tamen ulla retro spingardae balla soravit
219 suadere bisognat
224 praetori mascherpam
225 sed tamen obscuras
226 cuncta recognovit magni saviezza
227 inde
228 in horrendo... carcere semper
229 gubernet
232 patrumque comando
233 saccum villae mandare casadas
234 sibi cagnettas
235 ficcatus in isto
236 ut, postquam Baldum tenet in presone richiusum
237 fit certus
238 streppet, scarpetque Cipadam
240 Veronam vacuis
241 Ferraram
242 nec sua spaventat solum nominanza Milanum
243 nec Romam solum, Napolim
274 diabli
275 ecce tuam portat furiis balzata ruinam
276 _manca_
277 coniux illa
278 te tam savium
279 furiosam
280 illi tuttavia
281 chiodum plantavit battere
283 spiccavit
284 diablam
286 quam modo stupparum magno sub
287 pensat fusumque reponere giusum
288 pariter zaffare
289 superveniens
291 cui stuppam... siccam
292 sic
293 sbombardans
295 scapolat, fugit
296 _manca_
299 velut falchettum merla rapacem
300 linum... fogatum
301 soror, mea cara sorella
302 parce, precor, heu me, quid saevis? triga furorem
308 sboffante
_dopo 319:_ sive canem potius mastinum, sive stiverum
325 et sursum
332 alio
335 saltans (gittaverat ante tracagnum)
336 grossam rapit illico petram
337 collaltram fronzanti murmure lanzat
338 tamen saltu scansat leggiadra gasonem
339 contorsit
340 eas velut inter cagnas fratta
341 pedegiunto
342 graffantes... perque camoras
343 forfice
345 polzinorum squadras insemina
346-48
appizzare simul crudeli Marte baruffam: altera natorum nimium zelosa suorum it cro cro resonans, cristamque superba levatam gestat et incontra se se parat ire nemigam. Altera quae cernit procul adventare bataiam non fugit, at plumas spennato ventre rebuffans castra movet, dirisque fremit raucata menazzis. Denique concurrunt, raspis grassantur aguzzis, inque vicem duris spennazzant corpora becchis. Qualiter apparent hae fractis denique pennis, sanguineis oculis, cristisve, cadentibus alis
349 Berta et Laena domarant
350 audito interea
351 illas
352 cagnina
370 pro bretta aut scuna quantillum
382
suscipiat largam per drittum perque roversum vendettam, dulcemque ontam plus nectare, plusque melle saporitam, dicens non esse miorem bocconem mundo, quam quem vendetta menestrat
388 fraudes... disponere
391 parecchiavit rocchis, circumve murais
394 tanquam philosophans
_dopo 397:_
hunc neque per fiancos, perque aures, perque galones battimenta movent, nec paia brusata, nec altrum merscalchi inventum compellit inantius ire
400 tu melius, Cingar, scis, nosti, saepe
402 te mulina uxor, tua te Gnesina
404 namque diu fama
410 longo
435 clarae nominanza
436 Curtatoni
438 in illius stet
441 scroffa
444 vostra
446 animi
449 et vestram sic sic abbarrat
450 Ah, Tognazze
_Segue l'esametro:_ et quae corda nimis tiratur denique schioppat
451 sconsolata domus sola est, Tognazze, vocanda
452 robbas
454 partem, vita genus omne careret
455 _manca_
456 non vir supportat diri cruciamina partus
458 totaeque
459 _manca_
464 at vir
477 nummos
494 bene facta
497 poltrones o sine freno
500 volo
502 quae stentata domi remanet, centumque facendas
503 faciet quod in unam... horam
504 pignattam
505 infans in cuna gnavolat, vult suggere cizzas
506 panis toccum
508 chiozzaque pullinos... deffendere
510 cosas facit uno foemina trattu
511 trat praesta
512 illico cum semolis miscet
513 mittigat infantem
514 smerdolat et modico fanzullum pane tasentat
515 quo facto egreditur, pit pit pronuntiat ore
517 en quantas pariter cito terminat illa facendas
518 quis vobis quaerat capitis
519 quis massarias nettas faciatque politas
522 _manca_
525 longo
526 vosque galantum
_dopo 530:_ seu Brognolinam, seu Moram, sive Bonelam
534 illius posset laudare saperum
535 _manca_
536 quae centum pegoras hora... in una
_Seguono gli esametri:_
heu quam bella fuit tu scis, tu, Berta, provasti. Cui caput aguzzum Zenovae, cui fazza botazzi, cui nasus drittus rampini more colabat semper aquam roseam gozzantem supra menestram. Nec sibi stretta fuit nimium bocchina, quod ipsas quando sgregnabat geminas toccabat orecchias. Sat pulchros oculos habuit sua testa ficatos: alter gazolus, niger alter, sguerzus uterque. Quos inficcatos mihi quando tenebat adossum, non bene scernebam si me guardaret an altrum.
_Dopo 540:_
absque orecchino nettare potebat orecchias, longis namque ongis fecisset pectina corni
541 narrarem
542 eam, me me disnembolo totum
543
tantos costumos habuit quod quisque stupebat, deque suis pedibus stranium spirabat odorem
544 simulat crepanti pectore
545-46
Est verum--dixit--quod talem perdere donnam stat grandis iactura tuae, Tognazze, casadae
547 robba quidem vadit
548 una magistra
549 dolere
550 sume... Tognazze, morosam
552 genus asbaccum
554 quanta fuit quondam, nunc est, erit inde, donarum
555 ut illa
558-59 illico se partit, fabricatque sacenta merendam
560 ergo Comina satis cantasti, Berta domandat
561 _manca_
562 fumat tibi.
LIBRO SETTIMO
1 sapientia
3 _manca_
4 sentire
5 vecchium giurans alias
6 inque satis bellum illum tramutasse capronem
_Dopo 7 comincia l'invettiva a' vecchi pazzi che il Folengo credè poi meglio inserire nella chiusa dell'episodio di Tognazzo beffato: cfr. i vv. 382-427_
8 gradans
9 cunctas ingenii decrerat sponere forzas
10 perdere vitam
11 qualiter isbrighet de stento carceris illum
13-15 cum quo de Baldo mala millia dire comenzat
16-18
quod ladronus erat, quod fur, quod forca, quod omni stercore puzzabat, quod habebat, habetque ribaldus mille satanassos in testa et corde ficatos
19 quod centum meritat mortes, quod mille, quod octo
20 quod centum cinquanta
21 giotoncellus
22-26 talia cum secum tacito cantone loquebat
28 dicam, dum tecum teneas
29-32 _mancano_
33-34 dic, Tognazzus ait, iuro non dire neguno
35-43
Cingar suspirans dixit:--Male quippe libenter officiuin perago trucimani seu tabacchini
45 (quandoquidem Baldus moriat) desistere nolo
46 _manca_
47-48 Berta tuum penitus cruciatur propter amorem
50 habet certissime
51 _manca_
52 portat meschina magono
53 clamat... bramat et optat
54-55
semper flet, luget, suspirat, pectora pugnis martellat, dubitatque suum quod spernis amorem
56-57 formose (_invece di_ mi belle)
58 Ganimede
59 ne me dispresia, ne dulcis bocca refuda
60-61 _mancano_
62 nil dormire potest, noctu te pensat in omni
63 _manca_
64 multiplicat per tantas passio doias
65 heu heu... meschina
66 illam de tantis cerco distollere brighis
69-70 si Baldo mancante bramas suus esse maritus
71 talem Cingar aquam pedibus dat
72 brodicus ut vecchius magis altus crescere possit
74 distaccat
75 quod
76 turdus se rete
77 gulosa
78 muscaque
83 potest quod
84 appetat
99 sententia Typhis
_Dopo 107:_
quid valet ad vinum nostrum vernazzia Voltae? aut ea qua tantum bressana Celatica bravat? extollunt alii colles vallemque Romagnae, dant alii vantum Gardae, rivaeque Saloiae, a napolitanis laudatur Terra Lavoris, atque zenovesis sua piena rivera narancis: nostra sed avvanzat cunctas possessio terras.
_Dopo 108:_ quarum nunc Cervam tauro succumbere feci
109 hae faciunt multas mascherpas
110 plures
111 domus est, levibusque
112 tenuis
113 coctis tota est... matonis
114-15 tectaque de cuppis centum cinquanta teguntur
117 rastillia, zappas
118 marrazzosque, segas
120 ceppos
121 tenaias, chiodos
124 narrando tibi... fastidia, Cingar
125 nostrae stant
129 rotae formam... pressare
_Dopo 138:_
non est ulla quidem tellus aequanda Cipadae: taiat abundanter frumentum, lignaque boschi. Mungit abundanter vaccas, facit inde recottas, suntque cipadenses apti studiare terenum. Alter habet vantum melius fossata cavare, alter arat, bassumque tenet, calcatque gumerum. Qui novit melius vignae podare maderos, qui melius stallam grassis nettare boazzis, pinguificoque ruto campos implere strinatos. Attamen istorum sum primus, sumque magister.
148 talia parlo
150 vade, precor
152 quantas in coelo stellas vampare videmus
156 et bastardellos dat quantos Roma quotannis
157 et vermocanos trat quantos Bergama tellus
158 quantas brusavit Piamonti patria stryas
_dopo 159:_ quantos Bardellae piccat provincia ladros (_cfr. 161, dove Cipada sostituisce Bardella_)
160 buttant hinc inde
162 marzas
163 zaffi, nautae, gentesque gabellae
_dopo 164:_ et quot gallinas furasti denique, Cingar
167 brazzato
169-70 Cingar promittit, quamvis attendere non vult
171 vadit et in pressam
173 manus primum, sursumque brasolas
174 bistirat calzas
175 quaerit
176 ostentatque albam
177 palpat canos, grisosque tosottos
189 beverare frequenter
198 dotone decorum
204 linit
205 pectinat in
212 villica turba sub ulmis
214 Berta polita secuta est
215 atque hi ballantes stabant
216 strepitu tanto
217 hic drittum charam saltum
218 capriolam pirlando per aëra
219 tundo
223 seu spingardoium, seu spagnam, seu
224 mazzacroccam, seu moscam
225 multi iam nimio facti sudore fiacchi
226 per betolas intrant, cyathos
227 forzas... virtusque
230 clamitet altram
231 iamque retornarat
232 homines
233 pugnale galono
234 bravazzumque
235 _manca_
245 saltatque legiadrus
248 ballum reliquis bravando
250 egreditur stallam, materno lacte cibatus
271 suspirans
272 spudat carlinis similes, similesque
274 non
275 sese moveat tres
276 tacito sub pectore parlat
278 iam plures ante giotones
279 gazani
280 menestram
281 _manca_
282 credit... ridere
285 vadit arentum
286 simulans
287
quid tardas? quid stas? non Bertam cernis adesse? illa cupit, si vis, tecum ballare trehoras
288 sic dicens passat... dixisse
289 Tognazzus non bis cosam sibi dicere fecit
291 faciens
292 levam porrexerat illi
325 manicam
326 neque... neque
327 _manca_
328 erat, stringasque molarat inantum
329 extemplo Cingar properat, nodumque
330 snodat et altandem nudus pover ille
331 usque ad
332 risarella
333 quod
334 volens cum corpore nudo
335 quemquam... coperchium
_seguono i vv. (cfr. 338-39)_:
sic ad calcagnos bragas oselazzus habebat ut quando in stuppis galletti gamba ligatur
336 unde pians cursum talem dedit ante stramazzum
337 quod tamburrinum sonuit sua panza cadendo
340 concurrunt omnes nudum guardare Tognazzum
341 oy oy quae cosa novella est
342-44 _mancano_
345 ipse manum supra nummos, bursamque
346 _manca_
347 suum morzavit amorem
348 amor: pudor hic superavit
349 pede saltatus... recedit
351 lassat genitalia
352 vidi maium
353 quae sine cautela cuppis cimigasset ab altis
355 heu pro vergogna caput in tellure ficabat
356-57 tollere non audens oculos, sic ille gemebat
358 coepit
_dopo 373 i vv. (cfr. 426-27)_:
o nimis improprium senibus, vecchisque bavatis pectus amoroso plenum gestare brusoro. Id ratio prohibet, vecchius marcescit in annis, fert ad calcagnos cassam guardatque sepulchrum
383 _manca_
384 _il passo corrispondente della Cipadense in principio del settimo libro s'apre col verso:_ non ego parlabo saviis temeraria vecchis
386 at vobis dico ranci, vecchique galosi--
388 tua collera
389 geris tecum... tergore cassam
390 sed quia bertinam tua fert iam testa
391 sed quia te praefers rapefacta
392 ac si consistat grisis saviezza capillis
_dopo 425:_
bella iuventutis rodunt solatia freschae, gobbati, sguerzi, ranzi, cornuque sonantes, invidia quoniam tabescunt, toxica mangiant, suspettant miseri falsum, morsique remordent. Hi tamen annorum calcati pondere centum ducunt uxorem, non quam premit etyca tussis sed frescam, solidam, sed quae (si mundus abassum caschet et humanae pereat raunanza brigatae) sola restitueret nostram bona soccida gentem, at cito capreolos generat sibi vigna petulcos, multaque materies cornarum crescit in altum, ne desit fabris propter manegare marazzos. Sed iam dicendum nostro de Cingare tandem.
428 _manca. La Cipadense, avendo premesso l'invettiva a' vecchi, imprende senz'altro la narrazione dei tiri di Cingar a Zambello, facendo seguire al 382 il 429, che offre la sola variante di_: qui quoque _in luogo di_: en quoque
430 ut quoque Zambellum faciat sibi rumpere collum
431 qui
432 non manet in stroppa, nimio sburlante talento
435-36 Laenam: nos, inquit, habemus
438 facit ulterius
440 pergam... trafigabo
441
tu tamen interea fusum; tu guindala, spolam, tu naspum, roccam, noctuque diuque frequenta
442 faciemur... reges
444 operanda tibi cagione
445
quaecumque comandas, quando, marite, meum voias satiare talentum (_cfr. 448_)
446 scis quod me voluit cum grosso battere truso
447 deponere tantam
449 fac penitus contra vaccam vindicta fiatur
450 proprium si temnis
_dopo 450:_ Hic mihi despectus non supportabitur unquam
451-54
Zambellus ei:--Mala foemina semper Berta fuit, faciam vindictam, pone pauram. Ergo simul tacitis artem reperere susurris
457 casam... pleno cum
462 talem Zambelli
488 mittere
490 intereaque... isto
491 Cingar enim... bagnatam
492 dummodo fazzolo
493 scoprens
495 quod fors parebit cunctis ad credere durum
496 _manca_
497 Berta quidem te te studio ringratiat omni
498 quam sic fecisti tanto de munere
500 attamen experiens nunc rem cognovit
501 quidquid supra... cagabas
502 crede mihi, semper vaso servavit
505 poteris vendens spazzare carognam
506 me buttare viam faceres bragalia, Cingar
507 si te pensarem quod cago vendere
508-9 _mancano_
510-16 Cingar ait: Cur non? provam, Zambelle, videbis
517 sic ait, extemploque trahit deffora spinettum
518 medio fundamine vasis
519 foras tunc puzza liquescere coepit
520 Zambellique suo nasum percussit
521-23 _mancano_
524 pissasanguis, dixit, iam
525 stoppa cito, merdas odor indicat, oybo
526 castronus
527 merce quatrinum
528 _manca_
529 mecum venias, miranda videbis
533 palesat.
_Segue l'enumerazione degli oggetti esposti nel mercato:_
Stringas, cordones, borsellos, cingula, guantos, taschellas, scufias, scufiottos, cultra, guainas, carneros, fibias, calamos, calamaria, cordas, pectina, specchiettos, rubebas atque sonaios, boccalos, basias, urces, magnosque cadinos, cantara, scudellas, piattos, orinalia, testos, zuppellos, scarpas, soverettos atque stivallos, martellos, falces, diversaque ferra, badilos, salsizzas, trippas, plenos de carne budellos, verzas, lactucas, ravanellos, porra, scalognas, gallinas, ochas, anedrottos atque capones, casos, casettos, bottiria fresca, ricottas, unguentos, bisulos, petras, dentesque cavatos, radices varias, herbas, curvosque bragheros, telas, bisettos, fusos, capisteria, roccas, atque pivas illas per quas crysteria ponunt. Hic homines tandem venalia quaeque palesant.
541 vocablum
542 Cingaraque astutum cito
543 qui dicebat... esse daveras
544 tunc prius extremis digitis in mella ficatis
547 tantum gustat
548 bugiam
549 ducattos
550 _manca_
551-52
sborsat et hos tirat Cingar, tiransque giotonus lamentatur eum pocam sborsare monetam
553 dumque
554 sibi
557 nunc redeo, quosdam... facendas
558 inde meam reddes brentam quum venero nunc nunc
562-68 _mancano_
569 maxima Zambellum maravilia coeperat ergo
570 mercatumque suae vult... carognae
571 magnum puzzanti fece tinellum
572 per gentes, quocumque meat, Zambellus amorbat
574 hac de materia
575-78
pervenit in piazza, studiat cercare per omnes botegas, dicens:--Vultis comprare tenellam atque saporitam merdam? modo fecimus illam; non nisi doverum tali de merce domando
582 quem modo
583 sub fecis pondere
595 sinit
604 quid sit tantus rumor
608 inquit
609 Cingar, fuit ille ribaldus
610 tantas voluit
611 at puzzae
612 Zambellum manibusque
613 illum communi fecit presone
614 id novit, non restat more
615 Zambelli uxorem Laenam accattare caminat
616-18 quae stabat tristis, plorans mala fata mariti
619-20 nec scit partitum retrovare ut liberet illum
621 sugatque bagnatos
622-23
cum spudazzo oculos, monstratque dolere sodalis damna sui, quo non fuit alter charoir unquam
624 sed
625 _manca_
627-29
namque diu totam verax it fama per urbem: quod Zambellus erit penitus damatina picatus
630 miseram, clamat bona femina, mortua
632 dicens chioccat manibus, squarzatque capillos
634 Cingar ait lachrymans: Heu, cara sorella
636 _manca_
637 canaia
639 ecce tibi sforzabo tuum tornare maritum
642 _manca_
643 dono tibi tascam, dono
660 trudi
669 truditur
673 ipse scio
674-75
quod tibi sfalsasti trutinas, scarsasque bilanzas semper habes, stronzosque canis, stercusque caprarum
677 ac unam pro alia... robbam
678 nunc
679 contra centum... testes
680-81 _mancano_
685 sic parlans Cingar multa ragunante brigata
686 et celerans
687 cagarella... plena timoris
688 _manca_
689 se tenet
690 _manca_
691 non memorat falsas nunquam tenuisse staderas
693 vexatio tandem
694 continuo currit post tergum Cingaris, illum
695 sic vocat
699 firmat... domandat
700 rogat supplex, faciens
701 o compagne
703-7 ah rogo, ne accuses modo me de crimine tanto
708 mox aliquod
715 vilanum
716 spesiis
726 esse bonhomme
741 ergo vale, vadam... et heus tu
742 iam mecum speciare veni
744 Cingar cuncta provat
746 Zambellum, Lenaeque remittat
747 quos illa... borsa
748 quosve spetiarum sborsare paura coëgit
749 stomacatas... brigatas
750 ecce meae musae nasum
_dopo 751:_ ponimus historias per vera vocabula veras
752 et magis.
LIBRO OTTAVO
13 gazano
16 celebratior
21 et veluti
23 piliavit
30 toiat
59 pensasses esse
_dopo 140:_ forte creaturam disperderet illa fadighis
141 atque abortivum
443 quos
506 robbando
507 conzando
598 causaque... fuit
608 piatellum
642 bos, vel mula, vel altrum
643 hoc dicto
644 quo non bisognat
645 cunctis datur
_segue il v._: non campanello pulsatur ianua, dico
646-47 introit ac tornat vel mas vel foemina semper
649 unus enim
650 hic spazzaduris, paleis, strazzisque coperta
_dopo 651:_ sentiturque gravis multo pissamine tuffus
_Dopo 654:_
Non sunt ex illis non sunt, mihi credite, sanctis, qui quo plus fiunt ricchi, plus debita crescunt: namque tyrannorum cercant satiare golazzam. Non quos tam bravos facit alta scientia Scotti: dico bravos verbis ac spadis quando bisognat. Non quos doctores Thomasus fecis Aquinus, dat quibus officium Gesiae deffendere statum, ac inmitriatas asinis imponere stryas. Non quos ad fiancos cingit centura corammi, et cordovanus vix unus sufficit illis. Non quos ad coelum barozzus portat Heliae, deque manu Mariae vantant habuisse gonellam. Denique non omnes illi, qui sponte sequuntur pauperiem, per quos cercantur ad ostia tocchi, deque pitocato se tantum pane saginant. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres. Non scapuzzini sancti, qui sponte famescunt, sponte sitim tolerant, freddi caldique travaium. Non altri quidam, quibus est tantummodo curae vivere contenti, quamvis sotosora butetur mundus hic et ista haec plenissima gabia mattis. Hi spannam nec habent, debent nec habere tereni, quaeve humeris ponunt aliorum pondera (sicut hos Pisanella docet, vel Clementina maëstrat) hi primi faciunt, nec possunt fallere iotam: nam prius exemplo, verbis nos inde reducunt. Orphanulos viduasque tegunt, solantur, adornant moribus et Bibiam vechiamque novamque palesant. Tum per cantones gesiarum, perque capellas centum cassettas taccant, ficcantque pilastris, pontificum larghae pendent ubi mille bolettae, pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas
678 magis... magis
730 arboreis truncis, nec non in
731 falsa Cingaris arte
732 quod propria fratres Mottellae.
LIBRO NONO
71 quidam, quo non poltronior alter
114 occidendus
236 patenam populo
_dopo 240:_
sed quid non dixit Martinum contra Lutherum? quid non contra alios bravos de gente todesca?
340 coniunx Laena fuit Iacopino vendita praeto
_dopo 353_: et quot menzognas dicit Comina Cocaii
366 dicere pazzus
397 nostro
_dopo 450_: Titire, tu patulae pro nugis Maximiani
494 donet solo
526 o pedocchiorum.
LIBRO DECIMO
4 obscura Baldus
7 tandem
13 franceschinos
23 his tantum braga
49 portanti more bubini
_dopo 51_: Paulus heremitus, sic sic hipocriter ibat
87 meus fieri
172 hunc magni fecit
173 de sacristia
181 et
_dopo 197_:
nos quoque de sfodro sciremus ducere spadas, atque lupi zuffum nos vidimus ante capuzzum
209 schioppis, manuumque spadonis
218 fac, o bona
238 pascere mulos
239 aut asinos, magna est
241 biassat
259 velle dinaros
265 parecchiat boia solarum
283 audit apertati
290 non potuit
297 ritirans
298 guisam nullam curans intrare
302 portazzam, scuroque capuzzat
306 reverentia
307 barbottatque pater nostros
341 voce misellum
349 pasceret omnes
371 tercentum
395 potest nimia stracchedine drittus
398 in corpora forzas
404 nullam pavefacto pectore parlat
406 Baldum, quo valde pavescit
421 tu... dedisti
422 comandasti
430 reverentia
_dopo 441:_ non meritat forcam sed centum mille cavestros
466 remansit
502 enses
515 brandum
LIBRO UNDECIMO
20 Orlandior alter
21 _manca_
38 ducatos
52 ostus quo non sassinior alter
56 praemia chiedit
71 pellit
94 praestare
117 quantis rocca capi posset foltissima Bressae
179 dishastatum est
_dopo 181_: hic spezzat scudos, maias sfrantumat, apertam
183 nigunus
202 moriat penitus furibunde spedazzum
217 centosque pugnales
231 infilzando
237 fors quaranta viros colpo... in uno
288 bufallazzi
293 _manca_
299 relaxat
304 atque prior Baldo
335 biassant
351 clamat: Certemus, Balde, sperono
371 sexaginta viros
374 parecchiat
380 contra bis mille repugnant
390 armisque todescos
391 probis potuit superare Cipadam
_dopo 421_:
inde cadaver agens intornum more vocantis strozzeri augellum, bis, terque quaterque rotavit, fecit et altanae cimare cacumina turris, quo iactu stupuere omnes et apena volebant credere quod propriis oculis tetigere videndo
_dopo 452_: et scorticabat populos, inopesque brigatas
453-58 _mancano_
478 ut
479 cui respondere
482 mercadanta
_dopo 504_: imo pregant ut eos faciat sibi rumpere collum
514 ducatos
_dopo 524:_
tempore quo fulmen montagnas Pelion, Ossam diruit a bassis radicibus, ipsaque sparsim marmora schittavit per drittum perque traversum.
LIBRO DUODECIMO
89 peragrantes
147 soppiat
_dopo 340_: sors sua stat contra gregum giostrare levantum
350 Ostrus
_dopo 361_:
spongosas alas pandit, gravidasque pioggae, quo spirante vides venetas plorare muraias, malvasia tamen sola est, quae partibus illis Sirocchi solet humorem scazzare cativum
378 disramat laceras
484 pelagus, tangit quoque fluctibus astra
490 datque piottae
505 (NOTA DEL TRASCRITTORE) _La numerazione dal 505 in poi nell'originale è sfasata di un numero. Il verso segnato 505 è in verità il 506, e via di seguito. Abbiamo ripristinato la numerazione corretta, rinumerando le note seguenti._
521 cunctis sua vota
537 heremitus
_dopo 538_:
cilicium portare super dobamenta camisae, et sibi cum cauda vulpis chioccare culattas.
LIBRO TREDICESIMO
3 tenet
132 dedentrum
_dopo 291_: seu sit Commardion, seu sit Bergnacca Bolognae
328 Fedrico
_dopo 345_:
nauticus instrepuit clamor, responsat ab alto Echo gemens scoio, quae dum videt ire Lonardum Narcissum ah memorat, Narcissum nympha ricordat
376 subdolus arridet[1]
[1] Con poche varianti i vv. 376 sgg. del canto di Giuberto furono dal F. inseriti nell'operetta pubblicata insieme col fratello Giovan Battista: I. B. CHRISOGONI FOLENGII mantuani anacoritae _Dialogi quos Pomiliones vocat_. THEOPHILI FOLENGII mantuani anachoritae _Varium poëma et Ianus_. In fine: _In Promontorio Minervae, ardente Sirio, 1533_. Vi appose il titolo strano: _Metaphora de iis quos ad magistratum se contulisse poenitet_.
_dopo 382_:
protinus aethereas fracto cum murmure sedes circuitu mugire, tremiscereque aequora fundo accipiunt: deus ipse tonat, deus ipse iacentes extemplo horribili iaculatur fulmine terras. Dumque fugit cum sole dies, dumque aëra densas contrahit in nebulas, subigit dumque aethera vastum in mare, terribiles picea caligine vultus apparent, volitantque atra sub nocte vapores. Iamque Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem dat tonitrum, fractaeque ruunt in flumina nubes. Magnus at oceanus tantarum pressus iniquis desuper agminibus pluviarum, deque tumenti ad latera excipiens torrentum gurgite spumas praecipites, miris paulatim exaestuat undis, donec aquae et coelum lato curvamine se se componunt, dextrisque datis sua foedera iungunt
383 at miseri
388 inulte
_dopo 390_:
sedibus aula deûm natat imis, deque quadrigis attonitae saliunt nymphae, perque atria curvi delphines, phocaeque ruunt et grandia caetae
400 ceppos
420 magatellandi
_dopo 470_:
Ptous adest, Horius, Pythius, Phos, Mitra, Myrinus;
_il qual verso, omesso nella prima ed. Varisco, si ritrova aggiunto nella seconda del 1561._
LIBRO DECIMOQUARTO
_Dopo 60_:
sed bene se possunt istae signare gaioffae, quas domenighini valeant trapolare capuzzi
_dopo 155_:
Continuo summis undant ibi turribus atra nubila: quae pluvio (prout iusserit altus Apollo) plena sinus humore cavos, rutiloque vapore, nunc bibulos placida mulcent aspergine campos, nunc discussa tonant et torquent fulmina et ictu grandineo curvi modo spem populantur aratri, et modo brumalis tardo nivis imbre liquescunt. Saepe tamen vacuum purgantur in aëra, nec se obiiciunt solemque inter, camposque iacentes. Ventorum hic etiam domus est, et quae omnia certo sub ductore fluunt, motuque ac fine laborant. Praeruptas nec enim sine iussu temporis undas eructare fretum videas aut ponere fessas. Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum. flant zephyri, collecta fugae se se undique dedunt. Flumina threiciis aquilonibus arcta stupescunt, mox tumida exuperant ripas urgentibus Austris. Hic foribus stabulant alternae semper et ipso vestibulo positis nent fila cubilibus Horae, Horae Parcarum vigiles, motusque ministrae. Ferrea mobilium stat machina plena rotarum, quas inter se se varias, refluasque vicissim, pendula detorquent intento fune metalla. Sex quater haec etiam datur Horis cura: minutos quae obliquant passus, numerosoque ordine se se ad metam impellunt, ubi quaelibet ore canoro nuntiat erumpens quidve umbrae, quidve coruscae lucis agat Phoebus, quo ipsi succedere menses admoniti possint tectis ad iura tyranni. Post Annus senior graditur, cui plurima pectus barba tegit, qui fata gerit, totamque recenset temporis expensam, aetatesque, ac singula Lustro. Actor hic est Solis, qui bis, terque omne, quaterque supputat in numeros coelum, summamque potenti, ac procerum primo, dat pleno examine Saeclo: Saeclo, cui magnos impendit Phoebus honores, atque suo lateri semper considere mandat. Tempus ibi alloggiat dico: Solisque comando matronam _ecc_.
_dopo 200_: fraus, lis, fel, crux, mors, tandemque ruina Cipadae
_dopo 231_:
cui viduella suo ceu tortorella marito succumbit, vestesque viam gitat illa gramezae. Nec plorans sicca se ponit in arbore sola, nec bibit ulterius fangosam fluminis undam
_dopo 232_: utque magis chiachiarent supparum semper adest vas
241 nimium scaldante leone
243 marza de famme perirent
254 cicadae
255 super legnos
285 quod
_dopo 290_:
guaique meo capiti, si tunc se imbatteret esse pondere sub tanto, quae nam plus stricca fritada est?
375 guanzasque
396 unguibus.
LIBRO DECIMOQUINTO
22-33: _Il nuovo canto di Giuberto, del tutto diverso nella Cipadense, era stato giá inserito dal Folengo nel_ VARIUM POËMA _cit., col titolo_ De Sala regione Campaniae:
Sala Napaearum, Dryadumque admixta choraeis, ibat, earundem tantum pulcherrima, quantum ipsa Same atque ipsa Paros Nereidas inter. Illam capripedes, illam qui Pana sequuntur et videre simul, simul et caluere medullis. Nam neque visa Pado Stella est tam pulchra, neque ipsa Tybri pater visa est tibi tam formosa Lycoris. Parthenope licet huic, licet illi Mantua vatem, Parthenope similem det primo, Mantua primum. Sed quid erit tantae sacra inter pectora mentis, qui, velut hic Stellam superat, velut ille Lycorim laudibus, aequato celebret certamine Salam? En reperire datur quem sumat Phoebus, amentque usque adeo Aonides, ut eas, quas aurea vernas Sala rosas, violasque et candida lilia nectit, auferat, et laurum, cui lauri cura, remittat. Huc huc verte fides aurati, Scipio, plectri: Scipio, Scipiadum nomen sortite, decusque. Quid sua nequicquam tibi consuit Ischia serta? Ischia, Nereidum matri decus Amphitritae? Non minus ipsa tibi debet, quam myrthea vati Mergilina suo, atque suo vel Clodia, vel quae Sirmia Benaci ludit pulcherrima ripis. Ischia cur frustra populat durissima quidquid ramorum, florumque tibi, laurique, hederaeque et myrthi pariunt et fragrantissima citrus? Ut nedum decori, verum sint illa decori tam tibi, quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam? Verum nec decori, nec erunt serta illa decori tam tibi quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam. Sala quidem te sola manet, quae solis amica est. Illa venit, venit en Dryadum stipante caterva, cui latus adglomerant charites, cui thessala virgo inter Hamadryadas occurrit laeta, vicissimque extantes complexae humeros grata oscula miscent. Cos quibus atque silex et marmora dura liquescunt. Iamque vagus per odora suae vestigia Daphnis Phoebus adest, sed quem niveae praesentia Salae perstringit, coelique hebetat Sala una nitores. At cita Peneis tumido consulta pudori, arripuit conversa fugam, perque avia multam emicat in sylvam fugitans, iamque aspice, iamque fronduit et miserum, ut crebro, delusit amantem. Sala manet tantum, claroque arridet amanti, obiiciensque oculos oculis, simul ardet et urit. Urit adurentem extincta Peneide Phoebum. His furtivus Amor repit, petisque cachinnis implicat et Dryadas et semicapros Sylvanos. Ipsa Venus formosa suos intenderat arcus, vitisatorque suos, sed Hymen tener abfuit unus, abfuit unus Hymen, qui quos exciverat ignes alma Venus, Venerisque puer, quicquid ve iocorum est compescat, miscens iunctis connubia taedis. Mittuntur blandae illecebrae, charitesque decorae quae raptim accito geniorum antistite, laetas apportant choreas, plectroque sonante resultant. Interea Salam Sol carpit, Salaque Solem, dumque alternantes natura intercipit ictus, ipsa suas texit Zephiritis odora corollas, rident prata et sylvae et multicolora pererrant rura vagi fontes, gemmantque in palmite botri, atque ita perpetuo Campania tempore vernat.
77 involtare brodaia
84 cagavit
118 Dameta, pro nugis Maximiani
136 septimus annus
137 frater meus
142-43
si mortuus aut si vivus solazzat fundo cum gentibus illis
158 tolta est
201 bussones, _è certo la vera lezione in luogo di buffones della V. Cocaio_
_dopo 220_:
Est hoc in coelo labens fontana cruoris, spaventare Iovem quae visu turbida posset. Ad cuius guardam semper stant octo madonnae. Prima ferox vultu, vestitaque pelle leonis, Forza: secunda simul Destrezza repossat et omne corpus habet tectum pomelato tegmine pardi. Tertia Temperies, Prudentia quarta vocatur. Haec fert serpentis corium, fert illa dragonis. Quinta cagnezato semper te lumine guardat, Iraque nomatur, quam villis contegit ursus. Sexta cativarum capitana Superbia rerum gonfiat ut rospus: rospi quoque pellibus horret. Septima tabifico stat nigra cruore sub aspra nebride tygrarum: Crudeltas nomine dicta. Brutta sed octava est, crustis onerata vetustis, franzosique mali, puzzoreque cancarorum. Haec est illa deae Veneris filiola galanta. Non nisi de carnis, nisi non de corporis usu pensitat et nullum fert in squaquarare ritegnum. Luxuries dieta est, cui dat baboinus amictum. Mars deus armorum curam dedit octo puellis: ut quoscumque homines sibi Iuppiter eligit armis, quosve sequi mandat guerras, soldique guadagnum, hos illae immergant tunc rubro in gurgite fontis, quum nascunt mundo, quum primum ventre cavantur. Non tamen id faciunt omnes insemma puellae. Quattuor at solum, buttata sorte, leguntur: quae vix nata undis bagnent corpuscula rossis, sorteque cum propria mittant ad traffica soldi. Hac igitur mundo soldati lege venimus: ut seu Martani simus, seu corde Rinaldi. Vel fortes, agilesque armis, vel corde superbi, vel post luxuriam proni, vel corpore casti, vel qui magnanima, vel qui virtute posata rebus in adversis norunt acatare reparum. Hinc sunt qui pensant montes spezzare brauris, sagradisque suis, pottis, despettibus omnes spaventare deos et sbigotire diablos. Sunt qui non parlant chiachiaras bravando, sed ipsis declamant manibus, menantque (ut dicitur) ungias. Nec tot formidant Pesadeos, totque Vilacos, totque cuchilatas, muscarum calce tomatas. Sunt qui delectant habitum gestare tilatum, ornatuque suam satagunt ornare prodezzam. Sunt e converso quibus omnis cura tilandi stat lontana, lavantque sibi faciemque, manusque zibetto spadae, muschio, namphaque corazzae. Quas operent dat sudor aquas: quo pulvere spargant crines fragranti, tellus dat mater arenam.
_dopo 303_:
sunt lamenta tamen divûm communia cunctis de bastardello Veneris, qui musca vocatur. Musca Cupido deûm est, quae nocte dieque molestat importuna oculos, guanzas, audetque talhora illuc ire... sed ista alias dicenda relinquo
_dopo 309_:
hinc volo vos monitos fratres, heresia cavenda est: ne rumorem illum magnum, strepitumque tronorum pensetis, veluti pensat gens grossa, borellas cum quibus alati mamolini et mille pupini saepe giocant, rumpuntque caput ludendo frequenter. Iuppiter est, qui tunc borea mollante corezas scorozzatus olet sulphur, tonat igne, menazzat
_dopo 333_:
Ipsa quidem lanae inventrix, linique bianchi nec non velluti, nec non bombacis et omnis artis filandi, texendi atque inde cusendi, intra lavorantes stat semper ficca puellas, quas docet aut rotolo stammum deducere fuso, aut itidem circum verso disvolvere naspo, subtilesque Iovi tramando ordire camisas. Una trahit seu fila sedae, seu stamina lini: bagnificatque albos fuso pirlante didinos. Una graves filo scaricat gyramine fusos, in glomerumque rotat, dum guindalus orbe rotatur. Haec iam texendas producit in ordine stuppas, et facit, o quantas, circum strepitescere spolas. Illa simul texens, manibus, pedibusque lavorat, dextraque naviculam mandat, cui leva remandat. Est quae china sedens telam suit, inque biancas vestit camisas, apud illam stante canistro. Ast est quae variis acubus maiora recamat, namque aquilamque nigram, nigro nigrante veluto, aurato in campo scribit, geminatque cerebrum. Altera de argento bianchissima lilia fingit, ac per azurinum disterminat illa velutum. Altera terribilem texit, formatque leonem, qui pede fert librum, nec non facit ore Samarcum. Una figurat acu mitram, clavesque papales. Unaque vermilios miscet niveosque quadrettos, Bertagnaeque armam scacchis variantibus ornat. Hinc Florenza suum Marzoccum suscipit, inde Sphorcia Bissonem, tum stirps otomanica Lunam.
352 plorat de
373 pedatae
382 seu binus
_dopo 383_:
est via longa nimis, coelumque circuit omne, per quam si vadas nunc magnum frigus habebis, nunc ve nimis faciet caldus bagnare camisam, nunc refrescabis zephiri sub flamine corpus, nunc aliquantillum glaciem tibi temperat aestas. Haec via tam durat, quam pleno Phoebus in anno vix venit ad metam, sed apuntum terminat illam. In primo introitu cum flexis cornibus ecce apparet Montonus, habens in tergore Phrixum. Ex auro tota est radians sibi lana tirato. Postque andamentum mensis renovata per arva Taurum cornuta retrovas cornice biancum, qui bellam quondam Europam tulit ultra marinam. Sed quia mos bovis est de muso fundere bavas, bavas continuo nettant, forbentque mocino septem donzellae, quas Pleiadas esse provatur, quasve bufalazzus violare menazzat Orion. Non procul incontras geminos insemma fradellos, primus chiamatur Castor, Polluxque secundus. Hos, Helenamque simul mater velut ova covavit. Quos tam strictus amor iunxit, quod Iuppiter illos transtulit in coelum, nautisque favere dicavit. Ulterius vadens caveas, ne pestifer Hydrus te voret: herculeis quondam mutilatus ab armis. Cuius colla premit cum zanchis Gambar apertis. Mox quum sudorem sentis bagnare camisam, ecce Leonazzus boscamine saltat ab atro, ac super hydrinae balzat ventralia panzae. Quem tamen Erigone virgo bellissima lenit, atque briam ponit, coelumque per omne cavalcat. Quae tamen ab virgo maiori ex tempore plorat: plorat abundanti meschinula saepe piantu. Namque parum curant illam qui regna governant: illam, quae dicta est Astraea puella Tonantis, cui nunc incagant reges et mille tyranni. Scorpius egreditur gelida de valle superbus, horrendasque manus aperit, curvatque codazzam. Sternere qui solo disponit Oriona calzo. Inde Sagittarus per freddi littora trottat: tum cumulat giazzam, tum passibus alligat undas: tempora disponit studiantibus ille poëtis, musarum quoniam nutrix concepit eundem. Evacuare duas non finat Aquarius ollas: perque suas guizzantur aquas, scherzantque vicissim squamigeri pisces, seu rombi, sive varoli, quos aliquando mea spero frixare padella. Haec sunt illa quidem centurae signa rotondae, per quorum campos it Sol, Solisque sodales.
LIBRO DECIMOSESTO
14 apiombum, quum
295 strictus
318 sede quia me magis impedis, horsu
_dopo 353_: quo per orizontem Proteus dat basia coelo
379 vir pressatus ab armis
425 more livreri
_dopo 482_:
increpat hunc Baldus, multis pregat inde pregheris ne solus vadat prigolosae per antra ferarum, cui iuvenis spondet non longius ire miaro
503 smergolet
547 quando grataculos
_dopo 549_: nec per cantones sanctis sua vota moventes
551 busos, nunc per duo mille latebras
552 postque tenebrosos pillastros, postque colonnas
553 postque sepulturas... haeque lupazzae
_dopo 557_: cumque praeti aut frati faciunt infrotta capellam
555 sed quid ibi cagant
556 hae sgarbellatae, gobbae, rancaeque comadres
557-58
aut cercant chiachiaris aliquam macchiare putinam, aut niveam pueri de mente butare columbam
_dopo 578_: non in Vulcani, Bronte martellante, fosinis.
LIBRO DECIMOSETTIMO
10 pratora
24 dormire Lonardum
35 rumpat
71 sorte sua
93 spelorza Venus, latroque
121 tracannaret
127 modicum... lusorem
130 lucernae
144 quam supra dixi Pandragora
158 gestu, quo non lascivior alter
162 tracannat
164 pagnocchae
_dopo 197_:
proh infinita quidem beccorum turba catatur, causaque aguzzandi mens est zelosa talenti
214 aiuttante
310 non etenim
316 quod
329 Baldum deducere cura
333 sanctum
335 sibi
336 quem sibi monstrabat Macharius ille, prehendit
373 fazzam per drittum, perque traversum
382 tenerum, quo non tenerinius altrum
420 spirtum
447 Pandragora lazzis
551
cingitur ense ense Leonardi, quo non rutilantior alter
641 truncone
645 Martinus, Pier et Iohannes
650 aquae, seu qui fit
_seguono i vv_.:
seu quem per cannam paleae sofiando citelli de summo balcone spuunt, ita dante sapono,
652 illico fitur
_dopo 674_: summa est hanc putridam victoria linquere carnem
_dopo 675_:
quas mihi Cattholicon, quas Dottrinalus et altri morales dixere olim cathedrando maëstri
_dopo 689_:
non id forte facit dopia de gente creanza. Non italus rubeus, quem rospi panza covertat. Non spagnoleti fazza alba, nigerque todescus. At Baldus, qui nil malnettum pectore servat, seu sit gramezzae tristis coliquintida, seu sit zuccar alegrezzae, sua cunctis cuncta palesat.
LIBRO DECIMOTTAVO
57 quod velis
80 sugillat
88 reverentia
110 repetitor
214 et monae
225 stirpe gaiarda
246 aut
261 periturorum
_dopo 349_:
quod si vulgus amas, plaebemque, o nate, caducam, quae vix nata, mori digna est indignaque nasci: quod si aequi mores, si pulchri nominis auram negligis, ad levum torque vestigia callem. Hic se se fini citius rapit, inque palustres descendit calamos, coenoque involvit euntes. Si nescis, via dividuo seiuncta recessu monstratur: duplexque tibi patet orbita, nate. Hac laudis blanditur amor post funera dici. Hac monet ut studeas non longius ire sepulchro. Quod si laudari cupias, atque inter haberi egregios animos, age, fretus numine coeli, dexter abi, dextrumque viae citus elige cornu. Hinc virtus aderit, studiosae debita curae, quae longe melius quam sors malefida beatum efficit ac longe melius te insignis honorat. Haec nos certa manet, sed amat spetiosa requiri, quam labor assiduus reperit, potiturque reperta. Interea quanta est currenti occurrit, et amplos obluctanti animo tandem largitur honores. Tantum, nate, para longos perferre labores, nosceve quid recti accipias, falsive relinquas. Ambagum domus est et inobservabilis error mundus hic, involvens aditus, quibus unica tantum semita permista est, ad recti pervia montem. Pauci huc ire legunt, arcto namque illa recessu visa prius, spreta est; sed iter, quod tramite largo expatiatur, amant plures, frustraque vagantur. Inquiruntque diem tenebris, dumque aurea lustrant sydera, plus noctem subeunt, coeloque recedunt. Hic non ductores desunt ad compita verae, fallentisque viae, studia in contraria qui te ambiguum reddant, sed qua dextra orbita signat impiger hanc tendas, fidos huc dirrige gressus.
392 trenta baronorum formas in trenta cadregas
394 suo scanno
_seguono i vv.:_
sic sedet in medio sanctus papa concistoro, seu quando ad Pauli cantatur messa capellam. Turba pilastrorum gesiae se possat atornum, ghirlandamque papae faciunt cinquanta capelli. Sic Guido, sic illic acies paladina dunatur.
LIBRO DECIMONONO
_Dopo 121:_
Se quoque sic solum pentiverat esse rimastum, unde facit sibi saepe crucis signalia centum, et martylogii cunctas trovat ille pregheras, at visis longe compagnis semet adhortat.
134 nolentes oraque stoppant
150 tola,
154 scorigiatas
_dopo 178:_
non tamen hac potuit Pandraga tirare Lonardum
_dopo 357:_
saepe pelizzarum vidi scorlare pelizzas, sgamaitoque novo pegorinas scotere lanas. Istum hoc medesimum Falchetti dura gaiardi mazza facit povero Libicocco malque capato
_dopo 361:_
cui facies longis grafaduris tota rubebat. Non unquam melius vidi cum pectine gattam pettenare suo seu braccum, vive stiverum si sibi forte ossum vult tollere contra rasonem. Vix offesa quidem gatta est, cavat illico guantos, fatque cigare canes, solitos ancidere tauros
_dopo 402:_
aut Marcelle tibi, venetorum clara propago, quo duce nil poterant stimare pericula fantes
_dopo 519:_
Zanninique intus cum quanto tempore possunt, cum tanto ad se se gambas retirare laborant, ne caldis scottentur aquis et denique coctis cumque fabis miseri mangiantur, cumque fasolis.
LIBRO VENTESIMO
_Dopo 17 il brano seguente, che il Folengo in gran parte inserí nel _Varium poëma_, intestandolo:_ TUMULUS CANDIDI CASTELIONARI:
Mirum quam se se dura inter bella ferebat impiger hic heros: cui multi ponderis ipse Mars genitor dederat nuper thoraca, simulque fulmineum gladium et galeam cervice comantem. Indefessa viri quae vis, quae gloria, quae laus, quisve animus, quod robur erat, novere phalanges adversae et toties fusae, cum proelia miscens aut clava aut mucrone hostes caedente fugabat. Vos etiam, insubres, etiam campana iuventus, nostis quanta ducis fuerit praestantia Romae, tum cum fumivomis Gallorum obsessa metallis ense columnaei fuit adservata Lonardi, aut cum turritae sub moenibus ille Cremonae primus ibi ante alios, ingens atque arduus, alta conscendit miro ausu propugnacula, quem non saxa emissa, trabes et edaci pulvere bombi deterrere unquam poterant: quin ferreus, atrox, hostibus in mediis vastam per vulnera caedem spargeret: ac se se magna cum laude referret ad socios, magnoque ducum legeretur honore. Ergo age conspicuum victrici fronde sepulchrum sparge, novumque abiens cineri die nobile carmen.
246 quod
252 stridensque restridens
290 forzam penitus retirare
377 stimabat un aium
495 quod ... audivit
690 saepe catant
796 francescum voluisset alhora bubinum.
LIBRO VENTESIMOPRIMO
_Dopo 14:_ et per fissuras recipit traditora nemigos
22 Striax animosa nientum.
_dopo 24:_
Sed bergamasco qualis nutritus in agro de montagnarum smontat cervice suarum, littora bramosus dilecta videre Samarchi, atque leonazzum portans in ventre ficatum, et vermocanum giurat quod dummodo vivat non venetianum vult smenticare Pregaium, fatque pocam stimam tumidi maris ire per undas et conturbatas pelago vomitare budellas, namque pochus labor est, quum campanilia tandem celsa videt iam iam medio nascentia gorgo atque cherubinum contemplat longe doratum. Talis ego, nil certe istis spaventor ab undis, quum tutos meditor portus, gratumque ripossum
26 musa Striax opus est, populosque
_dopo 31:_ nam pes quo noctu corpus menat absque lucerna?
_dopo 45:_ quamvis ad nasum quisquam Argi portet ochialos
76 hunc ve fiammengum
87 aut magis invidia morsi, ratione carentes
96-99 _la Cipadense ha in luogo di essi i seguenti vv.:_
est mastinus homo, dignus bastone galanto, non dico ut sedeat cum sceptro porcus in aula, sed cui materiam cervelli mandet abassum per spallas pezzusque ulmi, querzaeque tracagnus, cazzeturque foras gravium de luce virorum, sicut cazzatur sguataris canis extra cosinam, cuius non capiat liquefactum musica pectus
_dopo 117:_
ne tamen illa caput nimium disconza baronis frangat et intronet mastri exclamatio Righi, illius ad caudam grave saxum Cingar ataccat, quod dum portabit nunquam somarella ragiabit
120 stat citus
125 piliare
_dopo 244:_
iam Philofornus erat grege martellatus ab illo: qui chioccat testam, qui schenam, quique galonem. Ipse tamen squarzos carnarum mandat arenae. Hippol agrappatur ceu massa fogata tenais, pistaturque simul martellis undique centum: sed veluti ferrum quod avampat ab igne levatum, ac super incuden tich toch resonantia sentit brachia fabrorum, pistisque domatur acerbis, attamen ardentes scintillat ubique favillas; sic ferus Hippol agit colpos cum fulmine spadae, namque silex flammas nisi non percussa remittit. Lyronus portat spadonem sanguine plenum, nemoque contra illum praesumit prendere gattam
401 monebat.
LIBRO VENTESIMOSECONDO
114 quem pecchiae dulci civabant melle
_dopo 132, continua il famoso squarcio autobiografico:_
_Moschaeam_ hic primum cecinit, _Zanique tonellam_, postea compagnis aliisque scolaribus una dum nimis obsequitur, velut est usanza bonazzi menchionisque hominis, magnum fabricare volumen incoepit _Baldi_ et cartarum spendere rismas. Cosa tamen vera est, quae nunc lectore notetur, sitque hominum verax a la fé creduta brigatis. Merlino compagnus erat, quem robore, quemve nullus avanzabat destrezza et mente saputa. Hunc non immerito scotumavit nomine Baldum, cui mens balda fuit, cui cor virtute superbum. Mox compagnones alios, prout quemque petebat natura et mores, propriato nomine dixit. Talia Merlinus nobis essendo scolarus cantavit pueris, non ut zentaia baiaffat quando cucullatae pratigabat claustra brigatae. Nondum finierat _Baldi_ (confesso) volumen, ille bisognavit, nascente disordine magno, se scampare viam, mentemque habitumque sub arcta lege barattavit, Baldumque reliquit inanem, ad meliusque suas studium voltaverat horas.
LIBRO VENTESIMOTERZO
74 natos
188 novasque stagiones
273 tacavi
274 buffonis et
343 piattum
501 largus, quo non spatiosior alter
544 piliasse
560 puoni.
LIBRO VENTESIMOQUARTO
_Dopo 25:_
quas Helenae Syriel morienti sustulit olim, quasve solet praestare stryis ad fallere gentem,
26 superstitio tamen
37 signorae
82 charasque signoras
99 ista, qua non sfazzatior altra
116 o compagnones
118 ad possadas
211 batocli
386 rubinus
_dopo 487:_
tam bene furfanti nunquam tremolare videntur, quum mancante foco patiuntur tempora giazzae, ut modo Boccalus filando sotiliter, ante retroque guardando, nullasque loquendo parolas
542 te phantasia butavit
_dopo 544:_ nomine Berta quidem, cognomine bella Resina
546 piliavit
675 hic Aeneam.
LIBRO VENTESIMOQUINTO
28 illic tra lorum guerra coorta est
43 fratesca fritaia
45 componere tortas
57 guerram similem partire fra lorum
94 spadam de taio senza riguardo
240 quam nisi romani consolet gratia Pauli
243 si fuerit Petri Paulo concessa
420 fiabbas
476 id
482 speties et
510 citolos
_dopo 658:_
quae tamen incidi digna est sententia vatis cortice non tenero, Corydon quam dicat Alexi: marmore sed duro, phrygius quam proferat haeros Absolvit me forte TRAHIT SVA QVEMQVE VOLVPTAS[1]
[1] La Boselliana del 1555 ommise questi versi: è la sola variante notevole che essa presenti con la Cipadense.
IV
MOSCHEIDOS
LIBRO PRIMO
147 compleverat illa
148 data fit
341 Myrmiliones
346 formica trucem Myrmiliona timet
410 falza segando taiat
422 myrmilionaeis.
LIBRO SECONDO
163 rugit
_dopo 284:_
agmina Caganiel sua circum circa regyrat ut qua bombardis fit via denter eat
448 sub luce solis.
_All'_explicit_ della _Moscheide_ seguono nella Cipadense tre numeri, a piè di pagina:--_17. 4. 33_;--forse 17 aprile 1533, probabiledata del rimaneggiamento di quel poemetto._
V
EPIGRAMMATA
_Gli epigrammi delle stagioni portano l'intestazione: «_Merlinus ad Baldum_». Ad essi susseguono questi componimenti, che il Folengo con lievi ritocchi aveva inserito nel _Varium poëma_._
Baldus ad Merlinum
Quos mihi misisti versus de quattuor anni temporibus, medio legimus in studio. Diversas de te diversa in gente catavi sentenzas, quarum displicet una mihi. Scilicet ignorans quod sis parlare latinum, unde macaronica dicier arte cupis. Fac age, quaeso, provam, si quattuor illa camoenis tempora legitimis dicere forte queas.
Merlinus ad Baldum
Nil mihi diversae stimmatur opinio turbae: sum macaronus ego, sic macaronus ero. Sed tibi, Balde, tamen parebo: dat ecce Comina hos ut cumque potest facta latina modos.
Experientia I
Ver novum domitis adest pruinis, cui Mars nunc aperit tenerque aprilis. Occurrunt Veneres, vagique Amores, dum tectum vetuli subintrat anni. Sol fraeno ignivomos equos retentat, lentis solstitium notans quadrigis, Aestas nuda sitit, gravesque spicas dum torret, cupidos parat colonos. Autumnus moderante sole flammas prodit tardigradus, satis quod ille succulentus hebet, suaeque vites illi palmitibus gemunt onustis. Adportat gelidos Hyems novembres, canasque hirta comas, trahit podagram, tuscit, pelliceis pedes ad imos se volvens tunicis, fovensve prunas.
Experientia II
Ver nitens, ubi nix modo imperabat, sumit regna, suasque ponit herbas. His arridet Amor, parensque Amoris, his blanda zephyrus iocatur aura. Aestas delitiis laboriosa praefert seria, decutitque flores, his fruges subicit Ceres opimas, his flavae subeunt deae manipli. Autumnus vacuos cados vetusti ad novum reparat Thyoniani. His plaudit Bromius, Bromique pupi his circumsiliunt, chorosque ducunt. Horret bruma gelu, casaeque rimas stipat sedula pervias rigori. His mugit Boreas, suasque victor his vibrat scytico nives ab arcto.
Experientia III
Iam novos, variosque picta flores passim reddit humus, decusque veris. Lascivit Cytheraea, consuitque ludenti violas, rosasque Amori. Dat messes ager hispidus salubres, nec tunc utilis impeditur ardor. Texit flava Ceres graves aristas, cingens tempora spiceis corollis. Pingues pampineos gravant lacertos uvae, pampinei gravant lacerti ulmos; ulmi asinum gravant flagellis, dum, Silene, agis hunc gravem racemis. Nix Alpes aquilone sibilante summas candidat, implicantur amnes, hinc Nymphae vitreo stupent ab alveo, et comuni glacie comas sub ipsa.
Experientia IV
Fragrant multicolora prata gemmis, quas leni populant apes susurro. Laetae qua nemorum trabes comantum frondescunt, avibus sonant canoris. Flagrant pulverulenta rura flammis, quas brevi extenuant oves sub umbra. Lentae qua Coryli, nigraeque olivae pallescunt, querulis strident cicadis. Turgent mellificata musta botris, quos Bacchae patulis ferunt canistris. Et qua vitibus explicantur umbrae: --Io, Bacche.--canunt;--Io, Lyaee.-- Torpent obstupefacta stagna crustis, quas nec plaustra notant, rotaeque signant. Et qua cymba modo premebat undas colludunt pueri, labantque plantis.
Experientia V
Florescunt sata, vineaeque gemmant, purae per teretes cient lapillos raucum murmur aquae, udulique rivi albent liliolis, rubent rosetis. Durescunt segetes agris, caduntque iam curvis sata falcibus, nec aestu messores avidum gemunt laborem, sed crebris cyathis levant calorem. Dulcescunt, nimioque botriones sunt ulmis oneri tumente succo. Fit vindemia, vinitorque laetus suo destituit decore vites. Canescunt nive tecta, stiriaeque his pendent vitreae, stupentque guttae. Pastor straminibus, simulque arator defendunt, hic oves, at ille tauros.
Experientia VI
Vector sydoniae calet puellae, sagittas acuit tener Cupido, torquati geminantur hinc palumbes, auriti lepores, boaeque turpes. Sydus herculei flagrat Leonis, frondes nec tenui moventur aura, dumos nec gelidi exeunt lacerti, portu nauta latet, viator umbra. Pugnaci haeret Apollo Scorpioni, spumant labra mero, lacusque praelo vi pressante capit novum phalernum, complenturque cadi, amphoraeque grandes. Horret sydere bruma Capricorni, auget ligna focis, veruque torret longo terga suum, superque crates tuceta et croceae strident tomaclae.
_Dopo l'epigramma _De Baldracco_, segue l'invettiva_
Ad poëtam impudicum
Quam sunt et lepidi, quam et elegantes sunt tui endecasyllabi, Petrille, summaque arte laboriosiores, doctos qui referas in his Catullos: tam sunt illecebrae tui exoleti scortilli putridae, iocique turpes, ut non putridius cadaver, ut non sit cur turpe oleat magis cloaca. Quare odoriferas rosas, Petrille, si quando olfacimus tui leporis, optamusque ibi mille habere nasos; en hui quam cito nostra, nescio quo ventris profluvio cadit voluptas, atque intercipiunt rosas oleta, optamusque ibi nullum habere nasum. Si nescis, tua bella, mi Petrille, vernum Cyntia concacat rosetum.
_Dopo l'epigramma _Ad Falchettum_ segue una seconda invettiva_
In felem omnium pessimum
Resultent «io io» Coci: resultent iam dudum queruli simul Lebetes. Nuper nescio quid mali gemebant. Quin ipsae insiliant nigrae nigellis ollae cum patinis, et huc et illuc permixti urceolis catini et urnae. Et quantum est olidissimae popinae «Io» ter geminent, chorosque ducant. Curis namque animi levantur aegris, hostem namque alacres suum triumphant. Hostis insidiator ille felis, versipellis, atrox, trifurcifer fur, et cuivis cacodaemoni parandus, tam cautissimus omnium latronum, quam notissimus omnium malorum, lurco, carnivora et lucernilingus, praedatorque inhians iugi rapinae, ictu nunc valido atque ponderoso ligonis periit, deditque poenas, tot commissa luens, quot ille sparsim per corpus rubeos pilos habebat. Ah pili scelerum indices suorum! I, nunc, palladios bibas liquores nulla relligione, qui nec ipsi parcis stuppae, olidas vorans lucernas. At vobis, Lemures tenebricosi, et nigri Genii iubetur orci: raptate hanc olei bibacitatem, torquete hanc adipis gulositatem, torrete ad patinas Stygis flagranti bullantes oleo et putri sagina. Has poenas merito luat gulonis felis ingluvies voracitasque.
Ad Baldum
Cornacchias partimque speto, partimque guazetto suscepi coctas, Balde facete, tuas. Quas bene copertas satis ampla scudella tenebat, quum tua portavit vecchia beghina mihi. Sed postquam totas, netto remanente cadino, edimus, heu qualis tanta per ossa stupor. Rursus in exhaustum tornavimus illa piattum, verum tantorum non fuit ille capax. Quarum gustigolum cogor narrare saporem, est caro calcagnis plus tenerina meis. Tolle viam gambas, testas, alasque striatas, in vaso brognis conca piena manet. Iuro tibi videor tantum rosegasse corammum, post illas mansit stracca ganassa dapes. Dens habuit partem maiorem, panza minorem, gratia quapropter nulla redenda tibi est.
_La Cipadense colloca ora qui l'epigramma _In obitu episcopi Cipadae_ (con cui la Vigaso Cocaio finisce); segue ad esso una saffica che nei _Pomiliones_ il F. intitolò a Paolo Orsini:_
Ad Baldum de ira
Nocte si quando media repente, dum tibi obrepens sopor ambit artus, Balde, consurgitque Aquilo, trucemque fertur in Eurum, en vago excussus tonitru, fenestras luce rimosas rutilare cernis. Quam ciet creber Iovis huc et illuc ventus et ignis. Interim praeceps nebulas Orion torquet abruptas, ut ab axe credas mole subductum bibula per auras Nerea duci. At simul fessi posuere venti, solque disiecit tenebras sub ortum: surgis, explorans quid atrox ruinae gesserit imber. Cernis heu moerens ut agros olivis, ut nemus passim trabibus revulsis straverit, littusque putri gravarit Africus alga. Flent lacessito tibi cuncta vultu. Hic Ceres, Floraeque nitor, Paterque vitium sensere Iovem ruentem grandinis iras. Quae semel vento ruit acta pinus haud reviviscit, nec acer, nec ilex, nescit heu certa, semel hinc quod exit, lege reverti. Non minus si quando furor virum, quem ius potens irae decet, incitarit, ah quibus se se veneranda larvis turpat imago. Frons trahit vultus, oculosque torvis asperat flammis, tremebunda livent labra, dens frendit, micat impedito lingua palato. Iurgii tandem via vi patescit, fulgur et linguae crepitat solutae, mens cadit vesana, caduntque lapso pectore sensus. Victa quin morum gravitas fugatur, virque, qui consors modo erat deorum, mugit ut bos, ut leo rugit, utque sibilat anguis. Mox ubi lapsae Eumenides quierunt, mensque redduxit sibi se, procellam cernit ingentem miser et peremptos fulmine mores. Verba succurrunt, reditura demum, si redit noster, repetitque fontem Mintius, vel Signa queunt Olympi vertere cursum. Ingemit secum, nec humi iacentes sublevat demens oculos, nec inde (tam pudet fusae gravitatis) uti audet amico. Ira, si obluctans animum triumphat, tu tibi servis, at inermis abs te tunc fugit, cum te premis, estque summa haec palma laborum.
_All'epigramma della facezia di Cingar seguono questi quattro componimenti, con cui la Cipadense si chiude:_
In obitu Caroli Agnelli
Carole, quis vatum praestans et idoneus adsit, qui satis ad tumuli defleat ossa tui? Sunt, fateor, nostro tenues in carmine vires, non tamen ah tenues liquimur in lachrymas! Carmina debentur lachrymis, lachrymaeque sepulchris, debentur functis luce sepulchra viris. Huc huc et charites properent, Phoebique sorores, quae colunt fontem numina, quaeque nemus. Huc, inquam, properent, elegisque furentibus ornent busta sepulchrali semper alenda face.
Ad Seraphum
O qui nobile nunc peritiorum effulges specimen quod extiterunt, quotve sunt modo, quotve erunt deinceps, mallem aut Chrisogono aut mihi dedisses, quam isti delicias poëticorum, Flacci scilicet aureum libellum. An sat commodus ille, idoneusque horti fossor habetur, ut libellum tam bellum, aureolumque, melleumque docti susciperet manu Seraphi? an, Seraphe, habilem esse censuisti durum foenisecam explicare Flaccum? Is quanto magis utilis ligoni, is tanto minus utilis libello est, cui nec littera quamlibet minuta, nec tantillus apex patet figurae. Verum, inquis, bonus est vir, ah cachinnor ut huius bonitas homuntionis, qui bubulci ad aratrum ineptit, aptet se se Flacci ad Epistolas profundi.
Agricola ad suum ligonem
Amo te merito Ligo ligonum antistes, nitidi minister horti. Nam quantum est, vel erit, vel ante constat tot iam saecla fuisse sarculorum nemo te melius repurgat herbas, unde tot sata, multiplexque vernat pubertas holerum, decusque florum. Tua namque opera nemus virentum betarum superat, suosque late dat lactuca dapum quies lacertos, non est dicere quanta brassycarum sit vis; dispeream nisi praealtis se herbae subiiciant pares cupressis.
Conclusio
Quae prius ingenio docili mihi floruit aetas magnificae poterat laudis adire iubar. Decipitur iuvenum sed mens improvvida, quae quo saepe decus poscit, dedecus inde refert. Cum macaronaeae subeunt ludibria vanae, tam pudet ut pudeat non puduisse satis[1].
[1] L'esemplare della Comunale di Mantova ha, a questo punto, la simbolica vignetta d'un agnello che torna raumiliato all'ovile, col motto «_Perieram_». Manca invece questa figurazione nell'esemplare della Vittorio Emanuele, recante qui l'_explicit_, ripetuto poi un'altra volta nell'ultima carta. Ciò significa forse che l'autore volle introdotta la vignetta dell'agnello, quando giá la tiratura della Cipadense era inoltrata. Sarebbe dunque un'altra prova non doversi prender per buona moneta la dichiarazione premessa all'_Errata-corrige_, che gli «errori non puochi della stampa» spiega col «non esservi travenuta la correzione del proprio autore». Il fitto _Errata-corrige_ occupa tre pagine e mezzo. L'_explicit_: «_Cipadae, apud magistrum Aquarium Lodotam_» è fregiato da un ritratto del poeta coronato d'alloro: ritratto non fantastico, forse, perché se non somiglia al celebre busto del Museo di Mantova (esemplato dal Portioli), e tanto meno al ritratto del Folengo preposto all'ed. Amsterdam (Napoli, 1692), mi pare tuttavolta arieggi quello, onde il Terranza adornoò l'edizione mantovana del 1768, desumendolo da un «archetipo», posseduto dai Capilupi, parenti del Folengo (cfr. _Studi folenghiani_, p. 67).
III
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
I
LE PREFAZIONI
I
EPISTOLIUM COLERICUM MAGISTRI ACQUARII AD SCARDAFFUM ZARATANUM MERLINI POËMATIS CORRUPTOREM
Laudabilis et observabilis apud antiquos usanza fuit, ut in suarum frontibus epistolarum aliquam salutationem percupiant et ascribant recipienti eas condignam. Quam igitur salutem, ut huiusmodi mantineamus costumamentum, tibi, sbudellatissime Scardaffe, convenientem mandabimus? An Dei gratiam? minime, quia Christum, sanctamque Mariam renegasti. An corporis bonam valetudinem? absit, es etenim (ut diu sbaiafasti) consumatissimus herbolattus, et Avicennam, Hippocratem, Galienum, Mesuen totum avantaris imprendisse, et ideo de sanitate conservanda non ullum tibi habes mancamentum, nani (teste Piotino) male guaribit alios qui sibi medemo infirmanti dare soccorsum nequit. Verum tibi congruum illud disticon inveni[1]:
Dens tibi si caderet quoties fers ore bosiam, iam tua non posset pane ganassa frui.
[1] Cfr. l'epigramma _Ad Briossum_ [Ed.].
An tibi richezzam denariosque desiderem? ad propostum nequaquam. Te namque per botegas toga brocata decorum, colana torquatum, supra mullettam cavalcantem saepe sguaitamus observamusque; non tibi, mullettaeque tuae polimenta desunt, non staffiles recamati, millibus et stringulis ornati. Qua propter richissimum te arbitramur. O si teipsum considerares, quam bellum nobis de te spectaculum praebes, quum passu portantino tich tach pedibus sonantibus hinc inde per urbem cursitas! An tibi filios optabimus? nec ita, quando quidem castratus es, nam dum in arte castratoria te peritum iactabas, quendam soldatum lergnam patientem eunichizare presumpsisti, credens (ut usaris) aliquem ditesticulare porcellum, illi miserulo genitalia simul et animam cavasti. Porro soldati ceteri, non pocum tua pro imperitia sdegnati, te nasconditer pigliarunt ligaruntque, ac sine tantis tenais, ferrisque affogatis, tibi castronato baricocolos extirparunt, fadigamque filios generandi penitus abstulerunt. Hinc tibi supra pilastrum quendam carmen attacatum fuit, creditum poëtae Godii.
Legis adimpletor meritat Scardaffus honorem, vult oculum pro oculo, pro pede vultque pedem. Sic, dum testiculos morienti taiat ab uno milite, testiculos praebet et ipse suos.
Ringratiandus tamen est magister Zucconus peritissimus castrator, qui rogatus nisi tradidisset aiuttum, tirasses merito sursum (ut aiunt) calzas. Ergo nec huiusmodi salutatio convenit homini docto, ricco, castratoque. Tanta denique fantasticatione cerebrum gratavi, quod pulchra, quod sufficiens, quod omni laude dignissima, per me salus retrovata est. Accipe igitur, frater mi Scardaffe, mi frater dico, quem super furcas tam filialiter et voluntariter appicatum viderem et crocitantes cornachias effossis oculis nutrientem. Mi denique frater, cui cancarorum quattuor galeas desidero, cui quantos per contadinorum copias sentimus nominare giandussas, angonias, codosellas desideramus in corpore, talibus namque gratiis (sunt enim gratiae gratis datae) perfectior et praticatior herbolattus evaderes. Sint itaque tua salus infrascripta mala, quae Merlinus noster in quartadecima macaronice loquens de Saturno ait:
Capitis dolor, hydropisia, _ecc._[1].
[1] Segue tutta la filatessa delle malattie: cfr. _Baldus_, XV, 362-73.
Haec itaque Saturni familia tua sit salus, dilecte Scardarle, quia iuxta meritum dandum est precium, nec tantum haec eadem in tuo corpore desideramus. Verum tum in famiglia et parentela tua, tum in amicis, benefactoribus et tibi benefacturis appeto; quis non ista fideli percuperet familiari? Ut autem sis felicior, haec irremediabilia fore velimus et in his voluptatibus te nestoreos agere dies divi concedant. Vin scire quod tuum beneficium erga me sic bene tibi desiderare commovit? arrige aures, bricone. Divinum quippe volumen Merlini Cocaii mihi furtim surripuisti, mox omni latrina merdolatius imboazzanter ad lucem venire fecisti. Audiat terra, coelum, mare, Plutoque causam falsificationis eiusdem voluminis praeclari, et subtiliter universis tuae sceleraginis rebus fantasticatis iratus aetheris arbiter te summo de troni solio fulmine devoret. Scelerate, proterve, ribalde, ladro, sacrilegiis plenissime, venisti iam pridem ad me, nescio quibus lusenghis, petere veniam ne te amplius per expressum zaratanum, subdolum, falsum, ribaldonem manifastarem. Quando quidem quotidie sentiebam te super bancos et pulpitos predicare et zaratanizare, ubi vendebas bissolos, impiastros, cerottos de stercore canis compositos, probans esse optimum ad expellendam rognam cerottum. Avantabas quin etiam te sanare absque bragherio rotturas, cavare dentes, foecundare mulieres, purgare oculorum pannos et catharates, extirpare petras, et omnia haec absque dolore faciebas, immo facere dicebas, quosdam componebas siroppos, pilulas, unguentos, confectos quos falso appellabas dragantes, dyaquironem, elefanginas, crocias, aureas, sine quibus et caetera. His ego tuis ribaldariis motus, per quas non modicas acquirebas pecunias et homines perimebas non tuli, imo te per strionem pubblicassem, ni subito venisses ad veniam. Ego benignus cessi, mox humiliter nostris in penetralibus accepi, ubi nostras lucubrationes aliquantillas ostendi.
Tu tamen fraudolenter me inadvertente poema praeclarissimi poëtae Merlini Cocaii macaronicum robasti, corrupisti, falsificasti, et multa non sua interposuisti, et plures libros surripuisti, quos tibi tribuere volebas, manigolde, furcifer malignissime. Esset enim sacrificium non modicum Deo gratum te scortegare, homo pessime, non homo sed bestia, diabolazze; praeterea sic imboazzatum, castratum, totum ab illo mutatum stampare fecisti. Quid promerebat vates inclitus sic a te viciari? Utique causa vindicandi te, quoniam tuas insectabar malignitates? Simulator pessime, quem de Ganelonis maganzesi natum iudico et quem patefacturus sum per barrum, per ladrum, per rofianazzum. Vade in malam crucem et quantum Ovidius Naso desiderat in Ibin multiplicatum millies in te nunquam deficiens veniat.
II
LAUDES MERLINI
EIUSDEM MAGISTRI ACQUARII LODOLAE AD ILLUSTREM DOMINUM PASARINUM SCARDUARUM COMITEM, DE VITA ET MORIBUS MERLINI COCAII ET DE INVENTIONE HUIUS VOLUMINIS.
Dudum, serenissime princeps, adeo meum imbalordasti cervellum, ut tibi de catatione voluminis huius aliquid ispienare velim, quod de memoriae cadastris quasi mattus cascarim. Quam ob rem ne tantum mihi amplius tribuas impazzum, accipe rem, non quam orecchis aut naso audivi, veruni his manibus pertoccavi. Iam pridem nosti quantum ego sim in curiosare mundum solicitus, diversasque rerum proprietates; et hoc herbolattos, dentiumque cavatores, braghirorum conciatores maximamenter condecet. Accidit nos aliquanti herbolatti Armeniam versus navigabamus causa retrovandi radices, herbas, lapides, vermiculos et huiusmodi facendas ad conficiendam tiriacam bisognatissimas. Erant nobiscum super eandem, medesimamque garavellam, seu barcam intelligibilius dimandandam, magister Salvanellus Boccatorta, magister Dimeldeus Zucconus, magister Ioannes Baricocola, magister Buttadeus Gratarogna, et ego magister Acquarius Lodola. Erant praeterea quatuor praticatissimi artis physicae giudei: Samuel videlicet, Nabaioth, Helcana, Ruch. Isti omnes insimul aequoris schenam traversando schavezzabamus. At pluribus exactis giornis, ventorum contrariatio tanta surrexit, et pluviarum discrepantibus ventositatarum fulminibus tanta fluctuatio nos accoiavit quod ad quandam inhabitatam et inherbosam terram nostra tandem garavella se nolendo inzappellavit. Ibi ergo nescio quo portu recepti, anxii, stracchi, affamati, bagnati tandem desmontavimus in sabionigeram littoris spiazam, et aliquanticulum repossati surreximus ad investigandam loci proprietatem. Terenus erat primamenter arenosus, unde foltum pignarum intravimus boscamen; insofribilem caldum Phoebus illic sparpagnabat, quapropter tum pro maris balordimento sbalanzantis, tum pro solsticii boimento ad cuiusdam smisuratae montagnae cavernam prestiter confugimus. Quae primo in intramento guardantibus intro non pocam mentis cagarolam incutiebat. Verum gaiardos assumentes animos deliberavimus accepta prius victuaria, nec non lanternarum lusoribus, illam finaliter incuriosare. Facto itaque signo crucis, magistro Salvanello davantum eunte, subintravimus, et caminantes caminantes semper magis ad bassum andabamus. Post duorum caminamentum dierum, ecce vetustas cadaverum gambas, testas, brazzos, spallas, variaque diversorum animalium acatavimus ossamina, quibus calcatione pedum trapassatis, antrum spaciosum cum duabus de brunzo portis mire lavoratis ac intertaiatis aspeximus; hic dubitativi per horam unam remanivimus quis prius introgredi bastaret animo, resembrantes illis sgnavoliloquis gattis, qui concilio facto consultaverunt Apollinem quis mezeni persuttum prior assaltare deberet; aut magis assomiabamur toppis vel soricis, qui sortem buttarunt qualis foret attacaturus sonalium adversanti gatto. Tandem ad guisam pegorarum, unum presumptuosiorem aliis seguitavimus. Imus hinc inde per illam cerchitantes grottam, vidimus incudines, martellos, tenaias, scarpellos, et haec similia multum rugine facta. Vidimus insuper gambas, schincas, testasque homininas: quanta maravigliatiatione afficiebamur tu ipse pensato. Ulterius procedentes ecce (mirabile dictu) marmoricias undecim adnumeravimus sepulturas, quarum granditudinem non meum est calamo distorchiare. Super illas autem porphidina tabula ficcabatur pendula, qua litterulis antiquis et indoratis hoc epigramma compositum per nostrum Merlinum Cocaium poëtam mantuanum sculpebatur. Lege:
Hos sculpsit tumulos Merlini dextera vatis, magnanimos posuit sub quibus ipse duces. Qui phlegethonteas superis cedentibus umbras lustrarunt, et res, quas egocumque cano. Scripsimus hexametro baldense poëma cothurno, non tamen ad metam sors tulit ire suam.
His dudum subtiliter fantasticatis, epigrammata supulchrorum sigillatim perlegere comenzavimus. Erant (velut dixi) lapides undecim galantiter et strafozate per sculpturam fabricatae. Quarum in medio formosior aliis sepultura super quatuor leones bronzineos eminebat et in porphidina monumenti bianchitudine talia notabantur carmina. Lege:
Baldo nempe gravi sum debilis urna sepulto, quem nihil infernae terruit unda Stygis. Ad manum dexteram ipsius sepulchri candidissimus alter tumulus a quattuor bianchezantibus sublevabatur columbis, hoc etiam intaliatus metro. Lege:
Semper apud Baldum contempto patre Rubinus vixit, et a tumulo non procul esse tulit.
Ad sinistram vero eiusdem sepulchri baldensis aliud virgulatum ac totum discoloribus intravaiatum vidimus sepulchrum, in quattuor gattis sorianis apostantem, ubi disticon subseguitans legebatur:
Vixi praedator Cingar, sed lapsus ad orcum flevi, mens fletus coepit et alta meos.
Apud Rubini marmor talis quoque versus in quodam saxo notabatur, ad guisam furni fabricato, supraque quattuor grandes et parvas, grossas et subtiles trevellas sustentato. Lege:
Captus ab egregio Baldi Philotheus amore dicor, hic ossa petram, spiritus astra tenet.
Non procul apud Cingaris lapidem hos annotatos versus in faciem tumuli ab aliis diferentiantis (erat enim plus altus quam longus) vidimus, quem Circes et Medea metalliciae sustentabant anxiositer. Lege:
Si me semicanem fecit natura, quid inde? Falchettus vidi tartara, cerno deos.
Quapropter hac pro versifichitudine considerascebamus eundem Falchettum extitisse semimastinum, apud quem pulcherrimum saxum, totum vignarum maderis circumtorchiatum inspeximus, supra duos canes et duos hircos depositum, sic epitaphizatum. Lege:
Nobilis Hircanus dedit huic sua membra sepulchro, cui nutrix mater Cingaris ipsa fuit.
Apud eandem Hircani sepulturam carmen istud haerebat lastrae calcedonii, et pondus marmoris quatuor linces maculosae obliviosaeque sustentabant.
Infans ut Baldo vixit Moschinus, homoque, si ditem haud secum viderat astra videt.
Non procul ab ipso monumentum aliud sublime fundabatur super quattuor noctivagos vespertiliones corpore vastos, et hoc signabatur epitaphio. Lege:
Hic Virmazze lates, Centaurus qui licet esses non tamen a superis destituare bonis.
Ad aliam vero partem apud Philothei bustum sic in marmore seminigrefacto et semirubefacto carmen habebatur, sub eodemque sepulchro puella illisa et depressa gemebat. Lege:
En ego Lyronus subiens Acheronta, latroni flens vidi poenam quae mihi danda fuit.
In aliam quoque bandam in urna vel potius in maximo botazzo prosam istam vidimus inscriptam vino, ut ab odoratu pensari poterat:
Nec in coelo gratia nec in inferno poena datur bofonibus, hic ergo vivam Bocalus.
Obstupefacti pro huiusmodi epitaphio deliberamus evolvere petram instar cocaii stopantem os urnae: quo facto, cernimus en hominem magrefactum, barbatumque usque ad umbilicum, et insuper ludentem secum more magatellantis cum gallis, bechiris, nonnullisque frasculis.--Quid me--inquit--molestatis, desviatisque?--Ad quem nos:--Qualis et cuius es tu?--Et ille:--Sum qui fui, sed ero qui non eram, si dederitis quod non dedistis.--Nos verbum aenigmatizatum et dignum oedipodensci splanatione admirati retulimus:--Dic clarius.--Tum ille suspirans:--Nulla gratia datur in coelo buffonibus; buffonus extiti, quo nec coelum nec infernus possunt me suscipere, in vobis tamen humanis hoc pendet arbitrium: si boni aliquid pro me feceritis, ad coelum pergam; si malum imprecabimini, prestiter in infernum strassinabor, videte vos.--At nos:--Quid vis? bonum aut malum?--Et ille:--Quod naturaliter homo desiderat.--Quo dicto sic mutus conticuit, ut ab eius unquam bucca potuimus nientum ulterius accipere. Itaque frater quidam Gelminus, qui nobiscum aderat, psalmos, hymnos, «Requiem aeternam dona eis, Domine», et «A porta inferi» barbottare comenzavit. Unde nobis adstantibus ille corpore desligatus ad coelum squadras inter aetherias semper goditurus passavit. Nec pochinum imparavimus homines bufones partem nec in coelo nec in inferno tenere, sed nostrum est orare pro illis qui nostras buffonizando melenconias eripiunt.
Nos perinde transeuntes ulterius ecce maximum instar monticelli sepulchrum de saxo vivo scarpellatum supra quattuor ulmi siccos troncones apozatum sic scriptum:
Fracassus cubitos longus quadraginta sub orco Luciferi ad mundum cornua bina tuli, in quibus ereptas quoniam duo mille ferebam de poenis animas, pellor ab arce poli. Ante fores coeli supplex exoro Tonantem ut mihi pro tanto crimine det veniam. Iudicis at magni fuit haec sententia: tot stet annos Fracassus quot fuerant animae.
His itaque fantasticanter animadversis huius nostri vatis Merlini aliquod quaerebamus indicium, qui de stanciis diabolorum quinque libros composuerat. Post longam querositatem et investigationem vastum quendam cassonem vel dicimus cofinum desotteravimus, quo securibus et manarinis spezzato eiusdem nostri poëtae laureati Merlini thesaurum invenimus, videlicet in arte macaronica doctissima volumina, libros, librettos, libriciolos, librazzos et mille alios scartafacios. Ergo nos magis alegri quam si Croesi dinaros catavissemus (quandoquidem nobis philosophis magis scientia quam pecunia granditer agradat), incoepimus quadam animi voluptuositate ac ingorditate modo hunc modo illum scartabellare codicem. Erat autem inter alia volumina liber aliis maior _De universis rebus naturalibus_ tractans, non forsitan inferior aristotelicis platonicisque sothiezzis. Erat insuper alter _De supernaturalibus_, multis in argumentis Platoni contrarius. Erat volumen _De striis et striabus_, et hic non pocum contrariabat dominicinis fratribus. Erat liber intitulatus _Bariuth_, alter _Transbarach_, alter _Rabaioth_, alter _Sgnirifot_, alter _Scarcacol_, alter _Cracricon_, alter _Striblafel_, alter _Argnaficoticon_, alter _Schinphoniapeliticonicon_, et plures alii, quos de mei memoria cascavisse doleo, qui tractabant de fantasiis et argutiis et galantarlis tam iocundis, quod homines forsitan eloqui non esset bisognosum, scio quid dico quando dico favam. Inter alios hoc magnum volumen _De gestis et facendis Baldi_ recatatum fuit, quod in quandam capsettam una cum faceto libello intitulato _Moschea et Zanitonella_ governavimus, multa insuper epigrammata et epistolas non ante stampatas invidia et rancore poltronis manigoldique Scardaffi: quae omnia (velut credere dignum est) sibi attribuere in successu temporis volebat, suas tamen dessoteravimus magagnas, quem totum per orbem vergognavimus, licet quid sit vergogna nunquam villanus, gaioffus, canis mastinus, asinus imparavit. Ipse magnum volumen _Baldi_ deturpavit, violavit, robbavit et castravit, ut supra diximus in _Epistolium ad medesimum Scardaffum_.
Caeteros autem libros abandonantes in eodem capsone, deliberavimus ad barcam hunc transferre, sed aut Deus aut diabolus non tulit hoc, nam cum pariter omnes suppositis spallis illum portare sforzaremur tantus illico terremotus et ventus et petrarum incussio sbattere comenzavit, quod relicto cophino scapinare cepimus, dubitativi quidem illam nobis montagnam adossum ruinare. Tandem extra cavernam retornati non vento, terremotuque rafinante, navim descendentes intravimus et a littore nec bene discostati vidimus illam miraculose natare terram et a nostris oculis iam quaranta miliaros longe factam et apud illam non amplius remedium est appropinquare posse, quoniam si marinari saltem ibi prendere portum minazzant, illico medesimus terremotus cum tonitruationibus et nivolorum perturbatione movetur. Ego itaque propriam ad patriam retornatus non audebam formidine quadam aperire capsulam illam, qua baldensce poëma et libros tres _Zoroastrem_[1] posueram simul cum _Moschea et Zanitonella_.
[1] Cosí vuole si legga l'errata-corrige: mentre il testo recava «_libros quinque De inferno_» [Ed.].
Tandem animatus aperui reperique. Dum ergo multa secritudine studerem ac pocum dormirem super illos, comentariolum meum et argumenta cuiuscumque libri composui, univique libros _Inferni_ cum prioribus Baldi gestis. Sed meam ob gentilezzam magistrum Scardaffum ciroitum duxi, et occulte studiolum meum illi palesavi. Ladronazzus itaque furtim et libros Merlini et mea pariter comentaria sustulit, et inordinatos et male castratos imprimere fecit, immo confusos et iam non Merlini libros apparentes. Verum amicorum favore suffragioque meorum suas descoperui falsitates et per rasonis forzam coactus fuit primum et verax volumen edere, nec bene tamen limatum, et multa quae in primo Scardaffi libruzzo fuerant male dolata bene dolavi, primamque in imaginem retornavi. Et haec denique bastare possunt quantum de recatatione huius voluminis.
En itaque, serenissime Princeps, tibi modum reperitionis huius voluminis diffuse spianavimus, nec me id somniasse putato quandoquidem plurimos tibi adducere possum testes, maxime coherbolattos meos. Infantasticabile vero nostri poëtae sentimentum iam menses pene septem adeo sforzatus sum distorthiare vel magis crevellare, quod meum ingenium quasi (velut aiunt) de birlo cascavit. Singula tamen brancatissime ad ultimum attacavi, tantam philosophiae, astronomiae, cosmographiae, musicae, nigromantiae, phisicae, alchimiae sparpagnationem et doctrinam maravigliatus ut nihil Pytagoram, nihil Platonem, Ptolomeum, Boëtium, Zoroastrum, Avicennam, Geber fuisse iudicatum est. Praeterea grandiloquacitationem, sermonisque pinguedinem masticantes, Ciceroni, Vergilioque incagare praesumimus. Nonne quandam parlandi bravariam et altezzam sua demonstrant carmina?
Raspantes nequeunt in stroppa stare cavalli, _ecc._
[_altri versi congeneri_].
Quid in pulcherrimis comparationibus adeo laudare convenit Lucanum? ecce noster Merlinus quid de Baldo scribens ait:
Cum quali furia taurus sub amore vedellae, _ecc._ Qualis villanus cui nuper forza botazzi, _ecc._
[_cita per disteso i notissimi paragoni_].
Si descriptionem alicuius maritimae tempestatis quaeris, quid tuum vadis rumpendo cermisonem circa primum _Aeneidos_ Vergilii dicentis:
Una Eurusque, Nothusque ruunt, creberque procellis Aphricus;
en Merlinus ait:
Iam gridor aetherias hominum concussit abyssos, _ecc._
[_è la descrizione della tempesta, cfr. lib. XII, 472 sgg.: molti versi però citati nella prefazione offrono delle varianti col testo medesimo della Toscolana. Altra prova, se pur ve ne fosse bisogno, che le prefazioni di Aquario Lodola son farina del Folengo_].
Si moralitatem, laudabilesque autoritates optas, quid Iuvenalem, Horatium, Terentiumve scartabellare bisognat? audi Merlinum nostrum.
Post damnum pentire valet, mihi crede, negottam, _ecc._
[_e molte altre sentenze sparse nel _Baldo__].
Denique totum morale volumen retrovabis. Si curiositatem astronomiae velis, quid tantas metallici rammi sphaeras? quid Euclidem conaris intelligere? Vide tertiam et quartam decimam _Baldi_ macaronicen, quando quidem poteris ibi diffusius brancare. Ecce quid de luna dicitur:
Cernebam lunam maculosa fronte biancam, _ecc._
[_cfr. lib. XIV, 43_].
O eloquentissimum, o peritissimum poëtam! Si quaeris descriptionem battaiarum, rumorem, ordinem squadrarum, denique militiae artem, lege primam, decimam, et decimam nonam, vigesimam primam macaronicem. Si navale bellum lege quintam decimam. Si artem magicam, decimam octavam; si musicam et cosmographiam, vigesimam; si alchimiam, duodecimam.
Sed nihil dicimus de arte poëtica: vide quale principium facit melius assaium quam Vergilius:
Phanthasia mihi quaedam fantastica, _ecc._
Sed volendo cuncta declarare pulcherrima, totum oporteret adducere volumen in testimonium; tu, ingeniose princeps, melius quam ispienare velim, nosti.
Verum super omnes quae in ipso fuerant virtutes, propheticum habuit spiritum, nam de pontificatu Iulii et Leonis predixit, deque Gonzagarum felicitate, diversorumque nobilium suae civitatis. Taedet me hoc nobile volumen ab illo non fuisse recognitum, nam (teste Columella) terra quo magis lavoratur magis ingrassatur. Id probatur quia (sicut Vergilius) multa carmina reliquit imperfecta. Attamen solertia qua fungor ad melius quo potui primam in formam redigere curavi, sed Scardaffi et avaritia et perfidia multum honoris detrimentum perpessus sum. Scio quod multi admirati sunt quoniam nimis indusiavit ad lucem prodire. Incusanda est numorum cupiditas, nam tamporibus nostris virtus depressa tenetur, et avaritia philosophiae praeposita est.
III
MERLINI COCAII
APOLOGETICA IN SUI ESCUSATIONEM
Quisquis es, o tu qui meum hoc grassiloquum perlegendo volumen ridere paras, ride, sed non irride, quia si dementer irridendo rides, alter Marguttus rideas irrisus. Verum quoniam experientia nos omnes esse medici volumus, sic omnes aut interpretes aut correctores librorum esse presumimus. Audiant itaque huiusmodi correctores et faciles aliorum emendatores et antequam me corrigant apologeticam istam legere dignentur.
Ars ista poëtica nuncupatur ars macaronica a macaronibus derivata, qui macarones sunt quoddam pulmentum farina, caseo, botiro compaginatum, grossum, rude et rusticanum; ideo macaronices nil nisi grassedinem, ruditatem et vocabulazzos debet in se continere. Sed quoniam aliud servandum est in eglogis, aliud in elegiis, aliud in heroum gestis diversimode necessarium est canere; verbi gratia de rustico Zambello scribens dicam: «o codesella», _ecc._ Iterum de barba Tognazzo: «est verum quod nos o cara brigata chilò», _ecc._
Hoc parlandi genus rusticanum rusticis convenit. Parlatio vero minus grossa tempestatibus maritimis, bellorum descriptionibus et quibusvis rebus non rusticanis applicanda est.
Si tamen in aliquibus locis succurrit loqui aut de Deo aut de sanctis, indignum et vituperabile esset non uti latinitate aliqua, non tamen tam alta quod videatur lapis preciosus limo sepultus et gemma porcis anteposita.
Ideo post musarum macaronicarum suffragia quandoque Thaliam invocare ubi condecet voluimus.
Mordebor tamen a multis quod utor carminibus nimium incompetentibus, maxime: «se cagat adossum», «passare delaium», «dicendo nientum», «non erat anchoram», «non erat appenam», et innumerabilia quae grossolaniter proferre debemus. Immo veram macaronicen huiusmodi vocabula sapiunt; nam quo magis grossiliora sunt eo magis macaronicam adducunt elegantiam, et tanto plus intelligibilia quanto grossolania. Ut quidem enim macaron inventum est? Dicimus «se cagat adossum»; melius (fateor) dici potuerat «timet». Sed cur, inquam, fuit repertum macaronicon? causa utique ridendi; ergo «se cagat adossum» positum est causa ridendi et non orandi, nam vulgariter dicimus: «_el si caga adosso di paura_», quando quidem vulgare eloquium est macaronicis poetae latinizare. Sed dicet aliquis:--Vocabula fingis, o Merline, quibus patria tua solet uti tantummodo, exempli gratia «doniare puellas», «cimare», «tracagnum» et cetera, quae tantum aut mantuanice aut bressanice possunt intelligi.--Respondeo: quod veluti non omnes aut grecum, aut hebreum, aut arabicum, aut chaldeum, aut denique latinum simul intelligunt, ita nil mirum si cuncti mantuanicum, aut florentinicum, aut bergamascum, aut todescum, aut sguizzarum, aut scarpacinum, aut spazzacaminum minime sciunt pariter intelligere.
Ut quid ordinantur commentatores ac linguarum interpretes? ut quid translatores? procul dubio causa splanandi linguarum incognoventiam. Ergo non fas est meipsum auctorem interpretare. Iterum obiurgaris me non sillabarum quantitatem observasse; respondeo iterum quod veluti summopere differt orthographia vulgaris et toscana latinitati Ciceronis et Vergilii carminibus, ita macaronices regula difert a latina sicut inferius videbis. Praeterea si me ignorantem, minime doctum, minime poëticum reperis et probas, non erras, immo cedo et fateor id humeris meis pondus congruum non fuisse.
Verum qualem cognoscis talem tibi amicum accipe.
IV
NORMULA MACARONICA DE SILLABIS
Normula sillabarum macaronicarum haec est: ut quaelibet vocabula vulgariter latinizata scribi debent in forma vulgari, sicut «orecchia», «occhius», «rozzus», «razza» et innumerabilia. Latina vero vocabula suam observant quantitatem, ut «caballus», «focus», «accendo» et cetera.
Quaelibet dictio macaronica, cuius prima sillaba duos habet consonantes, non haerentes sequenti sillabae, sunt ad placitum, ut «gridare», «sbraiare», «tracagnum»; tamen non succedente vocali, quia tunc brevis esset, ut «briossus».
Quaelibet dictio quae litteram «i» et «u» claudit inter duas vocales latine fit longa, ut «maia», sed macaronice fit ad placitum, ut «taiare», «sbraiare» et cetera. Quaelibet adverbia terminantia in «a», aut in «e», aut in «o» latine sunt longa, quamvis multa in «e» excipiuntur; sed macaronice sunt ad placitum, ut «valde», «longe», «retro», «ultra», «erga» et cetera. Reliqua vero latinitatis aut vulgaritatis orthographiam servant; verbi gratia, si hoc nomen «aqua» non potest latiniter aptari versibus, scribe vulgariter «acqua», tunc de brevi fit longa sillaba.
Denique sicut Vergilius ac caeteri vates in arte poëtica potuerunt alterare sillabas autoritate sua, verbi gratia «relliquias», ita macaronicus poëta non minus hanc auctoritatem possidet circa scientiam et doctrinam propriam, ut «catare» et «cattare», quamvis rarissime. Item macaronice potes duas vocales collidere in medium dictionis, ut «curiosus», trisillabum facere potes, ut stare possit carmen. Item sicut plurima vocabula differunt a derivatis suis quantum ad sillabas, ut «sedes» habet primam longam, et «sedile» brevem; «flagrum» et «flagellum»: ita macaronice dicemus «frater» et «fradellus», «cagna» et «cagnola», et multa alia. Tamen de principio ad finem libri repperies me latinae poësiae et regulae summa cum diligentia adhaerere. Reliqua vero non bene tibi quadrantia aequo animo feras et haec bastabilia sunt quantum ad sillabarum macaronearum regulam.
II
LE EGLOGHE FINALI DELLA «ZANITONELLA>>
[Delle postille marginali riproduco in nota le sole didascalie riferentisi all'azione rappresentata: quelle glottologiche sono inserite nel _Lessico_.]
ECCLOGA SEXTA
QUA INTRODUCUNTUR TONELLUS ET PEDRALUS QUI AMBO INEBRIANTUR
TO. O fortuna mihi nimium rabiosa tapino, o quae sola faves poltronibus atque ribaldis, qua causa tanti per te mihi dantur afanni? Cur mihi non streppas animam de corpore tandem? Nonne foret melius semel hunc sborrare fiatum, omnibus in giornis quam mille morire fiatas? Est fortuna quidem merda merdosior omni, et tamen a multis tu zuccarus esse videris. Quos tales utinam cagasanguis amazet adessum, namque ficaverunt speranzam firmiter omnem in te, quae tandem das, oyme corada, malannum. Indarnum studui tibi pro servire gaioffae, sed mihi voltasti cervellum more gazani, deque meo penitus privasti ladra piacero. PE. Quid sturbulentus facis hac, Tonelle, sub umbra? Nunc ego rampatus longam scalvare pioppam, ut viridi possem foiamine pascere vaccas, audivi lacero te suspirare magono. Deprecor, ut quod habes voias buttare deforam. Tu scis non pocum strictos nos esse parentos, scis quantum savius villa sum dictus in ista, conseium quapropter ego dabo forte galantum per quem lassabis doiam, Tonelle, dabandam, forsan et altorium quemquam donabo chiloium. TO. Nunc nunc pensabam quod me tentare venires, hinc fuge, perque tuum vadas, Pedrale, viazzum. Ad corpus sancti, quod blasphemabo lupini, [Irascitur Tonellus.] si, Pedrale, loco non te distollis ab isto nos plusquam cinquanta duos parebimus esse. PE. Nonne tibi dico quam sis, Tonelle, maruffus? Scire tuos guaios modo quaero daturus aiuttum, et vis ad primum mihi testam rumpere tractum? [Sumpserat nam bastonem.] TO. De guarda guarda, non magnus bastat afannus, qui mihi cantono milzam rosegavit ab omni, si non hic etiam me disturbare veniret. Expecta, poltrone, volo tibi rumpere schenam, forsan pentibis mihi nunc venisse davantum. PE. Vade pianinum, rogo te, mi care Tonelle, iam non ira viri stravacatur more ledami. Num, poverelle, tuum patieris battere barbam? TO. Si tibi perdono, veniat mihi cancar adessum, quamvis deberem subtilem perdere bragam, quam soleo tantum festivis ferre diebus. Guarda, vilane, volo nunc me sborare daverum. PE. Horsu ne facias, es mattus? vade, padimma. Qui sumus, an nescis? sta retro, dico, Tonelle. Mo, sagurate, tuum sic vis tractare Pedrallum, nescis quam cari sotii sumus atque parenti? Sic tua de proprio cascat mermoria scanno? Sta retro, si vis, non dixi, non ego feci tam grandem cosam per quam me battere debes. TO. Nonne tibi dixi de prima, vade, Pedrale? Aut quod deberes oculis te tollere nostris? Cerne meos vultus, si vis cognoscere doiam. [Vultus est animi index.] PE. Do, compagne, tibi perdonum, doque rasonem; te quia cognovi nimiam sburlasse gramezzam, deque tuo birlo mentem butasse stravoltam. Post haec excuso si te furor illico brancat, namque tuum fratrem Bertol, patremque Maionem cognovi pauca boriolos essere causa. Ergo, Tonelle meus, cordoium pone dacantum, atque tuum tanto de inflazine cava magonem. Dicito cuncta mihi, tibi sum, Tonelle, fidelis. Ne, meschine, velis tantum lagnare, quod inquis? Non parlas? de butta foras codesella venenum. Nil mage debilitat vel nostros incoquit artus pectore sub tacito, quam mens agitata dolentis. Corneus hac animam profudit sorte Ioannes. [Corneus Johannes.] Et licet hic vermis tua rodat corda cativus, cuncta sed ad carum compagnum dicere debes, qui mala cervelli pensiria pacificagat, dummodo cuncta sibi, nil servans, significagat. TO. Quid, Pedrale, modo mihi tantum rethoricagas? Vin quod ego dicam tibi verum? pone culamen. [Pone culamen pro sede.] Unxisti forsan musum, vel forte bibisti, et mihi nescio quo vis predicare proleccho? Nunquid ego potero sine naspo svolvere filum? Si mihi sorbottum vini fers dando fiascum, cuncta recunctabo, sic vox ladinior exit. PE. Si tibi non bastat vinum, quin? carpe botazzum. Pedrallus tuus est; barilottus, et iste lorettus sunt ad comandum cari mea cuncta Tonelli. TO. Clo clo, quam bonus est, refero tibi mille cotalas. [Post potum in qua sal positum fuerat paulatim ambo inebriantur.] Dicere sed quid ego tibi nunc, Pedrale, volebam? PE. Do angonaia, tulit sensum fortasse barillus? Est poca, crede mihi, quam suffers pena, Tonelle. Gratta caput, capitis revocat grattatio mentem. TO. Quos habeo drentum quantum bene nosco travaios. Attamen ipsorum per adessum nescio causas. Cras dicam, postquam mangiavero quinque menestras, sive fasolorum vel tres vel quinque scudellas. [Nam in alio loco: «sensumque fasolus aguzzat».] An sed ego tandem memoro, Pedrale sodalis, o cancar, quantas habeo sub pectore doias. Non bastat quod me tormentant, sed codesella iam quasi sborravi medio de ventre fiatum. Non tibi sanglottos, tibi nec suspiria dico, qui per iter colli vellent exire deforas, sed quia sunt troppi braghae sorrantur ab imo, et sic efficiunt suspiria saepe corezas. Attamen hanc nostram postquam vis noscere poenam, dicam; quaeso, tuas distende parumper orecchias. Credo scias, Pedrale meus (si forte recordas), quod mea fomna super cervellum lantcur habebat, cuius ventronem tantus cruciabat afannus, quod sic non sbraiat cum perdit vacca vedellum. Ad corpus cigni finaliter illa morivit. PE. Ayme, Tonelle, quid est quod dicis cancar adessum? Thomasina tibi mancavit? Buscha del mi, [Carmen sophotonicon.] non ego dico tibi verum, Tonelle, sciebam. Da mihi perdonum, magnam tibi praesto rasonem. Nunquam pensassem quod te dolor iste piasset, cur non andasti civitati tore medecchum? Hi faciunt nostros tam saepe guarire patronos. TO. Do cancar veniat merdecchis atque ciroitis nam ladri fomnam simul et mihi trenta doinas robbarunt sine quis melius Thomasa guarisset. Ante suos tantos implastros atque cirottos ipsa civabatur melius, meliusque cagabat, de pampardellis cum vino quinque menestras mangiabat, post quas parlando stabat alegra. PE. Cur pinfen ergo chiamasti ante medecchum? TO. Mo angonaia, fuit prae noster don Iacominus, in cuius chieregam giandussa nascere possit. [Trocheus pro spondeo.] PE. O menchione, fidem prestasti don Iacomino? An nescis quoniam monesi, fratresque, pretique nos omnes vellent meschinos saepe morire, ut de candelis guadagnum fiat avancis? Si, Tonelle, suas vis truffas noscere, scolta. Una super coxam Bertoli venerat olim phistula, qua sursum calzas tirrare cedivit. Illico frater adest Polus, scis ille romittus qui becchi portat barbam, venditque badilos, cum quibus ad dominum barberum nettat orecchias. [Auriscalpia intellige.] TO. An, scio, iudeis impegnat saepe capuzzum, atque braviarium domenticat intra tavernas. PE. Est, est, tu noscis sed quid contare volebam? TO. Dicebas quod panza tibi dolet, atque padronus, mangiasti nimium; lenta, Pedrale, corezam. PE. Nescio si potero lentare, tuf; altera: tuf tof. [Descriptio petezantis.] TO. Non, giandussa, aio sic te mollare corezam; dico centuram qua cingeris o cagalochium. Guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus. [Operatio vini quod modo biberat.] PE. Imbriagatus eris, Tonelle, nimisque bibisti. Ecce stat ad mediam gambam sol altus et inquis: guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus. Sed narrare unam volo nunc, Tonelle, cotalam, panzonicam dicunt multi, multi quoque follam. TO. Dic, sed cur vadunt in circum prata, paësus? En casamenta volant, sta saldus, barba Pedrale. Tuque volas, sine me quo vadis? sta, cagasanguis. Cur tam cuncta volant? capris incago daverum. PE. Es coctus plus quam crudus, Tonelle sodalis. Ac ego non liber sum totus, cerno serenum paulatim coelum fumanis undique tegi. Sta, Tonelle, susum; quod cascas? surge, gaiarde. Huic te branca palo manibus, da brachia circum. Heu quia non unum video, sed mille Tonellos. [Hic innuit poëta non unum solum insanire sed mille.] TO. Ac ego non unum cerno, sed mille Pedralos. O quantae pegorae pascendo per aëra vadunt, turchinamque suo portant in tergore lanam. PE. Nil dubita, Tonelle, palum ne desere, donec haec mala transcendant digesto tempora vino. I, quantas video cornacchias atque civettas. TO. Non sunt cornacchiae, non sunt, Pedrale, civettae, sed quem taccatum fers in galone botazzum, implevit testam vino, sensumque chimeris. Ecce lacum Paiae video, nodabimus ambo. Disvestire libet, sum nudus, tolle camisam. Te quoque fac nudum, Pedrale, lacumque per hunc na. PE. Ecce nato, sed fresca nihil mihi Paia videtur atque cavant nobis oculorum lumina buschae. TO. Me miserum, Pedrale, iuva, meschinus anegor, in gambam venit granfus, da cancar aiuttum. PE. Quomodo succurram? quin? rursum tolle fiascum. TO. Da cito, ne indusia, morior, cito praebe botazzum. En bibo, tuque bibas, scampavi grande periclum. Sic morzare focum focus alter saepe probatur. Namque serenantur coeli, stat fixaque tellus, sum Tonellus ego, tuque es, Pedrale, Pedralus, quaeque suo primo res est tornata paëso. Thomasina tamen mancat mihi sola, quid ayme sperandum est dum nostra subest huic vita biformi fortunae? PE. Mors sola, quod ergo quiesce. Nam mortalis erat quam luges femina, dormi.
ECCLOGA SEPTIMA
Idem Petralus, Tonellus, Gelmina et Bigolinus
PE. O Tonelle, leva sursum, dormivimus horas quattuor, ast oculos somno quoque gesto gravatos. Quam iuvat in primis postquam dormire calamus [Calamus--cessamus.] seu ter sive quater pancae distendere pellem. TO. Sic faciunt asini poltrones, non tamen illos dico quadrigambes portantes tergore sommas, ast asinos quos villa facit Bardella bigambes. Sed quam velle mihi peradessum dicere follam coepisti, quando volitare per aëra grillos vidimus, et stantes circun girare paësos, incipe, non ultra e scala in cantiribus ibis. PE. Res bosiarda quidem non est, Tonelle, daverum quam recitabo, tamen quid me donabis ob istam? TO. Ne dubita, codesella, nucum tibi trenta garillos servo, quos feci, ni credas respice nigras ecce manus, haec dona tuae sint apta fadighae. Si tamen his forsan tracto te more putini quem nux contentat, seu pomum, sive ceresa, est medaia mihi de fino facta piumbo in qua sculpta (viden?) stat sancta Maria Loreti. [Sic dicens accipiebat eam extra bursam.] Hanc, Pedrale, tuo poteris taccare capello, sub qua comparet vel flos vel penna caponis. PE. Sum contentus, ego pulchram narrabo cotalam. Tempus erat quando nos maior freddus agiazzat, duraque sub vento schiappatur terra Boraso, celsa covertatur nivibus montagna bianchis, invidriantur agri, candelae ad culmina pendent, [Candelae glaciei.] paupertas nullo se stringit tecta gabano, nec scaldare potest per buccam rancida furnum. [Proverbium.] Supra palmuzzos manuum dum saepe sbadacchiat has magis infreddat, quia fert in corpore giazzam. Tunc ego (sic nobis est semper usanza vilanis) pergere decreram solus solettus ad urbem, patronoque meo porcellum ducere grassum. Protinus excalcis pedibus (nam dura per arva vel per gasones potuissem frangere scarpas) ire comenzavi porcum stimulando goiolo, ipsius ad gambae calcagnum corda tacatur, quae sua sit varias per stradas aequa guidatrix. Non rectos unquam senteros ille tenebat, nunc partem dextram brancabat, nuncve sinistram... sed mea me clamat Gelmina. GEL. Pedrale, quid? o lá. PE. Sentisti? venio, quid poscat vado videre, iamque retornabo tibi nunc recitare facendam. [Venio, dicit alte, respondendo Gelminae; reliqua dicit contra Tonellum.] TO. Vade cito, pergam fra tantum vertere capras quas Benvegnuti video disperdere vignas. [Sic dicens recedit et suo arieti convicia dicit.] Quid, becchone, facis? veniat tibi morbus in occhis. Ad corpus lanchi, si virdum branco tracagnum forsan in alterius campos non stare docebo. Quod crodare zosum possint tibi cornua, vien qui. Cui dico? torna, veniat tibi phistola, sed quid, sed quidnam video? pegorarum cerno stravoltum. [Hic alium pastorem nomine Bigolinum reperit.] Tu solus, Bigoline, iacens stravacatus in umbra castroni similis teneras cum mastigat herbas, quas phantasias animo subvolvis adessum? nonne soles faciem mihi promere semper alegram? BI. Deh, Tonelle, precor noli mihi rumpere testam, si meus esse cupis carus compagnus ut ante. Vade viam, curaque tuas seguitare capellas. TO. Dextrius, o Bigoline, parum, quae verba diavol nunc baias? sic me vis primo pellere tractu? Scire tuas doias cupio, dabo forsan aiuttum. BI. Quem, macarone, dabis vel quem dare credis aiuttum? Qui non sufficeres mihi discalzare stivallos credis, stulte, tamen me consolare parolis. TO. Si non sufficerem te discalzare stivallos forsam sufficiens essem strepare budellas. Quid manigolde unquam mecum bravare putabis? scis modo quid cercas?... tamen hanc depono dabandam. [Sic Vergilius: «Quos ego... sed motos praestat componere ductus».] BI. Si Tonelle tuum velles seguitare caminum inter nos talis non orta bataia fuisset. TO. Quis dedit impazzum? duo sum tibi brachia longe. Sed scio quid quaeris, quantum bene sonzia boschi ungeret una tibi spallas asinique schenazzam. Tanta tuo fugeret forsan de ventre matana. BI. O Tonelle, nisi guardas quod dicis amici non erimus, taceas, faciesque tacendo bonopram. TO. Tu prius in coleram saltas, debesque tacere. Guarda istam frascam quae magna superbia chiappat, namque suus pater est villa camparus in ista, elatam portat cristam, becchumque levatum, ut gallina solet si grossum fecerit ovum. BI. Tu mihi non unum fecisti at mille quotannis despectus quos iam non sopportare licebit. TO. Scilicet andamus vignas taiare novellas, [Scilicet indignanter et ironice.] ut de nocte meas taiasti mille piantas, gallinisque meum gallisque polare vodasti. Sed doleo cagnam non tunc habuisse Belinam quae tibi fecisset garlettos linquere dretum. BI. Me robasse tuas gallinas? do, codesella, non tres pollastros tua coniunx nutrit in anno, et iactans plenum te dicis habere polarum? Nempe tuis habeo de gallis grande bisognum. [Irridet.] Sed quis nesciret te barba catasse Gianolum, quod stabas quandam nascosus retro pioppam ut sibi vix natum posses robbare caprettum? Ille cativellus fingens dormire sub ulmo, dum pascolabant spinosa per arva capellae, te non pensantem summissa luce videbat, et dum calcagnis cercabas ire legieris atque capretinum velles griffare propinquum, in pede saltavit sumpto bastone debottum, teque bonis stringhis fecit deponere praedam. TO. O quales dicit baianas iste bosardus, dicere praesumis me bastonasse Gianolum? BI. Hoc scio, sed melius tua scit quae schena provavit, indiciumque huius rei monstratur adessum, namque piantonem scorzasti tergore virdum. TO. Deh facies benum tales non dicere cosas, nam cum cervello rupto fors ibis a casam. Non ego spoiavi media de nocte picatum, quod tu fecisti, cui mansit sola camisa. BI. Ergo si piccant ladros piccaberis ipse, teque (meum iuxta morem) spoiabo ladrazzum, et promitto tibi nec solam linquere bragam. TO. Fac sennum matti, taceas, Bigoline, nec ultra me stizzare velis, ne te cagasanguis acoiat. BI. Iste tibi veniat possisque cagare budellas. [Iste, idest cacasanguis.] TO. Non plus supporto, summe hoc, aspetta ribalde, quo fugis? hoc aliud cum spallis carpe garofol. [Percutit eum.] BI. Heu heu, non talem tibi parco ribalde zucadam. Hic etiam tuus est: an an sta salde, quid inquis? [Ipse repercutit.] Non faccio stimmam de te poltrone ceresam. TO. Non facies stimmam? talem me ferre pugnadam? [Stant ambo cum preparatis pugnis.] Certe non patiar, si possum supra ganassam hanc dare tartufolam, guarda, tuus hic, tuus iste. BI. Quid bravare putas? heu casco, parce, Tonelle. [Dum Bigolinus restituere parat, cadit. Tonellus stando equester eum percutit.] Heu heu, ne facias, oyme oyme, desine quaeso. O mea testa, meae spallae, mea schena, masellae. TO. An an, calarunt zanzae, anchora superbis? ast etiam tu vis repetare? quid essere credis? [Bigolinus super venire studet.] es nec dum sacius? volo te tractare da sennum. BI. Me, Tonelle, sinas, horsu dolor heu nimis asper, heu quia me striccat, quis nam mihi praebet aiuttum? [Testiculos more vilanesco stricabat.] PE. O Gelmina, audis? clamorem sentio magnum. [Pedralus et Gelmina audierant.] GEL.Nuper ego sensi multis combattere verbis, curre cito si quam retrovas spartire baruffam. PE. Curro, praebe meum spontonem, do codesella. [Pedralus a longe vidit eos et currendo dicit:--O codesella.--Dumque Tonellus voluit retro aspicere, Bigolinus supervenit.] BI. Me, Tonelle, sinas, non non, volo perdere vitam. TO. Non, Bigoline, vitam cepisti ... me oyme superchias. Sta ladrone, super veni, volo reddere pugnos. TO. Te bene guardabis, quid vis? meus oime galonus. BI. Expecta donec pedibus tibi panza foletur. TO. Giap giap, heu quales facis allentare corezas. Parco tibi, Bigoline, mihi quoque parcere debes. Heu mea panza dolet, slof slof, ego creppo daverum. BI. Aium mangiasti, tuus en ventronus amorbat. Hunc padire tibi faciam, sed, brutte ribalde, oybo cagas, merdam faciam mangiare, biassa. [Imboccabat eum.] Summe tuam fezzam, mangia, non est bona? mangia. TO. Oybo, nimis puzzat, glo glo, mischinus anego, non, Bigoline, bona est, prius illam quaeso biassa. PE. Quid facitis, pinfen? lassa, Bigoline, Tonellum. TO. Heu quia sum mortus, mi mi Pedrale sodalis. Da precor altorium, cernis quod me male tractat. BI. Non, Pedrale, tibi feci unquam displicimentum, nescis quam peius hic me tractavit adessum. PE. Ne facias, Bigoline, leva sursum, leva dico. BI. Fac mihi promittat me non offendere quando laxatus fuerit; vis hoc promittere? parla. PE. Is bene promittet, non sic, Tonelle sodalis? TO. O Pedrale, nimis fuit haec iniuria grandis, attamen ista tuum ponatur propter amorem. PE. Surgite, pastores, vestras iam tangite dextras. Tu, Tonelle, manens lascivas pasce capellas; tu, Bigoline, casam redeas, iniuria nulla est. Et iam phoebeus radius distollitur orbi.
III
BRANI DEL «BALDO»
NON ACCOLTI NELLA CIPADENSE E NELLA VIGASO COCAIO
A dare le varianti della Toscolana ho rinunciato, perché il gran numero delle antiche riproduzioni e la diffusione dalla recente ristampa del Portioli rendono agevole il raffronto a chi avesse vaghezza di farlo.
La superioritá artistica delle due ultime redazioni è incontestabile: le eccezioni non infirmano la regola.
Si contano sulle dita i passi piú felici della Toscolana, che il Folengo ebbe il torto di ommettere. P. e. nel narrare le astuzie di Cingar travestito da frate, tralasciò l'arguto tratto desunto da Erasmo: che il furbo mariolo, piegatosi dopo simulate riluttanze ad accettare i denari regalatigli da' mantovani, li prese co' guanti «_dicens non tangere posse_». Tra le prodezze di prete Iacopino, non ricordò l'aneddoto che costui,
dum sacrosancta levabat corpora, supra figum vidit montasse vilanum. unde reclamabat:--Sursus diabolus ivit;-- parens quod Christum sic diceret esse diablum.
Per la storia locale di Mantova, per la storia del costume in genere e per la biografia del poeta, sono molti invece i passi della Toscolana meritevoli di esser segnalati. Citerò, o riferirò per intero, i piú notevoli, dando in nota le postille d'indole non glottologica.
Lib. III, l'elogio d'Isabella d'Este, l'enumerazione delle famiglie mantovane illustri (PORTIOLI, 1, 117-18).
Lib. VII, la digressione sugli ordini religiosi del tempo. La Cipadense interrompe la digressione al verso: «_pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas_». La Toscolana continua con un bellissimo squarcio (odorante di luteranesimo) sulla vendita delle indulgenze, sui miracoli, ecc.:
Qua propter crevit devotio tanta virorum quod non capsiculas nummis implere sed arcas possent, basilicam nec non fabricare gigantis Christofori, qui non aliorum templa subintrat sanctorum, testa toccaret namque solarum. Oh nimis immensam bonitatem summa regentis, qui (modo quod inops sit qui parit omne metallum) quaeque bagarottum delet commissa per unum. Non tamen id fieri credamus propter aquistum, sed templum pariter fabricant culpasque remittunt. Praeterea tantis meritis sua templa redundant, ut Christi mater, Virgo regina deorum illic dignatur miracula prodere tantum. Undique nunc gesiae titulantur sancta Maria, quae non principibus, quae non primatibus unquam apparet, reseratque suos dignata nitores, at solum quae pascit oves, quae pascolat ocas digna fit aetheream muliercula cernere divam. [Si poëta ironice loquatur, multa inter doctores fit disputatio.] Illico turba coit, rem postulat, illa recontat, indicat atque locum radios ubi viderat almos, per quos aurato solio matrona sedebat. Credula gens credit (malus est qui credere non vult) obstupet et tabulam depictam ficcat in ulmo, quae fuit arbor opes contingere lecta supernas. Ipsa tabella tribus describitur illico sanctis. Virgo prius mater cherubini desuper alas pingitur in medium parvo dans ubera Christo, in dextram stat fronte minax Antonius, atque igne suo quicumque sibi vult tollere porcam brusat, et inde nimis pavefacta gente timetur. Ad laevam Rochus giandussam monstrat apertam, is quoniam sanctus pecudum contagia tollit. De longis veniunt puerique senesque paësis, indiavolati, muti, tortique, vel orbi. Fratres, qui praesunt et habent ostendere curam miraclum, sudant, nam pro pietate laborant, vertice nudato vix se defendere tanta gente queunt, clamant, urtant, faciuntque, iubentque, incrosant ad colla stolas, cottisque bianchis induti offertam capiunt bis terque per horam, dumque illam brancant oculos ad sidera tollunt, monstrantes quod non dinari propter amorem offertam capiunt, Dominae sed propter honorem. Nunquid eis nummis pinguis sibi coena paratur? Absit, comprantur cerae ter mille figurae, testae, humeri, gambae, vir totus, bosque, cavallus. Tecta covertantur, muri, pillastra, columnae, corrazzis, elmis, statuis pictisque tabellis. Fit rumor vulgi, semet gens undique calcat, fit marium nec non mulierum mixtio, templi respectatur honor, molles devotio mentes cogit, et est variae stipatio tanta brigatae quod perdunt scufias, soveros, bireta, capellos, saepeque perduntur borsae, vel forte taiantur. Non tamen in templo fieri nec furta nec actus luxuriae possent; si fratres talia scirent credo quod offertas sinerent templumque serarent, ne domus ipsa Dei fiat spelunca latronum. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres, non qui larga colunt Benedicti claustra modesti, larga quidem fabricis at vitae moribus arcta. His pater almificus dedit urbes, oppida, villas, ac latos veluti promunt annalia campos, ut vivant mundo, quo possint vivere coelo, quo saturent inopes, quo plurima templa locentur, quove peregrinos iocundo corde receptent, non quia poltrones pascant, hominesque dapocos, non quia furfantes, pilafratres, et spadacinos, non mangiaferros, rofianos, atque bagassas, non quia cardineum quis cerchet habere capellum. Accedant quos sola movet devotio cordis, illustres, poveri, mundani, relligiosi, hi vadunt non ad pisces, panemque bufetum, immo ad divinos cultus, moresque videndos. Accedant stracchi longo tenuante viazo, accedant iterum membris et sensibus aegri. Istis complentur canevae tantummodo vino, istis sub segetum peso granaria languent. Est tamen in vulgo murmur, livore tabescunt quidam cagnazzi mordaces, nomina quorum subticeo pro nunc, illos desistere credam, sin autem Archilochi iactabo furentis iambos, [Archilocus poëta iambicis suis coëgit Lycambem semet suspendere.] fata novabuntur veteris fortasse Lycambe. Est formido nefas cum fari vera timemus. Fallitur interdum nimis indulgentia patrum, [Aenigma.] per quam texendi fraudes fiducia crescit, unius ob culpam cagnazzi tota canaia surrexit diris orbem latratibus implens, saepe nocet pietas, nam qui pietate medetur non saldat vulnus nec fracta recopulat ossa, saepe lupo dat pastor oves torpendo vorandas. Nec, si advertit ovem teneros quae amorbat agnellos ubere pestifero, reliquo succurrit ovili. Quid dicam nosco, multos spes irrita fallit. Speramus quandoque faces extinguier ultro, parvulus extiterit cum Troiae incendia torris. Succrescunt faciles spinae, facilesque secantur, dormitante nemus campus fit inutile rastro, nimbus et interdum modicus tam crescit et auget humorem, segetes quod saeva grandine tollit. Parturient mures, nascetur terribilis mons, [Contrariatur sententiae Horatii, qui dixit: «Parturient montes, nascetur ridiculus mus».] vidimus et culices vastos aequasse gigantes. Forsitan obscurus videor, sapientia patrum multa fuit, per quam mala bestia cessit et urbem incolit, unde cito rediit pax pristina. Dixi. Dixi inquam, quisnam male me dixisse probabit? Attamen est melius, _ecc. (cfr. lib. VIII, 655)_.
Nell'elenco de' frati divoratori della vacca di Zambello la Toscolana ha un felicissimo verso (men bene rifuso, nelle due ultime redazioni, v. 695): «_est deus his venter, broda lex, ius inde vocatur_», con la glossa marginale: «_quare broda 'ius' dicitur latine_».
Libro XIV, la descrizione della cucina di Giove con venti «_doctrinae_» d'arte culinaria:
Doctrina prima cosinandi
Alter formazzi freschi leviterque gratati binas accumulat libras, bissenaque secum ova sbattuta premit, quae vix gallina cacarat, finarumque duas specierum praeparat onzas, post haec zaffrani mediani lardique recentis mensurat libram, largus capit ista cadinus. Inde duos coctos extra caldare capones eligit et polpas divellit ab ossibus omnes, ossa governantur sed carnes optime pistat cum petresemolo, vel menta, vel mazurana, donec cum variis pistatio morbida rebus devenit, atque color diversus contrahit unum. Ossa dein recipit, quae macco volvit in ipso, cumque radicella porci facit arte tomaclas, quas aliquantillum cum lardo frixat aprino. Inde bianchezzam legit ovi (Mantua chiaram hanc vocat) atque crocum, species, sugumque naranci. Omnia cum brodio facit ista bulire caponum, e quibus et capiunt et fundunt ossa saporem, quae mox ad tavolam mittuntur supra taëros et delicatas facit hoc brottamine suppas.
Doctrina secunda
Alter semicoques sguatarus capit octo polastros, quos dismembratos pingui bene frixat in uncto, ast ubi cum zuccar, speciebus, aquave rosata et modico agresti spolverizaverat illos, tres masinatarum libras piat avolanarum, gingiberis mediani et zuccar quibus addidit onzam. Ista parum buliunt modico sociante botiro, pollastrosque fovet secum de more guacetti, qui quoque sic possunt condiri corpore sodo.
Doctrina tertia
Alter odoriferas pistillo smazzolat herbas, formazzumque simul frescum misturat et ova, pistumenque facit dulcem iungendo canellam, lacteque manduleo coitum distemperat istum, trans pellem deinceps implet carnemque polastros, qui calida lixantur aqua buliente lavezo, ipsa finatantum pistumina dura fiantur, postque boimentum speto ficcantur acuto et iuxta brasas lardo sguazzante coquuntur.
Doctrina quarta
Alter cervellas ubi coxit honeste vedelli separat ovorum de chiaris rossola tota, quae cum pignolis passaque incorporat uva, postea stamegnam facit haec transire per unam, inque pignatellam grasso brottamine plenam lixat abelasium, ne vadant cuncta brodetto. Si cupis hanc epulam dulcem, dat zuccara secum, si garbam, garbae succum distillat agrestis.
Doctrina quinta
Alter arostitum fegatum cum radicella de speto ducit simul ac in frusta minuzzat, inque lavezettum cum zuccar aquaque rosarum atque naranzorum musto speciisque guacettat.
Doctrina sexta
Alter adhuc lixat vel sex vel octo polastros, inque duos quartos per mezum dividit omnes, quos teggetta coquit sleguati comoda lardi, post haec acetosum vinum, tollitque marinas uvas, agrestum et gialdum grassedine brodum, atque remordacem sgussat spartitque cipollam, boienta consumit aqua, totamque disasprat, quam simul et reliquas res in mortaria pistat. Mox frixat iunctis speciis pluraque galanga, sic et acetoso modicum venit esca brodetto.
Doctrina septima
Sed pistinacas alter brovat, inde farinat ac oleo frixat, sed aqua mox dextriter atque concoquit agresto, spetiis et gingere iunctis.
Doctrina octava
Alter crispinos, grassum brottamen, et herbas summit odoriferas, lixat, passatque per unam stamegnam, redditque foco, quibus addit et ovos optime sbattutos et agresti granula crudi, uviculam passarti, zaffranum, ginger acutum.
Doctrina nona
Alter lixatos trat de caldare capones, quos parat in terrae lato cum ventre piattum, fundit aquam roseam, mox zuccar abunde tridatum, desuper imponit caricum brasamine testum, ista cosinandi pulcherrima foggia capones.
Doctrina decima
Alter poma capit, discorticat intus et extra, mollit aqua rammique scolat cum vase forati, quae mox ut brodio rossis quoque mescolat ovi, cumque bonis speciis fit digna manestra Milano.
Doctrina undecima
Alter lampredas toltas de fonte comasco frixat, et inde capit mollamen panis adusti, manduleasque nuces moscatas, ac avelanas, gingiber et longum peverum, fortesque garoflos, passiculas uvas, zaffranum, denique paulum de gardamomo, cinamomum sive canellam, omnia cum blanco masinans distemprat aceto, lampredasque super prius igne boita respergit.
Doctrina duodecima
Alter smenuzzat ravas in mille bocones, inde boire facit, passatque foramina rammi, pistat et in bronzum lixat cum lacte recenti, ova sbatuta quibus zaffranum zuccar et altras adiungit speties, per quas bona quaeque fiuntur.
Doctrina tertiadecima
Alter caprettum crudum taiando minutum, desuper agrestum guazzat, lardumque, canellam, pastellumque facit, quem postquam coxerit ova cum brodio vel aqua rosea sbattuta superdat.
Doctrina quartadecima
Alter cervinam carnem coquit, inde strinatum cum crusta panem in forti demergit aceto, post haec formazzi gratat instar quinque cepollas, smenuzzat carnem, lardo quam rostit in albo, figatumque suum coctum cum pane moiato mescolat et masinat, nec non distemprat aceto; mei addit, spetiesque bonas, traditque boiendum, hancve zelatiam caldam frigescere lassat.
Doctrina quintadecima
Alter gambaricum mira facit arte saporem, gambara disgussat, quibus ante cavaverat ova, pistat aquam, stillans colat inde, capitque bonherbam rossolaque ovorum, panis mollamen, et ista conterit, agresto quae mollit, aquaque pusilla. Post haec acetosat fortis speciebus et ova quae prius abstulerat guacettum ficcat in ipsum.
Doctrina sextadecima
Alter mandulibus flores immiscet aneti, gingiber atque nuces muscatas, zuccar et ista pistillo masinat, nec acetum spargere cessat, supra castronis carnes haec optima broda est.
Doctrina decimaseptima
Alter at anguillas vel tencas maxime grassas lixat et expolpat, quas in mortaria smiccat cum petresemolo, datilis, uvaque marina, dulcibus et speciis, oleo, tortamque per illos condit, nulla quibus carnem mangiare voluntas.
Doctrina decimoctava
Alter quin etiam fungos in frusta minutos frixat aqua et lardo fresco, quos inde cavatos e pignatello formazzum miscet et ova, zaffranum, species, quibus optima torta creatur.
Doctrina decimanona
Alter acerbosas marrascas absque medullis pistatas passat stamegnam, caseus et lac additur, ova, bonae species cum zuccare fino, tettaque smiccatur iuvenis bene coctae vitellae, non sparagnat aquam roseam frescumque botirum, torta fit, ovorum chiarae sint crusta dabassum, at super effundit pignolos atque canellam.
Doctrina ultima de nectare
Sed quid ego longis pario fastidia verbis? Illic divinum facitur solummodo nectar. Multi bugiardi dicunt hoc esse bevandam, id nego, sed cibus est quo morti surgere possent, Gambonique coco, sguataro qui praesidet omni, hoc datur officium componere nectaris escam. Gambo caponazzos largos in tergore, gialdos, accipit et porci panzam prius optime coctam, ginger et integrum, species, frescumque casettum, mox petresemolum, mentam, calidosque garoflos, postea dismembrat medicoctos ante capones, frixat et inspergit species, capit inde nosettas manduleas, quas non tellus sed fecit olympus, his quoque frixat, aquam modicam, iungendo polastros. Dumque id fervet apus, medias quas diximus ante assummit species, his salvia, mentaque iuncta est. Pistumem fabricat, tortellos inde refrictos inter delecum, quem pezza tenella scolarat, spolvificatque super speties dulces et acerbas, post haec exossat datiles, et gingere volvit, cumque sminuzzato cinamomo, cumque garoflis, inde locat speties, rafiolos, ipsaque cocta frusta caponorum, datiles, uvamque marinam, pignolos mundos, in unam cuncta padellam, fecerat in fundo crustam, mediam quoque iungit, quas super apponit praedictas quasque facendas, mox aliam crustam super addit zuccare plenam, torret abelasium testi scaldante coperto, atque frequenter aquis bagnatur crusta rosatis. Dicitur hoc nectar, satis est narrasse coquinam.
Libro XX, l'enumerazione de' musicisti famosi (cfr. _Studi folenghiani_, p. 146):
O ventura bonis felicia secla diebus, florida monstrabit cum musica sacra Leonis sub spe pontificis quantum sit grata Tonanti. Nascere phoebei decus, o Iosquine, senatus, nascere qui primos in hac arte merebis honores. O felix Bido, Carpentras, Silvaque, Broier, vosque Leoninae cantorum squadra capellae, Iosquini quoniam cantus frifolabitis illos, quos Deus auscultans coelum monstrabit apertum. Missa super voces musarum, lassaque far mi, missa super sextum, Fortunam, missaque musquae, missaque de Domina, sine nomine, duxque Ferarae. Partibus in senis cantabitur illa Beata, huc me sidereo, se conge, Preter, et illud compositum Miserere duca rogitante Ferarae. Nascere phoebeae laus ergo prima cohortis, o Iosquine, Deo gratissime, nascere mundo compositure diu, quem clamet musica patrem. Magnus adorabit tua tunc vestigia Brumel, Iannus Motonus, Petrus de Robore, Festa Constans, Iosquinus qui saepe putabitur esse, tuque pater Franchine novas componere normas incipe et antiquas remove squallore sepultas.
Lib. XXII, l'interrogatorio di Baldo e compagni dinanzi a Culfora (cfr. lib. XXIV, v. 144 sgg.):
Culphora contremuit corpus tam grande Fracassi. Interpellat eum: qui sit, quo sanguine natus. Fracassus secum rodens in corde cathenam respondit curvans laccam sermone trementi: --Nomine Sturlonus dicor, sum natus ab uno nomine Burdacho nato de stirpe gigantum, qui schazzare Iovem voluerunt de paradiso.-- Culphora plus tremuit talem sentendo parolam. Postea fatezzas Baldi vultumque galantum mirabat, latosque humeros, strictumque fiancum. Cui brancata quasi sub rete Cupidinis inquit: --Tu quoque qui sensum te prodis habere superbum da prolem nomenque tuum genus atque tuorum.-- Baldus respondet:--Calicuttus nomine dicor, natus adulterio monachae fratrisque Stopini. Me conceperunt gesiae devote sub ara, postea Plutoni de me fecere sigillum. Sum devotus ei, donavi corpus et almam. Ergo meum regem dominumque catare procazzo, me mare, me tellus, quanto magis astra refudant. Si non esse dei potero, volo, sumque diabli.-- Has desperati stupuit regina parolas. Mox qui sint alii semper magis aspra dimandat. Cingar ait:--Postquam scire optas, o alta Maëstas, [Maëstas, surripit «i» causa galantariae.] qui sumus et qualis nostra est generatio, dicam. Sum scarpacinus, scio repezzare zavattas. Sed quia disfaciunt dates, tavoleria, cartae, ac reliqui ludi poveros, mea cuncta zugavi: martellum, gucchias, lisnam, sparamenta, didalum, formas et secchiam, spaghi quoque fila, tacones, post haec ammisi ludendo sponte cerebrum. Quapropter stygias eo desperatus ad oras.
Falchettus
At me sub muc lech fecit Garaminga Ribagam nec bra convaluit, nec bru, nec zonzia moschae, hoc aenigma cupis dissolvere? funde stranudum.
Hircanus
Sum cui tres charites coelo demisit ab alto Iuppiter, ut redeat mea patria candida, quae nunc nigra fuit, turpis, Cifautti squallida morbo. [Declarationem horum carminum cras dicam.]
Hippol
Sum qui squarzo lupos cum dentibus, inque menestram illorum carnes comedo non absque cuchiaro.
Liro
Est mihi leno domi pater, est in vista noverca, est uxor meretrix, bastardus filius unus.
Vinmazzus
Qui sim scit coelum, quid ero scit filius Heli, qui cum furcinula trat carnes extra lavezzum.
Boccalus
Qui sis scit coelum? quid eris scit filius Heli? deh cancar veniat robbantibus extra lavezzum. Nuper ego vestras, o Culfora magna, coquinas intraram furtim invitatus odore camini. Dumque ego semilatens stabam post limina portae, ecce virum (magis imo bovem volo dicere) grassum, inspicio lecti sub cavezzale latenter condere testonem coctum cum pelle vedelli. Postea gustigolis boccalum implere busecchis, namque suum studium nihil est nisi pacchia, brotamen.
Culphora
Numquid es ille latro quem feci nuper asellum? Eya cito, famuli, solitas incendite flammas, _ecc._
Lib. XXV, le fazioni d'Italia enumerate oscuramente da Aletta, nel congresso delle furie infernali, come effetto del contrasto tra guelfi e ghibellini:
His tanta Italiae divisi regna superbae, his magnas urbes, medias, parvasque prophano, his castelluzzos, villas, paiaeque casottos, his toties semet Millanus sanguine foedat, his Codros lingit, Neutisque Papia rebellat, his formaiatur sub iure Placentia Ringhi, his niveos asmat catanicula Parma Briossos, his Regium brillat, frullat, spellatque Booton, his rugulat blesos Modenae sapientia Pandros, his me pinguificat grassis Bologna Coandris, his tenet armigeros sub adrantibus Imola fullos, his male consentit iocunda Faventia Scochis, his male Furlivium Candraghis obtumet uncis, his Cesena riat proprios, hilaratque Leones, his fumentatur Vandris Ravenna bioncis, his raro possum Venetam schancare Leaenam, his Patavos (nec me distollit Blusa) relinquo, his saltat, guizzat, sed non Vincentia fambrit, his Verona tumes, spleumas, ac ore gliassis, his gragnit, sed non piscombrat Brixia Mellam, his Bergamaschis praesunt Baricondia surdis, his quondam Manto fuerat vicina Cremonae, his tamen heu! cur non seducta est Mantua nobis? his tamen heu! cur non potui violare Cipadam?
Lib. XXV, l'enumerazione finale de' poeti contemporanei:
Sunt quoque (nescio qui sana sine mente poëtae) qui partiales patriae propriique tyranni complevere libros follis, verisque bosiis. Sed quales habeant poenas audite, poëtae, ut quoque vos tantas schivetis fingere frappas. Sunt ibi diaboli numero tres mille vel ultra, iugiter officium facientes herbolatorum. Quaeque suo proprio subiecta est alma diablo, qui dum complet opus stat altam supra cadregam. Undique dant gridos, veluti gridare solemus quum dentem nobis guastum barberius extrat, nam cum lancettis, uncinis atque tenais quisque cavat dentes nunquamque cavare rafinat. Quottidie quantas vates fecere bosias, quottidie tantos opus est ammittere dentes. Sed quo plus streppant illos, plus illico nascunt. Inter eos igitur Cingar cognoverat unum, nomine Durantum, qui dum cecinisse Leandram se iactat doctis sbeffatur ubique poëtis. Ardimentum habuit, quamvis magrissime cantet, magnanimo Orlando praeponere gesta Rinaldi. Perque gulam mentit, quod sic scripsisse sbaiaffat Turpinum, nec opus Turpini viderat unquam. Composuit quondam (quem nolo dicere librum, sed scartafazzum) nomen ponendo Leandram, cui dignum fecit noster Serraffus honorem, namque sigillatus caera fuit ille culina. Heu quales streppos misero dabat ipse diavol. Sgretolare suas audiebas longe ganassas. Cingar compatiens fecit restare diablum, Durantumque rogat: quare sic absque rasone Orlandum biasmat, nimium laudando Rinaldum. Ille sed avulsis pro dentibus, oreque balbo respondet:--Quia iam pacueunt futa ialdi--. [Responsio Duranti balbutientis. Sic enim dicere voluit:--Quoniam placuerunt furta Rinaldi.] Sic ergo quicumque volunt praeferre Rinaldum Orlando dicam: quod amant hi furta Rinaldi. Namque procul dubio fortissimus ille senator romanus, Bravaeque comes Orlandus et armis et sensu et meritis superasset mille Rinaldos. Non tamen alta quidem condemno facta Rinaldi. Ast veri auctores Orlandum praeposuerunt, ac in venturo praeponent tempore vates, maxime Boiardus, dictusque Maria Matheus, plus sentimento, facili quam carmine, dives. Surget Alovisus tuscus, Franciscus et Orbus, magnus Ariostus, laus, gloria, palma Ferarae, tempore mancus erit Petrarcha, carmine sed non. Inveterata nocet laus nobis saepe modernis. Mons quoque Carmellus Baptistae versibus altis iam boat, atque novum Manto fecisse Maronem gaudet, nec primo praefert tamen illa Maroni, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Splendet in altiloquo Pontanus carmine, stellas dum canit et septem quos ambit signifer orbes, dum monet agricolam quo purget tempore citros, non tamen aequatur vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Exiet arcadicus per sdruzzola metra libellus Nazzari, quo prata, greges, armenta capellas, pastoresque canet, silvas, magalia, nimphas. Christeidan post haec cantabit dignus Homeri laudibus, at cedet vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Tu quoque magniloqui sublime poëma Marulli non eris aequandum vati quem protulit Andes. Edidit Armeniden nec qui sub veste cuculli, [Raphaël.] nec Zacharias, nec multi denique vates aequivalent nostro vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Materies Asolana gravis veniet quoque Bembi, metra Thibaldaei, Seraphini, Cornaque Zani, Modena Pamphilico de Saxo multa cavabit quos tamen esse pares Danthi, lepidoque Petrarchae secla negant, nam sola datur laus magna vetustis. Nec Merlinus ego, laus, gloria, fama Cipadae quamvis fautrices habui Tognamque Gosamque, quamvis implevi totum macaronibus orbem, quamvis promerui Baldi cantare bataias, non tamen altiloquis Tiphi Caroloque futuris par ero, nec dignus sibi descalzare stivallos. Non tamen hanc zuccam potui schifare decentem, in qua me tantos opus est nunc perdere dentes, quantos Roma viros nunc obtinet inclita sanctos, relligiosorum mores quot habentur honesti, quotve forum iusta doctores lege gubernant, quot divas habitat matronas integra Pallas, denique quot sanctae gentes urbesque Romagnae aut Lombardiae, Toscanae aut totius orbis.
IV
LESSICO
N.B. Questo Lessico è basato sui dizionari: mantovano dell'Arrivabene e del Cherubini, bresciano del Melchiori e del Rosa, bergamasco del Tiraboschi, milanese del Cherubini, padovano-veneziano del Patriarchi, parmigiano del Peschieri, veneziano del Boerio; sugli studi del D'Arco, del Cian e del Salvioni intorno al dialetto mantovano; sul glossario del Terranza: ma sopratutto sulle note marginali della Toscolana, che costituiscono l'interpetrazione autentica dell'autore ne' casi più dubbi.
Queste glosse ho testualmente riferite nel loro bizzarro latino, e il lettore le riconoscerá facilmente fra quelle che io do in italiano. Desideroso che il Folengo non presenti difficoltá alla lettura, ho abbondato nel lessico, inserendo non solo tutte le voci dialettali, ma anche quelle locuzioni di squisita latinitá che potrebbero render necessaria la consultazione di un vocabolario a chi non sia fresco di studi classici.
_abáccus_--ábaco
_abarrare_--barare, ingannare, tradire
_addita (per)_--per luoghi nascosti
_abelasium_--a bell'agio
_abotinare_--far bottino
_abrasare_--farsi di bragia
_abrasatus_--rovente
_abscentus_--assente
_acasam (esse)_--star attento, star in cervello
_acascare_--succedere
_accattare_--trovare
_acconzus (male)_--malconcio
_acoiare_--«idem est quod osello, abarro, atrapolare»
_addasium_--adagio
_adunca_--dunque
_afogare_--infuocare
_agabbare e aggabbare_--gabbare
_agaso_--asinaio, mulattiere
_aggerare_--accumulare
_aggriffare_--acciuffare
_aghiazzare_--agghiacciare
_agiadiatum_--«dicimus qui nimio dolore plorare nequit»
_agnusdeos (facere)_--«est retro aspicere, sicut Agnus dei depingitur»
_agresta_--sugo d'uva acerba
_agrezare_--molestare, spingere
_aguaitus_--agguato, insidia
_aiada_--agliata: aglio e prezzemolo triturati insieme per condir vivande
_aieronus_--airone, uccello acquatico
_aium_--aglio
_albi_--«est vas sordidissimus in quo porcelli saginantur», truogolo
_Alcorano_--Corano di Maometto
_alebarderus_--alabardiere
_allatus_--portato
_alorzam (ire)_--andar a orza, a male
_Alovisus tuscus_--il Pulci
_alozare_--alloggiare
_alphatar_--«argentum vivum»
_alpherus_--alfiere
_altandem_--«denique»
_altanus_--alto
_altoriare_--aiutare
_altorium_--aiuto
_aludel_--storta d'alchimista
_amachiare_--«latere in machione», nascondersi in una selva
_ambassata_--ambasciata
_amblantem_--ambiatura [«franzositer» ha l'annotazione marginale della T.].
_ambracanum_--ambracane
_an an_--«familiariter pronuntiatur quando aliquem ex improviso cernimus amicum»
_andagando_--«saepe eundo»
_anedrottus_--anitrino
_anetari_--scappare
_anetus_--finocchio
_angonaia_--inguinaglia, v. cacasanguis
_an ha ay men_--«Zucconus, gramaticus hebreus, haec verba plenissime interpretavit»
_anna_ ([Greek: ana])--greco, ciascuna: termine usato ancor oggi, quando parecchi medicamenti entrano nella stessa dose
_antrattum_--di botto: oppure, ma «raro invenitur, significat pariter»
_aposta_--«ad tuum comandum, aliter significat sponte; unde Godianus: Pyramus et Tisbe se se scanavit aposta»
_apostare_--poggiare
_appizzare_--accendere
_aprinus (lardus)_--grasso di cinghiale
_acquanampha_--acqua nanfa o di fior d'aranci
_aqua scaldata_--lacrime
_aquatus_--adacquato
_Arae_--dicevansi nell'antico linguaggio latino quegli isolotti che sono nelle vicinanze della costa d'Affrica
_arancare_--«trottare, properare; spadam e gladio arancare», sguainarla
_arascare_--espettorare
_arcare_--inarcare
_archibuseria_--il complesso degli archibugieri
_archibusum_--archibugio
_arena_--«postribulum»
_arengus_--lizza o campo chiuso per giostre
_arentum_--vicino, «prope»
_arisgare_--osare: «arisgat pro audet. Sic Homerus: Adversis nunquam rebus arisgat Ulisses»
_arisgum_--«periculum»
_arista_--spiga
_arizzare capillos_--rizzare (i capelli)
_Arlotti (ponte)_--Ponte Arlotto tuttora esistente a Mantova
_armus_--braccio
_arogna_--rogna
_arzones_--arcioni
_asbaccum_--«abundanter et superflue»
_Ascensa_--la Madonna Assunta
_ascortus_--accorto
_asnus_--asino
_asogare_--«est cum auxilio soghae callare» (v. soga)
_aspergine_--aspersorio
_asperti_--«rustice», per esperti
_asinaster_--«cavalcans asinum»
_asprezare_--esser irto, aspro
_assare_--friggere
_assentare_--sedersi
_assolvestus_--assolto
_assomiare_--somigliare
_atalach_--«idest sal»
_ateso_--«pro attento»
_atezare_--atteggiare
_atezatrix (gens)_--saltimbanca, chi fa giochi di destrezza o di forza
_attrigare_--fermarsi
_avancius_--avanzato, «superfluus»
_avantare_--esaltare, vantare
_avantezatus_--avvantaggiato, migliorato
_avolana_--avellana, nocciola
_avolium_--«pro ebore positum» avorio
_ay ay_--«arabicum, est vox quae fit ad expellendos milvos»
_azalum_--acciaio
_azzaffare_--(v. zaffare)
_bachettae (signores)_--signori che comandano a bacchetta
_bachioccare_--il sonar della campana; «pro castronare aliquando ponimus»
_bachioccus_--battaglio
_bachiocheries_--sciocchezza
_baciochus_--sciocco
_badam (stare ad)_--«ociositer», indugiare
_badare_--indugiar neghittosi
_badilus_--«est penna villani, sicut remus est penna navaroli»
_baga_--otre
_bagaium_--bagaglio
_baganaius_--(v. patarinus)
_bagarottus_--«et dovina sunt nummi viles»
_bagarus_--mezzo baiocco bolognese
_bagassa_--bagascia
_bagatella_--uomo leggero
_bagatellare_--far giochi di prestigio
_bagatinus_--moneta veneta, «genus nummi vilissimi»
_bagordus_--«ut ait Quintilianus, est illa tumultuizatio quae fit giostrando»; ed anche il luogo dove si armeggiava e giostrava
_baiaffare_--(v. sbaiaffare)
_baiana_--baggianata
_baiare_--abbaiare, sbraitare
_baila_--balia
_baiulare_--portare
_balanza_--bilancia
_balanzare_--bilanciare
_baletta_--pallottola
_balordimentus_--intontimento
_balotta_--palla
_balottatio_--votazione, squittinio
_baltegare_--(v. transbaltigare)
_baltresca_--bertesca, impalcatura
_balzus_--«et balzamen est equi saltus»
_banderalus_--portastendardo
_bandisonis_--imbandigione
_barba_--zio, «cium»
_barbachieppus_--barbacheppo, uomo dappoco e ridicolo
_barbaiare_--abbarbagliare
_barbassorus_--barbassoro
_barbazannus_--barbagianni
_barbazza_--barbaccia
_barberus_--barbiere
_barbottare_--borbottare
_barbozzus_--mento
_barca_--«vox quam gondolantes per Venetiam proferunt causa se vitandi»
_Bardella_--«est apud Padum» (villa in quel di S. Benedetto-Po)
_baricoli e baricocoli_--testicoli
_Bariletta_--Gabriele da Barletta, celebre predicatore
_barillus_--dicevasi «barile» una moneta, detta poi «giulio», che si pagava per ogni barile di vino introdotto in cittá
_barisellus_--bargello: «inter cavalerum et barisellum nihil distare magister Cornacchia dixit, tamen Fasanellus contradicit»
_baronia Francae_--mal francese
_barozzus_--biroccio, carro
_barrilla_--barile
_barro e baro_--«paladinus, guerrerus, heros, barro, idem a Quintiliano reputantur»
_Bartola_--Bartolo da Sassoferrato
_barza_--nave (dall'inglese «barge»)
_basalicoium_--«herba de qua gignitur scorpio», basilico
_basare_--baciare
_basarottus_--baciozzo
_basecchia_--basilico (pianta odorosa)
_basia_--vasi di legno su cui si mondano riso, legumi (tafferia)
_basiliscus_--bombarda di grossa portata
_basiotus_--conca, catino, piatto grande concavo
_bassare_--abbassare
_bastardus_--nel senso di scaltro: «non quod esset bastardus Cingar, sed quia bastardi sunt maiori ex parte accorti»
_bataia_--il corpo centrale destinato a sostenere il maggior urto della mischia
_bataium_--battaglio (v. batoclum)
_batoclum_--«pro batoculo, instrumentum ferreum quo percutiuntur fores»
_bautus_--«genus elmi»
_bavatus e baviger_--«gerens bavam», che ha la bocca bavosa per rabbia
_bavèrus_--bavarese
_bebeum_--«vox ovina»
_becarus_--beccaio
_becca_--«est banda doctorum, quam ferunt in humeris»
_beccazzus_--cornutaccio
_beccum (in)_--«in praesentiam»
_beccus_--montone
_becherus_--bicchiere
_begattus_--baco da seta
_Berghem_--Bergamo
_bertezare_--beffare
_bertinus_--bigio
_bertuzza_--scimmia
_besazza_--bisaccia
_beverare_--abbeverare
_beverazzum_--mancia
_bezzus_--denaro
_bianoreus_--mantovano (da Bianore, fondatore della cittá)
_biassare_--biascicare, masticare, mordere
_biava_--biada
_bibones_--beoni
_bibum_--bevanda
_bighignolus_--«est illud rostrum per quod lambiccantur herbae»
_bigolus_--«est umbilicus»
_bigunzus_--bigoncio
_bilzare_--(v. sbilzare) sprizzar fuori con violenza
_bindamen_--benda
_biolca_--«mantuanice; tornitura romagnice, pious bressanice, moza ferariace»: bubulca, misura lineare dei terreni, mq. 3138.60
_biolcus_--bifolco
_birlo_--«intelligentia» «mentem cavare de birlo», tirar giú di senno
_biscurare_--«oblivisci»
_bisellus_--«genus leguminis quem graeci vocant roveiam vel rovionem», piselli
_bisettus_--bigello, panno grossolano villanesco
_bissa_--biscia
_bissolus_--vasetto
_bissonis_--biscione
_bistones_--traci
_blabla, chiz, felchena, gozca_--«lingua calmaca, quae interpretatur: vade, nec meum praepedias iter»: va', né intralciare il mio cammino
_blanchezans_--biancheggiante
_blanchitudo_--candidezza
_blastemare_--bestemmiare
_blottus_--nudo, semplice
_boaxare_--rintronare, rimbombare
_boazza_--sterco di bue
_boazzare_--insudiciare (applicato a' buoi)
_boazzus_--bove ingrassato, buaccio bocalus--bocale; «non dico bocalos», non dico fandonie
_bocazza_--boccaccia
_boccare_--«quasi bucca sorbere: alii dicunt dentegare»
_bodaravi_--barbabietola
_bodega_--«vas alchimiae»
_boëtia_--(v. boazza)
_bofare_--ronfare, soffiare
_boffamen_--soffio
_boffare_--sbuffare
_bofonus_--buffone
_boghae_--ceppi, «genus laquei ferrei, quo pedes incatenantur»
_bognonus_--bubbone, patema d'animo
_boientare_--sboglientare, sparger sopra acqua bollente
_boimentus_--calore
_boire_--bollire
_boitus_--bollito
_bolare_--bollare, battere
_boletta_--«a bulla derivatur boletta quae dupliciter sigillatur»
_bolsare_--tossire
_bolza_--fucile
_bolzoniger_--«gerens bolzones, idest sagittas»
_bombardera_--cannone
_bombasina_--tela bambagina
_bombasum_--«bombicem»
_Bonaquecorsi_--Bonacolsi
_bonavita_--(v. inchinus)
_bonazzare_--rabbonire
_borasca_--burrasca
_Boraso_--«Borea»
_bordelliacus_--roba e costumi da postribolo
_borella_--pallottoletta adoperata per un gioco infantile: «ludus borellarum Mantuae repertus». Metaforicamente per testa
_borghesanus_--borghigiano
_boriolus_--«colericus»
_boronus_--tappo, turacciolo inferiore delle botti
_borra_--vento furioso
_borrire_--saltare, correre addosso come cane che scova la preda
_borsettae_--ingredienti per il serviziale
_Borsus_--duca di Ferrara
_bosardus_--bugiardo
_boschicolae_--«habitantes boscos»
_bosia_--bugia: «nota quod Cingar non mentitur, sed differt inter bosiam et barreriam»
_botazzus_--barilotto: metaforicamente gobba
_botecchia_--«pro parvo botazzo»
_botonus_--«metaphorice pro morsu», allusione frizzante
_botrus_--grappolo
_bottilius_--il bouteillon francese, briacone
_botyrum_--burro
_boza_--boccia
_bozzola_--«vas ligneum» misura pel latte
_brachetta_--piccolo bracco
_bragalia_--«magalia, mapalia pluraliter solum reperiuntur», brache
_bragas (trare via)_--«proverbium desperantis est»
_braghessae_--brache
_brancare_--afferrare, capire
_brasa_--bragia
_brasatus_--ardente come bragia
_brasidus_--acceso
_brasilius_--legno di cui si servono i tintori per tingere i panni di rosso
_brasillus_--arginello fatto per impedire il trabocco delle acque nelle piene
_brasola_--braciuola: calze brasola, calze aperte o «schiappate»
_braura_--audacia
_bravara_--braveria, millanteria
_braviarium_--breviario, storpiatura rusticana
_bravosus_--arrogante. «Proprius actus giotonis est verbis bravosis gentem convenire, quo creditum fidei detur»
_brazzus_--braccio
_bre, bre_--esclamazione albanese: su, via
_Breda medii_--Breda di mezzo, contrada tuttora esistente a Mantova
_brena_--briglia: «brena molini», paratoia
_Brenta_--«chaldaice, zerla hebraice, mastellus arabice, soium latine»
_Bressa_--Brescia
_bressanus_--bresciano
_bretarolus_--(v. brettarus)
_bretinus_--(v. bertinus)
_bretonare_--«Dare bertam est deridere. Bretonare est more bretoni tosare, bretoni namque populi sicut etiam francesi caviatas circum tosatas ferunt. Inde tosare et bretonare pro sbeffare usurpantur»
_bretta_--berretta; « bretta scarlatta», cappello cardinalizio
_brettarus e bretarolus_--berrettaio
_bria_--briglia: «brena et bria sunt rena cavallorum, poetae abutuntur habenis»
_briagare_--ubbriacare
_bricola_--luogo selvaggio e scosceso
_brigada e brigata_--«nota, ut ait Servius, quod gens difert a brigata, nam gens intelligitur de maribus et feminis simul: brigata vero tantum de masculis, quasi gens bragata, quae portat bragas. 'A' in 'i' vertitur: testatur etiam Diodorus»
_brigatae_--persone
_brilare_--«nimia aviditate cupere»
_brindes_--brindisi
_briossus_--briglia grande (donde il nome dato al notaio imbroglione Briosso)
_Brisighelli_--soldati romagnoli di ventura
_brocherum_--brocchiere
_brodeccus e brodicus_--«bressanice, brodicus mantuanice, fedus latine, malnettus vulgariter»
_brodetto_--«Ne vadant cuncta brodetto, proverbium est», significa andare a male
_brodicus_--(v. brodeccus)
_brodium_--brodo
_broëttum_--brodetto
_brofolae_--vescichette che si formano sulla pelle per cause morbose
_brogna_--prugna, bussa
_brolo_--frutteto, pomerio
_bronza_--bragia
_brottalia_--brodaglia
_brottamen_--unto
_brovare_--bollire, scottare
_bruis_--brodo
_brusamina_--«calorem excessivum. Columella: Ponite frescadas ne sol brusamine laedat»
_brusare_--bruciare
_brusefactus_--cotto (d'amore)
_brusor_--ardore
_bubae_--«latine, upupae: avis est»
_bubinus_--(v. ubinus)
_bufaliacius_--bufalaccio
_bufare_--sbuffare
_bufettus_--«idest alapa»
_--(panis)_--pane fine e spugnoso
_bugada_--bucato
_bugaferrum (ad)_--«affatim» abbondantemente
_bugno_--piccolo ma profondo stagno
_bulbar_--carpa (pesce)
_Burbassus o Barbassus_--paesello del Mantovano, attiguo alla cittá
_burina_--«vas vitreum»
_burlare_--spingere (v. sburlare)
_busa metalla_--«pro artelaria posita sunt»
_busamen aparum_--sedere (il buco delle api)
_busare_--bucare
_busca_--festuca
_busecchae_--budelle
_busolum_--piccolo buco
_bussones_--bussoni, antico strumento musicale
_busum_--buco
_butta_--botte
_buttae_--«mensura navium»
_cacabus_--paiuolo, laveggio
_cacasanguis (commestibile)_--«veroniace, beroldus mantuanice, zamborgninus bressanice, sanguanazzus comuniter»
_--(bestemmia o malattia)_--«angonaia, giandussa, codesella, sunt rusticorum blasphemiae»
_cadelettus_--cataletto
_cadena_--catena
_cadenare_--incatenare
_cadenazzus_--catenaccio
_cadinus_--catino
_cadrega_--sedia, cattedra
_cadus_--caratello
_cagacimbli_--«cavacimbali»
_cagalocchius_--(v. cacasanguis bestemmia)
_caganiellis e caganiellus_--il re de' pulci, cosí detto dal cane, che è ricco ospite di pulci
_cagarola_--«per timorem provocatur, interdum pro ipso timore accipitur. Unde Avicenna: mortis ab infirmo debet cagarola vetari»
_cagiada_--giuncata, latte rappreso
_cagnazzus_--cagnaccio: «facere cagnazzum», far il bravaccio
_cagnezatus_--irritato come cane
_cagnones_--cannoni
_cagola_--escremento, detrito
_calamare_--calamaio, lividura
_calathus_--canestro
_calca_--«angusta caterva est»
_calcatim_--in calca
_calcinelli_--sorta di nicchio
_caleffare_--beffare
_calzina_--calcina
_calzus_--calcio
_cambrossen_--ligustro
_caminata_--«maxima camera, qua possit caminari, vel caminata quia secundum Vetruvium plures habet caminos»
_camisa_--camicia
_camora_--gamurra, gonna
_camozza_--«animal velocissimum»
_campanellos audire (di Cingare percosso)_--«non quod audisset, verum sonantibus orecchis audire videbatur»
_canalem (per utrumque)_--«ante et retro»
_canaruzzum_--«bestiae, iugulum hominis», strozza
_cancar_--«modus loquendi rustice hoc vocabulum poscit», canchero!
_cancar_--cardine
_cancri_--cancelli
_candelerus_--candeliere
_canegiare_--assalire come cani, accanare
_canella_--bastone (piccola canna); matterello
_canellus_--canna da palude, canneto
_caneva_--cantina
_canevarus_--canapaio
_Canevazzus_--«latine, castigalatro macaronice, ex ipso nam fiunt soghetti, quibus ladri castigantur»
_canevus_--canapo
_canones_--«instrumenta lignea, quibus filum disvolvitur»
_cantarellae_--«mantuanice pampognae dicuntur», maggiolini
_cantarum_--orinale, cántero
_cantiribus (e scala in c. ire)_--«proverbium cum quis vacillando loquitur et confuse»
_cantonem (dare)_--«vel piantare, metaphorice significat aliquem fastidiosum tergiversando dimittere»
_cantonus_--«canto, parte, hinc derivat cantonus»
_canzantus_--cangiante: stoffa che veduta sotto diversi angoli si mostra diversamente colorita
_caodesi_--capi del Consiglio dei Dieci a Venezia
_capelazzi_--«mantuanice dicuntur viles et codardi»
_capellazzus_--bravaccio
_capelletti_--albanesi assoldati dalla repubblica veneta, militi a cavallo
_capetta e capinus_--piccola cappa
_capisteria (plur.)_--il Terranza spiega: «quod rerum cuiuscumque capiti affigitur», pomello
_capitanius_--capitano
_cappa_--conchiglia
_cappare_--incappare, imbattersi
_cappatus (male)_--malcapitato
_capsa_--cassa da morto
_capuzzare_--inciampare, e metaforicamente errare
_capuzzus_--cappuccio
_caracca_--grossa nave di lungo corso
_carbasa_--le vele della nave
_carbones_--carbonchio
_carcassus_--«ossamen»
_cardineus_--cardinalizio
_Carettarum claustra_--monastero di San Giovanni delle Carrette a Mantova
_carettonus_--carrettone
_careza_--«et carezza differunt, nam carezza est recoligentia, careza est herba»: palustre, carice
_carina_--nave
_carnerum_--carniere: carneria portare, o tollere, scampare, darsela a gambe; trare via carnerum, darsi disperato
_carognare_--puzzare come carogna
_carolentus_--tarlato
_caroles_--«sunt vermes rodentes lignum»
_carrarus_--caratello, botte lunga e stretta
_carrobium_--quadrivio, piazzale dinanzi alla chiesa; il F. annota anche: «trivium»
_cartellum (dare)_--mandare la sfida
_casalengus_--«domesticus»
_casazza_--casaccia
_casettum_--«formazzum parvum»
_casia_--cassia
_casoncelli_--«tortelli graece, casoncelli latine, rafiol hebraice»
_casone_--cagione
_casotti_--«in quibus uruntur stryae»
_Castelluzzus_--Castellucchio, paese mantovano
_castiga_--pena
_castronare_--uccellare, beffare
_castronazzus_--gocciolone
_castrones aequoris_--cavalloni del mare
_casum (menazzare)_--minacciar di cadere
_casuzza_--casipola
_catare_--«saepius accipitur pro parere, ut: Uxor mea catavit filium maschium»
__--trovare
_catatio_--ritrovamento
_catervazza_--grossa schiera
_cativeria_--«pro astutia usurpatur, nam, teste Plinio, est proprietas barreriae»
_catrinae_--quattrini: «catrinas piamontense dixit»
_cattare_--questuare, accattare
_caulata_--cavolata, zuppa di cavoli
_cavafossator_--cavafossi
_cavagnum_--«sporta», «corba» secondo la Toscolana: meglio, canestro
_cavalerus_--(v. barisellus): questi era il custode delle carceri
_cavallaster_--a cavallo
_cavare de pane_--«est proverbium usitatum pro erripere vitam alicui»
_cavecchia_--caviglia
_cavecchius_--cavicchio, piuolo
_cavedagna_--ciglione de' campi
_cavei_--capelli
_cavester, cavestrellus_--biricchino «contra Vallam, qui ponit inter giotonem, ribaldum et cavestrum nil differre»
_cavezzus_--«genus mensurae, constans, ut penso, tribus ex cubitis»
__--«pro colaro circa gulam ponitur» caviata--capigliatura
_cazza_--caccia: nel gioco della palla, il luogo dove il pallone o la palla si ferma
_cazzafrustus_--fromba
_cazzare_--cacciare
_cazzator_--cacciatore
_cechinus e cichinus_--zecchino
_cedivit_--«parum defuit»
_cegnare_--ammiccare
_celeta_--piccola cella
_cellatica (recte: Cellatica)_--paese bresciano celebre pel suo vino a' tempi del F.
_ceratanus_--cerretano
_cerchitare_--frequentativo di cercare
_ceresa_--ciliegia, botta, percossa
_Ceresi (vasa)_--il vaso di Cerese presso Mantova
__--(porta) Porta Cerese: denominazione tuttora esistente a Mantova
_cermisone_--pazzo
_cermisonem (rumpere)_--rompersi il capo
_cerudellos_--«cincinnos», riccioli
_cervicosus_--testardo
_cesendilo_--lampadina accesa davanti a immagini sacre
_ceserchia_--cicerchia
_cetta_--accetta
_chetus_--«fiorentine dicitur quietus»
_chiaberlare_--«chiachiarare, pro nugari»
_chiapinus_--diavoletto, da chiappino, che acciuffa (anche birro)
_chiappa (piatelli)_--coccio di piattino
_chiappum dare_--dar di piglio
_Chiari bos_--i buoi di Chiari (presso Brescia) erano grassissimi
_chiera_--«est illa superficies vultus qua laetus aut tristis animus palesatur. Homerus: Monstrat alegrezzam cordis sua chiera galanta»
_chiloium_--«bergamaschiter pro hic»
_chilunga_--«bergamaschi dicunt pro ibi»
_chinum facere_--far inchini
_chioccare_--percuotere, battere; intransitivo, scrosciare
_chioccatus (sost.)_--l'atto del battere
_chioppa_--coppia
_chiozottus_--chioggiotto
_chiozza_--chioccia: le gallinelle, le Pleiadi
_chitarinus_--«habet novem cordas, teste Boëtio, leuttus undecim»
_chiucchia_--ciuca, asinella
_Chiusa_--«locus angustus Mintii» (a Governolo)
_Chyni (arce)_--Rocca di cane
_cicigare_--«vox cicadae vel cigalae» o anche «stigare canes quia facimus ci ci» o anche «susurrare»
_cifilare_--«melius quam sibilare vel subiare»
_cifio_--«scripsit sibilum, quod scribi non potest»
_cifoi (pl. di cifolus)_--zufolo
_cighignola_--carrucola
_cighilinum_--un tantino
_cignare_--ammiccare, far cenno
_cimare_--toccar la cima, sormontare
_cimba_--barca
_cimeria_--cimieri
_cimigare_--«tommare, fugere, cadere», «cimigavit pro cecidit, unde versus: ad terram satius poterit cimigare stravoltus Iuppiter»
_cimigatta_--caduta, salto
_cimigus_--cimice
_cimiola_--punta
_cimossa_--orlo
_cingialis_--cinghiale
_cingiatus_--cinghiato
_Cinosura_--Orsa minore
_cirella_--carrucola
_ciroitus_--cerusico «medicus nobilior ceroito putatur, tamen scientiam suam mecum premutarem minime»
_citare--muovere fortemente_--«minus est quam loqui», star zitti
_citellus_--fanciullo
_Citta (sancta)_--santa Zita, silenzio
_civetare_--«a civeta, quae bubo vocatur, derivat; nam civetta volgit caput frequenter, hinc civetare volgere»
_civolla_--cipolla
_classis_--flotta
_clozza_--chioccia
_co_--capo
_coa_--«mantuanice, a cauda»
_coattus_--il covo in cui si acquatta la lepre
_coazza_--«dicimus caudam et per acressationem caudazzam, et codazzam et coazzam»
_cocochia_--zucca
_coconus_--turacciolo: «cocamen et cocaius et coconus» e anche «coclen!»
_coda_--«et cauda diferunt: vide Solinum»
_codaium_--«caput allii» (aglio)
_codega_--cotica
_codegonus_--coticone, dappoco; «qui libenter codegas mangiat, ut etiam lasagnonus qui libenter mangiat lasagnas, macaronus qui comedit macarones: vide plenius Aulum Gellium, De nominibus derivatoriis»
_Codegora_--Codigoro, in quel di Ferrara
_codesella_--malanno (v. cacasanguis)
_coëllum_--qualcosa, covelle
_cogus_--cuoco
_Coionis (Bartholomeus)_--Bartolomeo Colleoni
_colegare (se)_--coricarsi
_colegatus_--sdraiato, coricato
_colengum_--collo
_colici (dolores)_--dolori intestinali
_Colicuttum_--Calicut
_coliquintida_--amarezza, acerbitá d'animo
_collettum_--«genus vestimenti militaris»
_colmegna_--comignolo
_colpizare_--frequentativo di colpire
_colus_--conocchia
_Comasna (porta)_--Comasina
_combiatus_--commiato
_comenzare_--cominciare
_comenzus_--cominciato
_compadrus_--compare
_compagneros_--«spagnolice, compagnos lombardice, lanz todeschiter»
_compagniter_--da buon compagno
_compedes_--ceppi
_concite_--con impeto
_conseiare_--consigliare
_conseium_--consiglio
_consitus_--piantato
_contrarus_--contrario
_conzalavezi_--«qui nisi lombardice possunt intelligere»: castraporci, conciastoviglie
_conzare_--conciare
_conzus_--acconciato
_copellatum-_--testa pelata
_cophinum_--cesta, forziere
_coracina_--corazzina
_coradella_--coratella
_coralus e corralus_--corallo
_corammus_--cuoio
_coredorus_--corridore
_coreria_--scorreria
_coreza_--correggia (cintura) e peto
_corlare_--(v. scorlare)
_cornalis_--corniolo
_cornare_--far le corna (al marito)
_cornettus_--strumento a foggia di coppetta per cavar sangue
_cornisia_--cornici
_corottus_--abito di lutto
_corozzare e corrozzari_--corrucciarsi
_corporalis_--pannicello di lino su cui, dicendo messa, il prete posa l'ostia consacrata
_corserus_--«destrerus, palafrenus sunt cavalli nobiliores»
_corsus_--vino di Corsica
_cortezare_--corteggiare
_cortivum_--cortile
_cosidura_--cucitura: saldare cosiduras, bastonare di santa ragione
_cosina e cosinatorium_--«coquina et culina»
_cosinus_--«zenzala»; cosinum dicere, il ronzio della zanzara
_cosivit_--cosse, da un cervellotico verbo cosire o cosere, cuocere
_cossalia_--cosciali, armatura e difesa delle coscie
_costare_--accostarsi
_costionare_--questionare
_costiones_--questioni
_cotala_--fiaba: è pure adoperata per sostituire una parola che al momento non si ricorda
_cotorus_--facile a cucinarsi: applicato a busse, vale busse salate; «cotoris--maturis» annota pure la Toscolana
_covertare_--coprire
_cozzonus_--«domitor equorum»
_crappa_--cranio
_cravas_--«zenovese, capras latine»
_credenza_--«creditum, vel caparram quamvis aliquantisper differant»; credenzam facere, dar malleveria
_cressutus_--cresciuto
_cretus_--cresciuto
_crevatus_--(di vecchio) acciaccoso, decrepito; (di carne) screpolata
_crevellare_--cribrare, mulinare
_crevellum_--crivello
_crica_--cricca (gioco)
_cridae_--gride, bandi
_cridor_--gridio
_crispinus_--pianta erbacea da mangiarsi in insalata
_cristatus_--che porta cimiero
_cristeria_--clistere
_crocodillus_--coccodrillo
_crodare_--«pro cascare ut: Poma ex arbore crodant, ait Lucretius»
_crollum_--«est ingens et subita commotio, inde crollare pro squassare. Tiphis: Hinc scapate viri, nam campanilia crollant»
_crosarum signum_--segno della croce
_crosetta_--crocetta; far crocette: digiunare, far penitenza
_crumena_--borsa
_cubba_--vòlta, cupola
_cuchinus_--il coquin francese
_cudere_--foggiare (armi)
_cugnata_--cognata
_cugola_--palla grossa di legno
_culada_--caduta fatta battendo il sedere
_culter cultri_--coltello
_cursi Madonne_--andare in corso dicevasi, dal popolo rozzo, delle streghe e de' maliardi i quali credevasi facessero di notte le loro corse ai conciliaboli diabolici
_curtaltus_--cavallo dalla coda e le orecchie mozze, cortaldo
_cusire_--cucire
_cusinus_--cugino
_cutica_--cute del capo
_dabenitas_--probitá
_dacattum_--«sapienter: alii dicunt dacattum more Catonis sapientis»: anche tener da conto
_daccium, daccia_--dazio
_daciarus_--daziere
_daga_--«genus spadae, quam pegorari portare solent»
_damatina_--di mattino
_damisellus_--donzello, giovinetto
_damnasium_--«damnum, sicut panis et panada»
_daneros_--«rustici dicunt» per denari
_dapossa_--poscia, «deinceps»
_dasennum_--«veraciter»
_dates_--dadi
_datilus_--dattero
_debottum_--di botto ed anche da qui a poco
_dedretum_--di dietro
_Defecerunt_--cosí s'intitolava anche e piú comunemente un manuale del vescovo sant' Antonino: Confessorum refugium
_delecum_--strutto, grasso liquefatto
_deleguare e deslegare_--liquefarsi, intenerire, stemperare
_delitere_--nascondersi
_denantior_--piú innanzi
_de netto_--«adverbium est, significans absumatim et affatim»
_dentare_--guastare un'arma con l'uso
_dentegare_--«terenum, melius quam oppetere»; addentare, mordere
_denteus_--dentato
_derdanus, derderus_--«bergamascis ponitur pro ultimo: hinc derderior, derdanior»
_desasium_--disagio
_descalzare_--scalzare
_desconcius_--incommodo
_desdentatus_--sdentato
_desertare_--rovinare
_desesettum_--diciassette
_desfantare_--scomparire
_desina_--diecina
_deslazzare_--slacciare
_desligare_--slegare
_destranius_--strano
_destringare_--slacciare
_desviare_--frastornare
_De tous (biens plaine)_--capoverso di canzone francese popolare nel Cinquecento
_detribus_--specie di pillole cosí dette perché de tribus magistris
_diagredi_--diagrydium sulphuratum, drastico energico
_diaquirono_--diaquilonne, cerotto per posteme
_diavoi_--démoni
_didalum_--ditale
_didellis (ire in)_--andar sulla punta de' piedi
_didellus_--diterello
_didini_--«parvi digiti»
_dinam_--«bergamaschi dicunt satis»
_discalcinata_--scalcinata
_discolare_--liquefarsi
_discolor_--di diversi colori
_discopare_--frustare, scopare
_discorsa_--rincorsa
_discossare_--scuotere, scacciare scotendo
_disdocto_--diciotto: «butare desdottum est de aliquo periculo difficulter evadere»
_disfangare_--nettare dal fango
_disfantare (se)_--scomparire
_disfrenare_--togliere i freni
_disgardinare_--sveller da' cardini
_dismanicare_--togliere il manico
_disnembolare_--«sine nembolo manere», dilombarsi
_dispaiare_--toglier la paglia al grano
_dispartare (se)_--partirsi
_dispregum_--dispregio
_dispresiare_--disprezzare
_disquistellare, disquistilare_--«distemperare, dispaginare»
_distiticare_--«liquidare»
_distorchiare e distorthiare_--districare, disviluppare
_disvulvare_--partorire
_doana_--dogana
_dobare_--addobbare
_dobatus_--addobbato, fornito
_dolatus_--levigato, polito
_dolentare_--dolersi
_dolzor e dolzura_--dolcezza
_dolzus_--dolce
_domenticare_--dimenticare
_Dominum nostrum (per)_--cosí bel bello, come nulla fosse
_dongella_--donzella
_doniare_--«vaghezare» «mirando voluptari»
_donolina_--donnola
_dopiona_--doppioni (moneta d'oro)
_dormentatus_--addormentato
_dosenti_--duecento
_doto dotonis_--«etiam oto otonis, sed melius doto», d'ottone
_doverum_--«debitum», il giusto prezzo
_dovina_--moneta vile (v. bagarottus)
_dovinare_--spiegare, interpetrare
_dovisa_--divisa
_dragantes_--gomma di una pianta detta tragacante
_dragma_--dramma, l'ottava parte dell'oncia
_dretum_--dietro
_drovare_--«inquit Servius est dissimulando operari»; adoperare
_drussus_--ruvido, calloso
_dulcigulus_--dolce alla gola
_dunare_--adunare
Dung altre mer ... (D'ung altre amer)--capoverso di canzone francese popolare nel Cinquecento
_dyapenter_--intervallo di quinta
_echisonis_--«resonantibus echo»
_echydna_--idra
_eechat_--«bombat et eechat idem sunt, nam resonatio est quae dicitur echo, hinc eecho, eechas»
_Eous_--Apollo (dal nome d'uno dei suoi cavalli)
_eunichizare_--castrare
_examen apum_--sciame d'api
_exerere_--tirar fuori
_extrius_--piú infuori
_facendae_--«iura pertinent procuratoribus, facendae piadezantibus»
_fachinum_--pugnale
_facier_--«fieri»
_fada_--fata, e rospo
_fadatus_--fatato
_fadiga_--fatica
_fadigare_--faticare
_faldonis_--armatura a scaglia che difendeva le reni
_faloium_--falò
_famatus_--affamato
_fameia_--famiglia
_fameius_--domestico, servo
_fammis_--fame
_fanfugola_--inezia
_fantinus_--bambino
_fasanus_--fagiano
_fasella_--piccola face
_fasolus_--fagiuolo
_fassa_--fascia
_fassum_--fascio
_fazza_--faccia
_fededium (in)_--affedidio
_feltriculus_--piccolo gabbano di feltro
_femina, femna, fomna_--«mulier femina, quasi mulier mala»
_fenocchium_--«fraudem, hinc infenocchiare pro aggabare»
_fercula_--vivande
_feridazzae_--brutte ferite
_fersae_--morbillo
_fessulus_--un po' stanco
_festucus_--pagliuzza
_fevra e freva_--«reginice pro febre»
_fezza_--feccia
_fia_--«venetianiter pro filia»
_fibiare_--affibbiare
_ficare se ibi_--incaponirsi
_ficas ostendere_--«ficatribus digitis pro contemptu antiqui fingebant: vide Plutarcum»: far le fiche
_figatus_--fegato
_figus_--fico
_filatus_--affilato
_filistocchae_--filastrocche
_filozzum_--«vadunt rustici quando reperiunt et alloquuntur suas morosas»
_filzare_--infilzare
_finare_--affinare e anche cessare
_finatantum_--«donec», fintanto che
_fiolare_--figliare, partorire
_fiozza_--figlioccia
_Fira_--Fiera, quartiere di Mantova tuttora esistente
_fladonus_--paste dolci tirate in falde, ridotte a forma di ravioli e piene di dolciumi
_flamengus_--fiammingo
_flegma_--umore collerico, bilioso
_flep, chelp, cocozina, boaster_--«sta, sta, praedator viarum»
_focile_--piccolo strumento d'acciaio col quale si batteva la pietra focaia per trarne scintille e dar fuoco all'esca
_fodrati oculi de carne salata_--«proverbium quum quis oculos rubeos habet propter iram»
_fogare_--soffocare
_fogatus_--infuocato
_foiada_--«est picolinior lasagna»
_foiadas vela faciuni_--«proverbium Scaramellae, quando incertus et instabilis ventus gonfiat velum»
_folenga_--folaga
_folla_--fola
_follare_--«calcare», pigiare l'uva
_follatur_--«colliditur»
_fomna_--(v. femina), voce rusticana
_fonzus_--«macaronice, fungus latine»
_foppae_--buche sepolcrali, pozzi neri, anche rughe: «inter busum et foppam differentiam, vide Aulum gellium»
_foracchiare_--«plus quam forare»
_forcada_--colpo di forca
_forcia_--forza
_forcinus_--spago sforsin chiamasi in mantovano lo spago rinforzato, o funicella con cui si fa girare la trottola
_forciria_--forzieri
_forfesina_--bacherozzolo di coda biforcuta a guisa di forbice
_formentum_--frumento
_formigare_--andar cercando con industria di formica
_Forselament (Forseulement)_--capoverso d'una canzone francese popolare nel Cinquecento
_fortescere_--saper di forte
_fosina_--fucina
_fradellus_--fratello
_fraina_--freni
_françois_--mal francese
_franguellus_--fringuello
_franzosus_--mal francese
_frapare_--listare
_frapatus_--lacero
_frappae_--«zanze, baiane, nugae a Macrobio idem reputantur»
_fratazzus_--frataccio
_fratones_--grandi siepi
_freghezare_--rasentare
_frendens_--digrignante i denti
_frenticus_--frenetico
_frequentare_--ripetere spesso una determinata azione espressa dal sostantivo che segue
_frescada_--copertura di frasche, pergola, frascato
_fretare_--affrettarsi
_frezzositas_--fretta
_frezzosus_--frettoloso
_frifolare_--trillare, «velocitate digitorum et linguae sonare»
_frifolus_--trillante, canoro
_frisonus_--cavallo di Frisia
_frisorus_--padella per friggere
_frisus_--fregio architettonico
_fritaia_--frittata
_frixare_--friggere
_frizere_--friggere, «vox padellae»
_frizza_--freccia
_frondari_--diventar fronzuto
_frustare_--sciupare, logorare
_fugazza_--focaccia
_fumana_--nebbia
_fumentosus_--affumicato
_fumus albus_--«non reperitur albus fumus, nisi argentum vivum»
_fundaia_--fondo di botte
_fundellum_--fondello
_furfa_--forfora dei capelli
_fusara_--reggifusi: specie di triangolo su cui le donne infilzano i fusi; il F. l'adopera nel senso di baie, sciocchezze
_fuscatio_--oscuritá
_fusta_--piccola nave veloce
_fustum_--«pro trunco, nam proprie fustum est lignum qui sustinet pavaionem»
_gabanus_--«est vestis rusticana»
_gabia_--il marinaio di guardia sulla gabbia o coffa
_gabiazzus_--scemo
_gabiottus_--serrata di tavole
_Gada_--«Agathen»
_gaiarda_--nome di ballo
_Gainus_--Gano di Maganza, traditore
_gaioffa_--bisaccia fratesca
_gaioffazzus_--gaglioffaccio
_galabronus_--calabrone
_galana_--testuggine
_galanga_--radice di sapore aromatico, con qualche mordacitá ed amarezza: i ciarlatani la spacciano per guarire la carie dei denti
_galantare_--illeggiadrire
_galeazza_--grossa nave a remi
_Galenus_--metaforicamente per medicina
_galla_--«est fructus illicis multum levis»
_galonem (voltare)_--mutar discorso
_galonus_--fianco, coscia
_galoppus_--«est cursus qui saltis fitur»
_galosus_--detto a vecchi ingalluzziti
_galozza_--scarpa a suole di legno
_galta_--«maxilla»
_galtones_--orecchioni (malattia)
_galzopare_--giocare a piè zoppo, saltando cioè con un solo piede, mentre l'altro rimane sospeso
_gambar_--«latine, cancer graece, graim teutonice»
_gambarola_--gambetto
_gamutti_--gammautte, lo stesso che gamma: detto cosí dal primo grado di essa: ut (do)
_ganassa_--ganascia
_ganassicula_--guancetta
_garavella_--caravella, nave
_garboius_--«est quaedam confusio vocum discrepantium, unde Cicero: Nec parvus inter senatores garboius inolevit»
_garbum_--moda, foggia di vestire
_garbus_--«acerbus»
_garillus_--«enuclea maculantia manus», gheriglio di noci fresche
_garlatonus_--accrescitivo di garlettus
_garlettus_--garretto: «qui fugit monstrat garlettos, idest calcagnos»
_garofol_--garofano «pro vulnere, quasi per contrarium, positum est, verbi gratia si aliquando etcetera»
_Garolda_--piccolo paese mantovano
_garratola_--carrubba, ludibrio (in senso figurato)
_gasones_--zolle, «glebas solidatas»
_gatamorta_--«indeclinatur, simulatio est vel malitiosa fictio»
_gathiare_--avviluppare
_gattae cavallerius_--«ludus gattae, quam si quis vel capite vel et caetera interficit, cavallerius gattae appellatur»
_gattam (piliare)_--prender la gatta: «carpere gattam, contrastare, proverbium est»
_gavardina_--antica veste da camera
_gavinelli_--«sunt aves quae piscibus vescuntur»
_gazae_--«picae que humaniter canere studentes dicunt puta, porca, vaccato.»
_gazanus_--gocciolone, barbagianni
_gazolus_--glauco
_Geber_--«auctor alchimiae praecipuus»
_gensdarma_--«compositum est», gente d'arme
_gesa e gesia_--chiesa
_ghebbus_--rigagnolo, piccolo canale che porta acqua alla laguna
_gheda_--grembo: «illa sinuatio quae fit cum aliquid in gremiale suscipere volumus»
_ghelfice_--alla guelfa, da buon guelfo, da partigiano scaltro
_ghiazza_--ghiaccio
_ghisellus_--«fraudolentus et barro»
_Ghisi_--Chigi
_giadiatus_--agghiadato
_gialdedo_--giallezza
_gialdus_--giallo
_gianda_--ghianda
_giandussa_--glandola (v. cacasanguis)
_gianetta_--lancia corta
_giaronus_--ciottolo, «est lapis solidus et ritundus»
_giavarina_--chiaverina: sorte d'arme in asta, lunga e sottile, da lanciare con la mano
_giazza_--ghiaccio
_Ginebra_--Ginevra
_ginger_--zenzero
_Ginus_--Hyginus, celebre astrologo
_giocola_--girandola, banderuola
_giotonia_--ribalderia
_giotonus_--ribaldo (v. bravosus)
_giovenaster_--giovinastro
_giuparellus_--farsetto
_giupo_--giubbone
_glomerus_--gomitolo
_gnaolare_--miagolare
_gnacara_--ciancia
_gnacara (plurale)_--nacchere
_gnarus_--pratico, conscio
_gnatones_--sornioni: Gnato è astuto personaggio in una commedia di Terenzio
_gnecca_--stizzosetta, cattivaccia
_gnecosam_--«omnem rem rustici dicunt»
_Gnesina_--Agnesina
_godius_--da Goito (v. Mentius)
_Godus_--Goito
_goffus_--«idem est quod pugnus»
_goiolare_--pungere, stimolare (vedi goiolus)
_goiolus_--«est stimulus bubulci»
_golta_--gota
_Gonella_--il celebre buffone Gonnella
_gorga_--canna della gola
_gorgada_--un gran sorso (di vino)
_gorgula_--«gulula»
_gorzarinum_--gorgierina, armatura che difendeva il collo
_gosa_--gozzuta
_gosus_--«latine, gavozzus graece, et est quaedam inflatio carnis nervosae circa collum, nunquam in pedibus accidunt»
_Governolis chiusa_--la chiusa di Governolo, presso cui il Mincio sfocia in Po
_gozzare_--gocciolare
_gradare_--aggradare
_gradire_--far cosa grata ad alcuno
_gramegna_--gramigna
_gramezza_--tristezza
_gramire_--rammaricarsi
_grana_--tessuto di color rosso
_granara_--«idest scopa»
_granazzum_--frumentone pei polli
_grancis_--granchio
_Granestor_--forse da «grani estor», mangiagrano
_granfiger_--munito di granfie, di artiglio
_granfus_--crampo, «contractio nervi, qui saepe fit natando»
_grappa_--testa
_graspa_--«est racemus iam expilatus» vinaccia
_grassa_--grasso: in grassa ponere, ingrassare un bue, un porco, ecc.
_grataculi_--le coccole rosse dello spino bianco
_gratare_--grattare, star inoperoso
_gratarola, gratula, gratucchia_--grattugia
_greghettus_--«graeculus», nome spregiativo de' greci
_gregnapolae_--«vespertiliones», pipistrelli
_gregnare e grignare_--ridere
_gregus_--vin bianco dolce, fatto con vitigni un tempo venuti di Grecia
_gremiale_--«a gremio dictum et est pezza linea qua utimur in coquina; unde Godianus: Pinguifico semper lardo gremialia pendent»
_gremire_--ghermire: «gremit, brancat»
_grezare_--premere, sollecitare, infastidire
_griffum dare_--dar di piglio
_grignare dentes_--digrignare i denti
_grignus_--riso
_gringa_--cembalo(?), essere in gringoli, in cimberli
_grippus_--brigantino da corsari
_grisa cavalla_--«numerum singularem pro plurali, ut multa musca erat in Aegypto»
_grisantus_--«pedocchius»
_grisus_--grigio: grisos, sottintendi capelli o anche pidocchi
_grizzatus_--aggrezzato, con la pelle cioè grezza per effetto del freddo, d'un sentimento di vergogna, paura ecc.
_gropellus_--uva piccola nera di acini fitti
_gropera_--groppa
_gropolosus_--nodoso
_groppare_--raggruppare, raccogliere
_groppatus_--annodato, chiuso
_groppus_--gruppo
_grossedo_--grevezza, ottusitá
_grosserus_--grossolano
_grossettus_--moneta veneziana di quattro soldi
_grossus_--moneta, 1/24 del ducato
_grostas reportare_--ricevere rabbuffi o percosse
_guacettus_--guazzetto
_guanza_--guancia
_guanzalis_--quella parte dell'elmo che difende la guancia
_guanzata_--schiaffo
_guarda_--guardia
_guardia campi_--«piccatus est guardia camporum, quia nunquam discedit»
_guarentare_--garantire
_guassare_--versare, spruzzare
_gucchiapirolus_--spillo che serviva da fermaglio
_gucchiare_--far calzette, maglie, berrette
_gucchiarolus_--agoraio, o anche legnetto che usano aver a fianco le donne per sostegno dei ferri nel lavoro delle calzette
_guindalus_--arcolaio
_gumerus_--«est vomer»
_gussa_--buccia, guscio
_gussus_--guscio
_heminare_--minare
_herbolatus_--venditore di erbe medicinali, dentista
_hiniare_--inneggiare, cantare
_homonus_--«Lucretius ait: miserum mandebat homonem»
_honorior_--piú onorando
_hormaium_--ormai
_horula_--orettina
_Hosthya_--Ostiglia
_iacom iacom (facere)_--si dice delle gambe o piedi che si piegano per la stanchezza, per la paura, ecc.
_iada_--(v. aiada)
_Iasones_--Giason del Maino
_iera_--hiera, nome di un antidoto misterioso
_ilia_--i fianchi
_illecebrae_--allettamenti
_illisus_--affranto
_imboazzanter_--sudiciamente
_imboldire_--render animosi, spronare con ardite parole
_imbrazzare_--mettere al braccio
_imbriagare_--ubbriacare
_imbriagus_--ubbriaco
_Imolas_--Giovanni da Imola, giurista
_impazzus_--impaccio
_impazzatus_--impacciato
_impegolatus_--impeciato
_impes_--voce arcaica per impetus
_impressa_--in furia
_inania (in o per)_--nel vuoto
_incagare_--«parum curare, unde de Socrate dicitur: Morti nemo tam gaiarditer incagavit quam Socrates»; e altrove: «incagare et petezare pro nil curare»
_incastellatus_--si dice del piè del cavallo mal conformato in guisa da zoppicare
_incastratus_--castrato
_incercum_--intorno
_inchinus_--«reverentia latine, inchinus grece, cortesia caldee, bona vita hebraice, bombracton diabolice»
_indusiare_--indugiare
_infassatus_--fasciato, in fasce
_inficatus_--conficcato
_infreddatus_--freddato, ucciso
_infucatus_--imbellettato
_ingarboiari_--«valde misceri»
_ingiovare_--«a giova derivat, quae genus est uncini»
_ingordisia_--«aviditas nimia»
_ingramitus_--dolente
_ingurare_--augurare, desiderare
_innaspare_--«circum iactare»
_inscontrus_--scontro, urto di due persone
_insemmam_--insieme: insemmam piare, raccogliere insieme
_insognare_--sognare
_insognum_--sogno
_inspedare_--metter allo spiedo, inschidionare
_integrus e intregus_--intiero
_intenerare_--intenerire
_intertagliatus_--traforato
_intorchiare_--«mescolat vel miscetur»
_intramen_--ingresso
_intravaiatus_--lavorato
_invedriatus_--smaltato di vernice: faccia invedriata, faccia di bronzo
_invergognosus_--svergognato
_invernatus_--svernato
_invia (per)_--luogo impervio
_invidare_--sfidare al gioco
_invitabilis_--inevitabile
_inzappellare se_--impigliarsi, impastoiarsi
_ispienare_--dilucidare
_iurare diablos_--evocare i demoni
_iustare_--aggiustare, equiparare
_iutare_--aiutare
_iutentus_--aitante, robusto
_Labruzzum_--Abruzzo
_lacca_--«est posterior pars zenocchi quae plicatur»
_ladiniter-_--facilmente
_ladinus_--«bergamasche, facilis latine dicitur»
_lamma_--«pro lamina», lama (di spada)
_lanchi (ad corpus)_--imprecazione derivante dal mantovano: ch'at gnes al lantcoer, che ti venga l'anticuore, possa tu cader morto. «Laintcur morbus est»
_lancus_--malanno
_langor_--languore
_lanza_--lancia
_Lanzani (fera)_--fiera di Lanciano
_lanzare_--lanciare
_lanzata_--colpo di lancia
_lanzonus_--grossa lancia
_lanzum_--«todeschi vocant compagnum, sed nos saltum, hinc lanzare dardum pro iaculari»
_lappare_--«proprium est canis cum bibit»
_laqueamina_--agguati
_largare_--protendere
_lasena_--«mantuanice, siea bressanice», ascella
_lassare_--lasciare
_lassivus_--lascivo
_lassulus_--un po' stanco
_lassum_--guinzaglio
_latesini_--animelle
_latonum_--latta grossa
_lauratus_--laureato
_lauttus_--liuto
_lavacchiare_--insudiciare
_lavacchium_--melma
_lavezzus_--laveggio, vaso di terra per cuocer vivande
_lazzum_--laccio, capestro
_leanza_--alleanza, amicizia, patti
_lecarda_--ghiottona
_lecardia_--ghiottoneria
_ledammare_--concimare
_ledammus_--letame, concime
_legrezzas (septem)_--«pro allegrezzas, quas pitocchi canunt causa guadagnandi. Has didicerat Cingar causa abarandi, nam sub pretextu vel relligiosi vel pauperis fiunt barreriae»
_lemosina sancta (esse)_--esser buone lane
_lentare_--allentare
_Leonae (porta)_--Porta Leona: tuttora n'è vivo il nome a Mantova
_leporattus e leporetta_--leprotto
_lergna_--ernia
_lesca_--esca
_letra_--lettera
_lettira e lettiria_--lettiera
_leuca_--lega (misura itineraria)
_leuttus_--liuto (v. chitarrinus)
_levare_--lievitare
_levasusum facere_--levarsi, rialzarsi
_lezerus_--leggero
_libare_--sgravare, esonerare
_libraea_--«quid differant divesa et librea, vide Solinum»
_librazzus_--libro
_ligare_--legare
_ligazzus_--legaccio
_lilili blirum_--«est vox pivae»
_limaga_--lumaca
_lintea ragni_--ragnateli
_linze_--lince
_lisna_--lesina
_lissus_--«levigatus», liscio
_livrerum_--levriere
_locchus_--allocco
_lodrium_--specie di rete per uccelli
_logare_--collocare
_loginus_--alloggio
_lonardistae_--abitanti del quartiere di San Leonardo, tuttora esistente a Mantova
_longones_--assai lunghi
_longum (ad)_--lunghesso
_lorettum_--piccolo imbuto
_losenga e losinga_--lusinga
_lovagna_--«turba luporum; canaia, turba canum; porcinaia, turba porcorum»
_lovertisius_--luppolo: «fabula lovertisii reperitur in Metamorphosion Scaramellae»
_Loysus_--Luigi Pulci autore del Morgante
_Luscar_--anagramma di Carlus: certamente Carlo quinto
_luscina_--usignolo
_lusentare_--illuminare
_luserta_--lucertola
_lusimentum_--(v. lusor)
_lusor_--lume
_luzzus_--luccio
_lympirides_--lucciole
_lypitop_--onomatopea del suono del tamburo
_macagnus_--«grece, barbellus latine, et est sputum vischiosum»
_macaronus_--(v. codegonus)
_maccatus_--ammaccato
_macchiare (se)_--nascondersi in una macchia
_maccus_--«est pulmentum ex semola et botiro contra hydropim, teste Hippocrate»; e altrove annota: «macco, pistumine, pulmentario»
_Macerae (pons)_--Ponte della Massera, delle immondizie
_macomettanus_--maomettano
_Macorbi_--Macrobio
_maderus_--magliuolo
_maëstrare_--ammaestrare, insegnare
_magagna_--«est macula ligni vel cuiuscumque rei peccatio; accipitur etiam pro dolo»
_magattellare_--(v. bagattellare)
_magonus_--accoramento
_Magundat_--«qui postea dictus est Anastasius»
_maia_--maglia
_maimones (gattus)_--gatto mammone
_maitinare_--«agere matinadas»
_maium_--maggio, albero di maggio
_Malamocchi portum_--«metaphorice ponit Malamocchi portum, quasi reputans mortis periculum evitare non posse»
_malgarus e malgherus_--«et casarus sunt magistri vaccarum et stampatores povinarum»
_malnettare_--imbrattare
_malus_--albero della nave
_malvasus_--malvagio
_mamotrettus_--è il mammotrectus o mammothreptus che il Ducange spiega «aviae alumnus, a nutrice educatus»? Dal passo folenghiano parrebbe piuttosto una scimmia; se pure non sta forse per marmotettus
_manacordum_--manicordo, strumento musicale in forma di spinetta
_manarinus_--piccola accetta
_manegare_--fare il manico
_manestra_--minestra
_mangiaguerra_--sorta di vino caro ai soldati, specialmente tedeschi
_Mangiavacca_--in quel di Ferrara
_manicae_--manette
_manigiare_--maneggiare
_mansitare_--restare
_manzola_--giovenca, «iuvencula»
_marangones_--falegnami
_maranazzus_--brutto marrano (ingiuria)
_maranus_--«navis», barca da carico
_marassare_--spaventare
_marassus_--gocciolone, vile, poltrone; e anche vipera
_maraveia e maravilia_--maraviglia
_marazzus_--ronca
_marcellus_--moneta d'argento
_marchescus_--veneziano
_marchetti_--«genera nummorum venetum»
_marellus_--«parvum mare»; e anche acquerello, vinello
_mariconda_--zuppa fatta con pane grattugiato, uova e formaggio
_marezare_--«idest ruminare»
_marisellus_--maretta
_maroëlla_--emorroide
_maronem_--«fallum, errorem»
_---- facere_--commettere uno sproposito
_marones_--testicoli
_martellum habere_--aver dispetto, gelosia
_martinulus_--martinello, strumento con che si caricavano le grandi balestre
_maruffus_--citrullo
_marzam_--il marcio
_marzoccus_--«grossolanus dicitur; at sunt qui dicunt marzoccum idest florentinum, qui fiorentini suum leonem vocant marzoccum; si sic est, ergo florentinum grossolanum»
_marzus_--marcio
_mascherpae_--«recottae»
_maschii_--«experti, pro tempore»; «homines maschi, homines sapientes»
_maserare_--macerare
_masinare_--macinare
_masonem_--«monasterium», casa
_massam_--molto
_massara_--massaia, la Perpetua de' preti
_massaricia_--masserizia
_massella e massilla_--mascella
_mastellus_--«arabice, solum latine», tinozza
_masticare_--«per metaphoram sepenumero ponimus pro diligenter considerare, unde Salustius: Omnia fantasticabiliter masticanda sunt»
_matarellus_--canzone a ballo
_matazzus_--mattacchione
_matellum (formaium)_--formaggio da contadini (matel, bresciano, significa rusticano)
_matinata_--mattinata, «cantilena quae mane fiebat antiquitus amatis»
_mattescere_--insanire
_mattezza_--follia
_matturlus_--scioccone strambo, pazzarellone
_mazatichus_--maggengo, maggese (fieno segato in maggio)
_mazurana_--maggiorana, pianta aromatica
_mazzacrocca_--canzone a ballo
_mazzare_--ammazzare
_mazzadas cechi_--botte da orbo
_mazzuccus_--agg. imbecille; sost. mal di testa
_mearus_--miglio
_medaia_--medaglia
_medda_--zia
_medeccus_--medico, storpiatura contadinesca
_medegare_--medicare
_medemus_--medesimo
_medesina_--medicina
_medius_--il Folengo suole aggiungerlo a sostantivi e aggettivi col significato di «semi» (medius-mortus, semivivo, media-sora, mezza monaca, ecc.)
_meio_--miglio (pianta)
_melanaza_--malannaggia
_melegazzus_--«harundo meleghae», stelo del granturco
_Membrottus_--Nembrotto
_menada (feva)_--fava mestata
_menazza_--minaccia
_menazzare_--minacciare
_menola_--pesce argentino, sfirena
_Mentius_--Mincio. «Est quaestio quare habitantes Godium dicantur menchiones. Salvanellus hanc solvit, dicens quod menchiones non deberent dici, at mintiones, a Mintio flumine suo»
_mentozzus_--grosso mento
_mentus_--cinto
_menuzzus_--minuzzolo
_menzonare_--far menzione, ricordare, nominare
_Menzus_--Mincio
_merda_--«stercus hominis, cuius derivata quaere in Catholicon». «Nota quod poëta hoc vocabulo non utitur nisi in personam Zambelli, qui rustice loquitur»
_merla (passavit Padum)_--modo proverbiale analogo a quello tedesco sulla cicogna, che porta i neonati
_Merlinus_--«iste Merlinus est presens poëta et auctor huius voluminis». «Merlinus in adolescentia sua macaronicus»
_mermoria_--«villanice pro memoria»
_merscalcus_--maniscalco
_merscaltica (ars)_--mascalcia
_Merzaria_--Mercerie di Venezia
_mescadizzi_--cuoio concio in allume per far palle da gioco, staffili: loreus o lorus mescadizzi, correggia di cuoio
_Meschinus_--sottinteso Guerino
_messedanza_--miscuglio
_messerus_--messere, podestá
_mestralus_--usciere, cursore (il «ministerialis» degli Statuti mantovani)
_Mesue_--celebre medico arabo
_metallicius_--fatto di metallo
_mezarola_--misura da vino di due barili
_mezenos_--pacche di porco, pezzi di lardo bislunghi, che si traggono dal dorso del maiale bipartito
_miarus_--migliaio
_micida_--«pro homicida»
_migola e migolina_--briciola
_minutus_--scemato, svigorito
_mioramenti_--grosse anguille di Comacchio
_miorus_--migliore
_misa farinae_--madia
_missaltibus_--Che cosa saranno gli «occhis missaltibus» di cui era pieno l'«urzum» rubato da Cingar a' frati (iv, 117)?--chiederá il lettore. Rettifico anzitutto: deve leggersi ochis; e intendere perciò una bella provvista di oche salato che i frati buongustai conservavano nella dispensa. La voce «misalta» esiste ancora in italiano
_mistatem_--amicizia
_misterum facere_--far mestieri
_mistura_--mischia
_mitas mitadis_--metá
_mius_--miglio
_mò_--«particula conveniens eloquio rusticano»
_mocare_--«nasum est purgare, dicimus etiam mocare lucernam, idest forfice obmuncare, unde Strabo: Monemus studiosos ad vistam conservandam stopinum lucernae frequenter mocare»
_moccus_--moccolo
_mocchettus_--moccolino di candela
_mocenighi_--moneta veneziana
_mocinus_--moccichino, fazzoletto
_moëra_--moglie
_moia_--«non declinatur, est quicquid bagnat»; in moiam, in molle, nell'acqua
_moiatus (pane)_--pan molle
_moiolus_--bicchiere
_molares_--grandi sassi
_molesina_--tenerella, benigna; in alcuni casi «molesinos humiles intellige»
_mollamen_--mollica
_molzinare_--«molliter ungere»
_momaria_--rappresentazione
_mona_--scimmia, bertuccia
_monesi_--«pro monachi villanice»
_montanus_--montante: colpo di spada, tirato di sotto in su
_Monzoiam_--«Monjoje», grido di guerra francese
_moraiae_--morse pei cavalli: strumento con cui si stringe loro il labbro superiore perché stian fermi
_Moraiga_--Morea
_moram (ad)_--alla mora, gioco
_morbezzare_--«a morbiezza descendit, pro luxuriare»; ruzzare, galloriare
_morco_--«est muffa nasi»
_morena_--emorroide
_morfa_--smorfia
_moria_--«est contagium carnis quo moritur animal»
_morosus_--amoroso
_morsellata_--pinocchiata
_mortarus_--mortaio
_morzare_--spegnere
_moschinus_--«si moschinus habeat nasum, inter accademicos longa fuit disputatio»
_moscones_--«Carpitur hic poëta posuisse tavanos et moschones divisim, cum idem sint: respondeo quod non, quia, teste Alchedemach, De orto Hesperidum, moscones sunt minores tavanis et habitant in Lombardiae partibus»
_mostazzonis_--ceffone
_mostazzus_--mostaccio
_moteggiare_--far motto, accennare
_mottellicola_--frate della Motella (paese attiguo a Mantova)
_movesta_--mossa
_movestus_--mosso, sconnesso
_mucchiachias_--«morosas spagnolice»: è voce illirica
_mudanda_--mutanda
_mufolentus_--ammuffito
_muganzae_--geloni
_mulacchia_--cornacchia bigia
_mulazzus_--mulaccio
_multifacendas_--molt'altre cose
_multifores_--con molti fori
_muluc_--anagramma di culum
_muraiare_--ostruire
_musaroles_--«sunt ex stropis contextae, quibus ora bovum mangiare inhibentur, unde Columella: Stroppiferas vaccis musarolas portat arator»
_muschifur_--rubamosche
_mussare_--parlar sotto voce
_mussattus_--zanzara
_mustibibax_--bevi mosto
_mustolentus_--ammostato
_muzzare_--«scapare vel fugere»
_myrmicoleones_--formiche alate
_myrnuca_--formica che sta nella noce
_myrpraedo_--«qui formicarum praedam facit», annota il Terranza
_nandi_--gerundio di nare
_naranci_--aranci
_nare_--nuotare, navigare
_narisa_--narice
_nasare_--annusare
_naspare_--muovere le zampe dinanzi
_nassutus_--nato
_nausare_--aver a nausea
_navarolus_--navicellaio, marinaio
_navone_--rapa lunga e sottile, «genus rapae»
_necessari_--esser costretto
_nedrottus_--anitrotto
_Nefissa_--santa Nafissa (allusione oscena)
_negare_--annegare
_negottam_--«quasi neque guttam intellige»
_negunus_--nessuno
_nemboi_--lombi
_nemigus_--nemico
_nespium_ (plur. _nespoi_),--nespola, bussa
_nettare (paësum)_--«est fugere»
_nettezare_--forbire
_nevolae_--«de farina et croco compositae», ostie
_nezza_--nipote
_nibius_--nibbio
_nidor_--odore dei cibi
_nierus_--uovo che si lascia per segno nel nido delle galline
_ninari_--esser cullato
_nivolus_--nuvolo
_noctua_--civetta
_nodare_--nuotare
_nodarus_--notaio (scherzosamente detto anche dei galeotti alla catena)
_nogara_--noce
_nomanza_--nominanza
_nonanta_--novanta
_Norma_--Sacra scrittura
_nosella_--nocella, quella parte che collega i due bracci d'un ordigno
_novella_--«substantivaliter dicta, significat rem et imbassiatam»
_nummi_--danari, adoperato per genitali
_obniti_--resistere, ricalcitrare
_ocarum paradisus_--detto anche paradiso degli ebrei
_oedipodenscis_--di Edipo
_ofella_--offella, «genus pulmenti Mediolani repertum»
_oldire_--«audire»
_ongia_--unghia
_ongiata_--unghiata
_ongiones_--unghioni
_ongiutus_--onghiuto
_onizzus_--ontano
_onza_--oncia
_onziola_--diminutivo di oncia
_opilatus_--oppilato, chiuso
_optalamins_--vedi scondificus
_oque_--et o
_orbello_--orpello
_orbescam (ad)_--«sine luce»
_orbisinus_--orbetto (attribuito al cieco Cupido)
_ordellum_--«orlum a quo ordellum, pro plica»
_orloins_--oriuolo
_orliga_--ortica
_oselinus_--uccellino
_osella_--uccello femmina
_osellare_--uccellare, cacciare
_osellator_--uccellatore, cacciatore
_osellazzus_--uccellaccio
_osellus_--uccello. «Quaestio hic non parva coorta est an musca sit osellus Averrois diffinire non audet»
_oybo_--«spuzzantis est, aliquando est nomen indeclinabile, ut illud: nasum defendit ab oybo»
_oyde_--«quasi oyme Deus»
_pacchia_--«dicitur mangiamentum stomachiter assumptum»
_pacchiarina_--mota, feccia
_pacchiones_--«mandones» mangioni
_pacia_--pazzia
_padimma_--«pro cessa»
_padire_--patire, digerire
_paditus_--patito
_padronus_--«infirmitas» (affezione ipocondrica cosí chiamata dai contadini: tra cui una consimile malattia nelle donne è detta madrazza)
_paffi_--i lardelli della gola, donde paffuto
_pagni_--panni
_pagnoca_--pagnotta, paffuto
_Paiae lagus_--valle di Palolo, presso Mantova
_paiarus_--pagliaio
_paiolata_--puerpera
_palearia_--la pelle pendente dai collo dei buoi invecchiati
_pamorare_--(vedi solvere)
_pampardae_--tagliatelle
_pampognae_--(vedi cantarellae)
_panada_--pan cotto, pappa
_panadam sofiare_--«proverbium cum quis sibimet malum facit, statim sofiat ut alevietur dolor»; far panada, dicesi da' fanciulli quando il paleo percosso non gira
_panara_--paniere
_panarottus_--piattolone, scarafaggio
_pandemeius_--«genus panis meliacei»
_panescum (cortellum)_--coltello per tagliare il pane
_panizza_--panico
_panza_--pancia
_panzonicam_--«folam»
_paramoscas_--detto per ischerzo di una specie di moschetto
_parangonus_--paragone
_parecchiare_--apparecchiarsi
_parecchium_--apparecchio
_parerum_--parere
_Parisus_--Paride da Ceresara, astrologo; e Parigi cittá
_parlamen_--discorso
_parolum_--«vas aereum», paiuolo
_paronus_--padron di barca
_parpaionis_--farfallone
_partesana_--lunga asta
_passamina_--passaggio
_passulus_--pasciuto
_patarinus_--«latine, hebreus hebraice, baganai caldee, maranus arabice»
_paternostri_--le pallottoline piú grandi della corona del rosario
_Pava (a)_--«Adverbium gridantis, quam vocem proferunt barcaroles, cum versus Paduam navigare volunt»
_pavaionus e pavionus_--tenda, padiglione
_pavana_--ballo (padovano)
_pecenies_--pezzenti
_pedagnus_--«est trabes attingens de ripa ad ripam fluminis», passatoio, ponticello mobile
_pedana_--«genus morbi, qui venit in pedibus senum», podagra
_pedantrices_--maestre
_pedantum_--«differre a pedagogo Platina negat contra Diomedem»
_pedester_--a piedi
_pedestrare_--andar a piedi
_pedezonto_--a piè pari
_pedrina_--polledro, usato dagli stradiotti
_peduzzi_--peducci
_pegola_--pece
_pegolare_--impeciare pegora--pecora
_pegoras_--«fluctus» (v. castrones)
_pelanda_--palandrano, zimarra (v. sguarnazza)
_pellera_--pelarina, conseguenza della sifilide
_pellibovo_--pelle di bue
_pellizza e pelizza_--pelliccia: facere pellizzas, far delle pelli (delle gran spanciate a tavola); officium pellizzae gerere, scaldare
_pellizzarus_--pellicciaio
_pellumen_--pelo
_Pelucca_--«melius villanis convenit, quam caviata, nam caviata citadinis, caesaries regibus et signoris tribuitur»
_penazzus_--pennacchio
_penserum (plurale pensiria)_--pensiero
_pensorosus_--pensieroso
_pentacula_--il pentagono.
_peponessa_--popone
_percitus_--furioso
_perforzum_--sforzo
_perfumus_--profumo
_pergol_--pulpito
_perna_--coscia o piè di porco
_pernicones_--pernici
_perosinus_--perugino
_persuttum_--prosciutto
_pertusus_--pertugio
_pesentus_--pesante
_pesium_--«idest pondus»
_pesocchus_--pesante
_petenatus_--pettinato
_peterlenga_--coccola rossa del rosaio salvatico
_petezatio_--«fit dupliciter, ait Averrois: altera causa bertezandi, altera causa sanitatis; prima ore, secunda et caetera»
_petola_--imbarazzo, imbroglio
_pettus_--«est ventositas tundior coreza, testatur Averois»
_petulcus_--cozzante, ruzzante
_peverazza_--conchiglia marina bivalve
_peverata_--salsa fatta con brodo, pan grattato, spezie e formaggio
_peverum_--pepe
_pharmapotecha_--farmacia
_philosef_--filosofo
_Piamontus_--Piemonte
_piantare animum_--«est ostinati»
_piare_--pigliare: anche apprendere
_piatonada_--piattonata
_Piatone_--scherzosamente per Platone, facendo un bisticcio con piattone, piattola
_picaias_--«cordiculas, quibus nectebat femoralia»
_picare_--appiccare
_Picatriz_--anche il Rabelais rammenta il «reverend père en dyable Picatris, recteur de la faculté dyabologique»
_Piccardiam (pergere in)_--star per essere impiccato
_piccus_--appiccato, appeso
_picigare_--pizzicare
_piga_--piega, orlo «pro plica. Hoc usque in hodiernum diem servatur: idest revolvere alam mantelli super spallam sinistram»
_pigare_--piegare, indurre
_pigatio_--l'atto del piegare
_pignocada_--confettura di pinocchi e zucchero
_pignoli_--pinocchi
_pigrazzus_--poltrone
_pilerus_--pilastro
_pillamen_--pelo
_pinfen_--canchero! «Blasphemia rusticana»
_pinza_--«summitas, est vox cremonesa»
_pioppa_--«est arbor quae latine dicitur populus», pioppo
_piotta_--pilota, marinaio
_pirlare_--girare: «pirlat, girat et rotat, idem»
_pirli_--trottola, paleo
_Pisanella_--la Summa di casi di coscienza composta da fra Bartolomeo da S. Concordio o da Pisa
_pisonare_--dare a pigione
_pissacara_--pisciata
_pissamen e pissum_--orina
_pistinaca_--pastinaca, pianta dalla radice carnosa
_pistonus_--pestello
_pistor_--fornaio
_pistorisius_--pistolese, coltello di lama corta e larga
_pit pit_--«caldeum est et vox quae invitat gallinam ad pitandum, idest beccandum granum, nam piton becus dicitur»
_pitanza_--pietanza
_pizzaguerra_--attaccaguerra
_pizzocara_--pinzochera
_placerus_--piacere, favore
_plaustrum_--carro
_plazza_--piazza
_Poazzus_--«est alveus vetustus per quem alias Padus fluebat»
_poff_--sedere (nome dato anche al diavolo)
_poiana_--uccello di rapina che fa guerra ai pulcini: «poianae, trepidi, viles»
_poiesus_--pugliese
_polarum_--pollaio
_polcella_--pulzella
_Polettus_--paese del Mantovano
_poltronisia_--poltroneria
_poltronizare_--poltrire
_polvinus_--piuma minuta
_polzinus_--«bresanice, pullos latine, polesinos mantuanice»
_pomgranatus_--melograno
_pomrancium_--arancio
_pone_--poscia
_pontada_--«quatuordecim pontadis asinus cantat, Valla quintam decimam iungit»
_popoza_--pupattola
_populazzus_--marmaglia
_porcida_--«pertinens ad porcum, idest foeda»
_Porcos_--Gian Cristoforo Porco, giureconsulto
_portantinus_--ambio: quel passo affrettato di cavalli, asini, che non è ancora trotto
_posada_--adoperata dal F. come equivalente a stagione
_pospodo_--«gospodo», signori
_possada_--clausura
_possare_--riposare, fidarsi
_postam currere_--correr le poste
_postis_--stipite
_potentus_--potente
_povina_--ricotta
_povinatus_--cisposo (da povina)
_praderia_--prateria
_pradessum_--or ora
_praestare_--presiedere
_pransare_--pranzare, mangiare
_pratighus_--pratico
_preciare_--apprezzare
_precium_--prezzo, premio
_Predella_--quartiere di Mantova tuttora esistente
_Pregaius_--Pregadi di Venezia
_premi_--andate a sinistra (v. stalium)
_praesone_--prigione
_pressam (in)_--in furia
_pressus_--pressato, circondato, premuto
_Pretianes_--dev'essere il prete Ianni
_prevenda_--prebenda, profenda, cibo
_prigolare_--pericolare
_prigolus_--pericolo
_prigolosior_--più pericoloso
_primarus_--primo, capo
_procazzare_--procacciare
_prodere_--mostrare
_prolecco_--prologo (storpiatura contadinesca)
_proverbol_--proverbio, storpiatura contadinesca
_provistus_--deliberato
_pruna_--brace
_pru sta_--«vox quae fit cum sistimus somarum, idest asinum vel mullum»
_pudicinus_--pudichetto (in senso ironico: «ironia» trovasi infatti annotato nella Toscolana)
_pugnada_--«percussio pugni»
_Puia_--Puglia «est provincia muschis abundans»
_puleccus_--pulce
_pulichettus_--piccola pulce
_puncto (habere in)_--aver pronto
_puntada_--puntata
_pupio_--«est parvus columbus, nomen fictitium, quia velut inquit Ausonius: Cum pupio cantat, consonat ore pi pi»
_purare_--«pigritare»
_purificatorius_--pannicello con cui il sacerdote netta il calice
_putellus_--ragazzo
_putriffa e putrifola_--fetente
_puvialis_--piviale
_puvidae_--pipita
_puvonus_--fantoccio
_puzzor_--fetore
_quacchius_--quatto
_quadernum_--sedere
_quadrellum_--«inter matonem et quadrellum differentiam alias dicemus». «Matones differunt a quadrellis: lege Vitruvium»
_quaerositas_--l'atto del cercare
_quaiae lombardae_--«ut apertius intelligas, stronci»
_quaresma_--quaresima
_quattus_--«occultus ac si vellet capere quaiam»
_querza_--quercia
_quistare_--acquistare
_racentus_--frizzante (vino), piccante
_rafinare_--smettere
_rafioli_--(vedi casoncelli)
_rafrontare_--affrontare
_ragiamen_--raglio
_ragnifuga_--debellator di ragni
_ragunare_--adunarsi
_raines_--fiorini del Reno
_Ramacina_--canzone popolare italiana del Cinquecento
_ramazzare_--percuotere in furia, all' impazzata
-- «precipitare, unde ramazzonus precipitium»
_ramezantes_--«falsos de ramo supra rientatos»
_ramina_--«forata, genus vasi»
_rammescolare_--rimescolare, confondere insieme, girare a caso
_rammus_--rame
_rampare_--arrampicarsi
_rampatus_--arrampicato
_rampegare_--arrampicare: «rámpegat et rampègat dicitur, media sillaba comuni»
_ramponare_--guernire di ferro scarpe, zoccoli, per meglio camminare sul ghiaccio
_ranabotolus_--l'embrione nato dall'uovo della rana
_ranisonus_--echeggiante del gracidar delle rane
_ranochius_--«est ranarum mas»
_ranza_--«est maior falce»
_ranzus_--rancio
_rapari_--corrugarsi, aggrinzarsi
_rapatus_--grinzoso
_rappae_--rughe, grinze
_rasa_--acqua ragia --«inter fraudem et rasam hic notescit» (nessuna differenza)
_rascare_--raschiare
_raschus_--forca da bifolchi, «furcatus fereus est»
_rasega_--sega
_rasonare_--ragionare; «rasonare dente, comedere»
_rasone_--ragione
_rasorus_--rasoio
_raspare_--il percuoter che fanno i cavalli il terreno, quasi zappandolo
_raspus_--unghia aguzza, artiglio
_rastellare_--raccogliere
_rastellera_--rastrelliera
_rastilium_--rastrello
_rava_--rapa
_ravaiosus_--rabbioso, fastidioso
_ravanellus_--«est radix apreciata nobilium dapibus, non est diminutivum ravae, ut Donatus inquit; sed ravulus diceretur, unde Godianus: Mingere vesicam raula sepe facit»
_raxinus_--«racemus» racchio, racimolo
_razza_--«proprie est equorum, hic pro stirpe ponitur. Unde Godianus poëta: Villani semper perfida razza fuit»
_rebruscare se_--picchiarsi, spazzolarsi
_rebruscari_--divenir piú brusco
_recamare_--ricamare
_Recanatae o Racanatae (fera)_--fiera di Recanati
_recetare_--accogliere, ospitare
_recocta_--ricotta
_recressere_--rincrescere
_redena_--«est corigia freni»
_redicella e redesella_--quel pannicolo grasso che copre le viscere
_redosso_--in furia, confusamente
_reficere_--raggiustare
_refudare_--rifiutare
_regattam (facere)_--far a gara
_reghignare_--digrignare
_remex_--rematore
_remolazzi_--ramolacci
_remordace_--pizzicante
_remucare_--rendere ottuso: «remucatur, obtunditur»
_rensi camisa_--camicia di tela bianca (cosí detta da Rens, in Francia)
_repetare_--calcitrare
_repiare_--rattenere, riprendere
_repossamen_--riposo
_remossus_--remoto
_reputare_--far calcolo
_requistare_--racquistare
_Resanus_--Reggiano
_resigna_--rassegna militare
_restitus_--restio
_Reverum_--Revere, paese mantovano
_revidare_--controsfidare al gioco
_revitum-_--aumento di scommessa al gioco
_revoltare sensu_--riflettere, meditare
_revoliellus_--giri obliqui a salti
_rezola_--viuzza, vicolo
_ribaldellus_--mariolo
_ribombi_--rimbombi
_ribula_--uva dolce friulana che fa un vino spumante generosissimo
_ricola_--ruchetta (erba)
_ricolare_--ributtar indietro
_rictus_--bocca
_rididulus_--ridente
_rigolare_--rotolar giú
_Rigus e Rigazzus_--Enrico
_ringere_--digrignare
_risaia_--«est risus qui fit cachinnando»
_risarola_--«risus, risa, risaia, risarola»
_risigos_--«pericula»
_rivare_--arrivare
_rivera_--riviera
_rivolti_--cantina
_rizzus_--riccio
_robare e robbare_--rubare
_Robertus frater_--fra Roberto da Lecce, celebre predicatore
_rochettus_--cotta di canonici ed alti dignitari ecclesiastici
_rodella_--rotella, scudo di forma rotonda
_rofianus_--ruffiano
_rognire_--nitrire, «hinnire»
_romerus_--pellegrino
_romittus_--«pro heremita»
_rosada_--rugiada
_Rosaria (summa)_--il Folengo per commodo del verso adoperò Rosaria invece di Rosella: cioè una summa di casi di coscienza (Rosella casuum) composta dal minorita fra Battista da Salò nel sec. XV
_rosegare_--rodere
_Rosina_--«est cantilena rusticana»
_rossezza_--vergogna
_rossola_--rossi d'uovo
_rottus_--«est ventositas procedens aut crapula aut ab inflatione milzae quae dicitur mirach»
_rotundare_--arrotondare
_roversare_--rovesciare
_roverso_--alla rovescia
_roversum_--colpo di traverso
_rovida_--(vedi ruidae)
_rubigo_--ruggine
_ruf-raf (de)_--di riffe o di raffe
_rufioli_--ravioli (v. casoncelli)
_rugare_--«quaerere diligenter», «vestigare», frugare, perquisire
_ruginentus_--rugginoso
_ruidae_--spine, pruni, rovi
_ruinazzum_--rovinio
_ruto_--immondizia, letame
_ruzare_--«rugavit impulit, bergamascum est»
_sabionus'_--sabbia, arena
_saccus_--«est depopulatio urbium quam chaldei vocant saccaman»
_sacentus_--saccente, dotto
_sachozza_--saccoccia
_sadocchus_--significa in parmigiano ebreo
_safranus_--zafferano
_sagatare_--«idest sacrificare»: lo si dice del modo particolare che hanno gli ebrei di ammazzare buoi, oche, polli
_sagina_--grasso
_sagra_--sorta di pezzo d'artiglieria, come il falcone
_saguratus_--sciagurato
_saiotta_--«est locusta, quae pro errore frequenter posita est»
_salatta_--insalata
_Salei_--San Leo
_salictum_--saliceto, luogo pieno di salci
_saligata_--selciato
_salire_--assalire
_sal liei_--«tartarum»
_sallarium_--salario, stipendio
_Saloium_--Salò
_Samarchi_--San Marco
_samitarra_--scimitarra
_samitus_--sciamito, drappo di seta
_sanglottus_--singhiozzo
_Sanguileo_--re delle mosche, cosí forte da pungere a sangue i leoni
_saorna_--zavorra, polvere
_saperum_--sapere, intelletto
_sarasinus_--saraceno
_sardena_--sardella
_sassinare_--assassinare
_sassinus_--assassino
_sausare_--scovare, braccheggiare
_savonus_--sapone
_saxum rodere_--«more canis, qui non valens offendere hominem rodit petram»
_sbaccum_--(v. asbaccum)
_sbadacchiare e sbadaiare_--sbadigliare
_sbadacchiare_--porre il bavaglio, imbavagliare
_sbaiaffare_--sbraitare
_sbaiaffus_--ciarlone pettegolo
_sbalanzare_--sbilanciare, sballottare
_sbarainus_--gioco di dadi (sbaraglino)
_sbaratare_--sbaragliare
_sbarraiam (ad)_--allo sbaraglio
_sbercia_--cispa
_sbercifluus e sbercigerus_--cisposo
_sbergus_--usbergo
_sberlare (oculos)_--stralunare gli occhi
_sberlatus_--bieco
_sberlucere_--risplendere
_sberlusentus_--rifulgente
_sbilzare_--«pro valde fluere»
_sbindare_--toglier la benda
_sbisao_--bravaccio stolido e vile
_sbizerire_--sbizzarrire
_sbolsare e sbolsegare_--tossire come un cavallo bolso
_sbolzonada_--ferita
_sboronare_--stappare, svelare, sparare: «Tuf taf schioppetti est; bom bom artellariae grossae, unde versus: Schioppettus tuf taf, bom bom colubrina sboronat»
_sborrare_--«melius quam manifestare»
_sbotazzatus_--sboccato, sguaiato
_sbraiare_--sbraitare, urlare
_sbraior_--urllo
_sbravezare_--«se iactare >
_sbrettare_--sberettare, salutare
_sbricchettus e sbriccus_--uomo di vile condizione, sgherro
_sbroccare_--sbrancare, tagliar via i rami ad una planta; sbrocare risum, scoppiare in una risata
_sbroffare_--spruzzare, sbruffare
_sbroiare_--scottare
_sburlare_--urtare, sospingere; sburlatus, «impulsus»
_sbusamen_--fóro
_sbusare_--bucare
_scagaita_--«plus quam timor, nam timor potest esse sine cagarola»
_scagarare_--«proprie est amalatis»
_scaia_--«teste Servio, est fragmentum saxorum, cupporum, vel cuiuslibet vasis fragilis»
_scaiare_--«disquamare pisces gladio»
_scalogna_--allium ascalonicum, una specie di cipolla
_scalvare_--«idest amputare»; potar (alberi), tagliarne la cima, i rami
_scambiettus_--«est genus salti sicut capriola, tamen accipitur pro qualibet saltatione»
_scamonea_--pianta asiatica, il cui succo è adoperato come purgativo potente
_scampasoga_--scampaforca
_scanacorus_--disperazione, accoramento, «scanatio cordis»
_scanare_--«scannamus panzam, iugulamus collum»
_scanellus_--tamburello per giocare alla palla: «scanus et scanellus quo percutitur balla»
_scanfarda_--«scarteram, meretricem»
_Scannacavalla_--cosí chiamato il re de' tafani, perché molestissimo a' cavalli
_scantonare_--evitare, scansare; ed anche snidare
_scapinare_--«fugere»
_scappinus_--pedule: netare scapinos, andarsene
_scapolas (vertere)_--fuggire
_scapuzzare_--(v. capuzzare)
_scaravazzus_--scarafaggio
_scarcossus_--«dicitur qui macer, undique promulgat ossa, ut vecchiae»
_scardovella_--piccola scardova, pesce d'acqua dolce con molte scaglie
_scarpare_--strappare, infrangere
_scarpacinus e scarpazinus_--ciabattino
_scartozzus_--cartoccio
_scattare_--riscattare
_scavedagnare_--fare le cavedagne (v. cavedagne)
_scaviata_--capigliatura, crine
_scazzare_--cacciare
_schema-tis_--schema, seme, lignaggio
_sempietas_--scempiezza.
_schegnire_--«antiqui dicebant necesse est»
_schelentia_--identico, credo, a scheranzia, angina
_schenada_--un colpo ricevuto, cadendo, nella schiena
_schenera_--schiniera
_schiappare_--spaccare, rintronare le orecchie
_schiazzare_--schiacciare
_schiavina_--veste lunga e rozza, portata da schiavi, pellegrini, romiti
_schifare_--evitare
_schifettus_--barchetta, palischermo
_schifones_--«villanice, calzas urbanice». «Netare schifones est fugere»
_schinca_--stinco
_schionfare_--gonfiare, ingravidare
_schioppare_--scoppiare
_schioppezare_--scoppiettare
_schirattus_--scoiattolo
_schirazzus_--nave veneziana e levantina
_schittare_--spruzzare, insudiciare, far sterco; «lavacchio schitata, imo foedata»
_schitarinos_--«villanice, chitarinos urbanice»
_schizzare_--schiacciare
_scintinella_--sentinella
_scocesus_--scozzese
_scocia_--zucca, molto matura e pressoché guasta
_scodere_--riscattare
_scollare_--gocciolare, liquefarsi
_scoltare_--ascoltare
_scondere_--nascondere
_sconderola_--nascondiglio
_scondificus_--che rende invisibili, nasconde agli occhi altrui. «Lapis optalamius, invisibilem reddens»
_sconire_--scemare bollendo, svaporare, deperire
_scontrum (per)_--dirimpetto
_scoraiare_--portar via il cuore
_scorcia_--scorza
_scoriada_--sferza
_scorlare_--scuotere, crollare
_scorozzatus_--scorrucciato
_scortegare_--scorticare
_scortegatio_--l'atto dello scorticare
_scorzare_--scortecciare, sguainare
_scossare_--scuotere, dibattersi
_scossus_--riscattato, liberato
_scosus_--nascosto
_scottus_--«est debitum tavernae, metaphorice pro quolibet debito positus»
_scotumare_--costumare
_scovare_--scopare, frustare
_scovertare e scovertere_--scoprire
_scovinus_--piccola scopa
_scragna_--sedia
_screpantia_--«melius quam differentia»
_scrima_--scherma
_scrimire e scriminare_--tirar di scherma
_scrizzare_--scherzare
_scrizzum_--scherzo
_scroa e scroia_--scrofa
_scroffa_--scrofola
_scropulum o scrupulum_--la ventiquattresima parte di un'oncia
_scufiotus_--scuffiotto
_scuitare_--«memorare»
_sollazzata_--sculacciata
_scurare_--oscurare
_scurrere_--correre
_scurzus_--scorcio, che appare in iscorcio
_scusare_--servire da, supplire a
_scusire_--scucire
_secritudo_--segretezza
_seda_--seta
_sedacia_--staccio
_sedazzare_--burattare
_sefus_--sego
_segurare_--assicurare, garantire
_seguris_--scure
_segursellus_--piccola scure
_segurus_--sicuro
_Semiphora_--«dei nomen»
_semprus_--eterno
_semustus_--mezzo bruciato
_senapra_--senape
_Senna_--Siena
_sensarus_--sensale
_sentare_--«sento a sedeo»
_sentiria_--sentieri
_Seraffus_--«maximus in quibus libet liberalibus artibus fuit»
_seraia_--serratura
_serraium_--asserragliamento
_setis_--setole
_Sextum_--Liber sextus Decretalium di Bonifacio VIII
_sfalsare_--falsificare
_sfodrare_--sguainare
_sfodro_--guaina
_sfoggiatum_--«dicimus variatum et diversicoloritum»
_sfondrata_--sfondata, rovinata, applicato a donna: Messalina
_sforacchiare_--«pro sbudellare»
_sfronzantes_--che escono dalla sfronsa (fionda)
_sgagnare_--addentare, mordere
_sgallinare_--«gallinis privare; sic Columella: Per eminentia fiant pollaria ne vulpe sgallinentur»
_sgamaitus_--scamato, verga per battere le lane
_sgambare_--toglier di gamba, slacciare
_sgambiettus_--«est genus salti, sicut capriola; tamen accipitur pro qualibet saltatione»
_sganzerla_--«et alphana sunt animalia longas habentia schincas». Si dice di uomini dalle gambe lunghe
_sgaraboldelli_--grimaldelli
_sgarbellatus_--arrovesciato, scerpellino
_sgarlatatus_--«dicitur qui sine garletto zopegat. Garlettus est pars superior calcagni»
_sgathiare_--divincolarsi, disviluppare
_sgiuntus_--disgiunto
_sgollaia_--scolatura
_sgonfius_--gonfio
_sgozzolare_--gocciolare
_sgraffignare_--«est viri, graffiare est gattae, azzaffare est leonis»
_sgregnare_--ridere
_sguaitare_--«videndo notare et sindicare»
_sgualdraccha_--sgualdrina
_sguardadura_--sguardo
_sguatarus_--guattero
_sguazzare_--menar bestie nell'acqua corrente e farvele abbeverare
_sguazzum_--allagamento
_sguarnazza_--guarnaccia, zimarra
_sguerzus_--guercio: sguerzus Africae, Annibale
_Sguizzera_--Svizzera
_sguizzer_--svizzero
_sgognare_--fare sberleffi
_sgurare_--lavare
_sgurentus_--«atritus», ferro lucido dal grand'uso
_sgussare_--sgusciare
_siare_--sciare
_Siccaboronus_--asciugatappi
_sicurare_--assicurare
_sifiare_--«est proprium spadarum quando velociter manegiantur»
_sigillum facere_--votare
_signa (dare)_--il segnale della battaglia
_signentus_--segnante o segnato: signenta corona, la corona che segna il rosario; scodella signenta, colma sino al segno dell'orlo; petra signenta, improntata con un segno
_silacchum cinquinum_--contusione, impronta delle cinque dita dopo uno schiaffo
_simiotta_--scimmiotto
_Simona (madonna)_--la simonia
_simultates_--inimicizie
_singentus_--percosso con la cinghia
_singiarus_--cinghiale
_sinona_--astuta (da Sinone che ingannò i troiani)
_siroccus_--scirocco
_siroppus_--sciroppo
_sisinus_--«genus nummi», moneta di mezzo soldo
_sizza_--mammella
_slancatus_--sciancato
_slanza foiada_--propriamente lancia lasagne, uomo dappoco
_slanzare_--lanciare
_sledammare_--nettare
_sleguatus_--sciolto, strutto
_slongare_--allungare
_smacare_--smaccare, scornare, ammaccare
_smacchiare_--scovar dalla macchia
_smagazzare_--stritolare «smagazzat plusquam friat»
_smagonare_--«extra magonem ellicere», sfogarsi
_smaraviliare_--maravigliare «rustice»
_smazzolare_--«tartassare, tambusare, bastonare, tartufolare, tracagnare»
_smenticare-_--obliare
_smenuzzare_--«pro boconatim incidere, unde Columella: Ocharum pavaris herbam mangiandam smenuzzare bisognat»
_smerdolare_--«idest purgare»
_smergolare_--«idest vociferare», «gridando, cantare», «valde clamare»
_smesiare_--svegliare, chiamare
_smiccare_--ammaccare, ficcare per forza
_smiollare_--e cavare medullas»
_smoiare_--lavare
_Smorbia_--località mantovana presso Ponte Arlotto, ove si accumulavano immondezze e vivevano le meretrici
_snembolare_--levare il fiato, slombare, sfibrare
_socca_--gonnella
_sochinus e sochinellus_--guarnelluccio
_socida_--«est mandra»
_sofiamen_--respiro affannoso
_sofinus_--sciá di Persia
_soga_--corda (diminutivo soghetto), capestro
_soia_--beffa, burla
_soiare_--deridere
_soium_--«genus vasi vinarii»
_solarum_--volta, soffitto
_solazzus_--«fuit philosophus epicureus: vide Diogenem»
_soldus_--«est precium militare, hinc derivat soldatus»
_solegismus_--sillogismo
_solimatus_--sublimato (veleno)
_Solpharinus_--Solferino paese, e solfanello
_soltus_--sciolto
_solvere_--«lombardice dicitur mane comedere, pambrare romagnice»
_someiare e somiare_--simigliare
_somenza_--«propaginem»
_sonzia boschi_--unto di bosco (bastonata): «sonzia, grassa, idest lignum». «Unguentum boschi, trambaius est»
_soperchiare_--avanzare, restare
_soporari_--addormirsi
_sorare_--«exhalare»
_soratuttum_--«super omnia»
_sorbottum_--un gran sorso (di vino)
_sordina_--«parva piva»
_sores mediae_--mezze suore, mezze monache
_sorex, sorices, sorighettus, sorighinus_--topolino
_sornachiare_--«ronfare, ronchizare nil differunt»
_sorramen_--apertura, sfiatatoio
_sotanella_--la quarta corda della chitarra
_sothiezza_--sottigliezza
_sotilus_--sottile (voce di tenore)
_sotosora_--sossopra
_soverottus_--scarpe, o pianelle con suole di sughero
_spacatus_--arredato con pompa
_spacianter_--«quando derivat a spacior significat tarde, quum vere derivat a spacio-as significat cito»
_spadolare_--«ut fit cum linum erudiunt disgrossantque», battere con la scotola il lino
_spagna_--nome di ballo
_spallazzum_--spallaccio: la parte dell'armatura, fatta a scaglie, che copriva la spalla
_spalleria_--paramenti delle spalliere
_spallezare_--detto di cavallo: andare con leggiadria agitando con eleganza le spalle
_spantegare_--spandere, diffondere, spalancare
_sparamenta_--fodere delle scarpe: «quid sunt sparamenta lege Nicolam Zavatinum»
_sparare_--risparmiare
_sparaverus_--sparviero; ire sparavero, andar in bocca al lupo; ad sparaverum, in rovina
_sparpagnare_--spargere, disseminare, sparpagliare
_sparpagnatio_--profusione
_spazzare_--disbrigare
_spazzaiamenter_--subito
_speciarus_--farmacista
_spedus_--spiedo
_spegazzare_--imbrattare, scarabocchiare
_spelizzare_--«expilare»
_spelorzus_--spilorcio, briccone
_spergol_--aspersorio
_spernazzare_--sparnazzare
_sperzurare_--giurare
_spesa_--salario
_spessiter_--«frequenter»
_spetia_--spezie, droga
_spica (aietti)_--spicchio d'aglio
_spigare_--spiegare
_spinare_--spillare, metter a mano una botte di vino
_spinazza_--spinaci
_spinbozzus_--probabilmente è il frutto del pugnitopo, dalla coccola rossa subsferica
_spinelle_--tumoretti linfatici nelle gambe de' cavalli
_spinettum_--zipolo
_spingardella_--«est genus artelariae»
_spingardoium_--canzone a ballo
_spiramen_--respiro
_spizzare_--zampillare
_splumatus_--sprimacciato
_sponsonare_--stimolare, pungere
_spontonis_--ferro conico appuntito: spuntone
_spresiare_--sprezzare
_spronus_--sperone
_sprovedutus e sprovistus_--impreveduto
_spudare_--sputare
_spudazzus_--sputacchio
_spulicare_--spulciare
_squadernare_--sconquassare (oggi dicesi in dialetto mantovano squinternare)
_squadernari_--dividersi in quattro
_squadronus_--«quam bataionem florentini vocant»
_squaiare_--scuotere, far trasalire
_squaquarare_--gozzovigliare, «pro bene vivere usurpatur ab epicureis»; «frui»
_squaquarinus_--«est factus cum duobus digitis, toccans barbozzum alterius. Poëta Godianus: Temnite foemineos squaquarinos, temnite basos»
_squarcina_--coltellaccio
_squarzare_--squarciare
_squarzone_--grosso squarcio
_squilla_--specie di pianta a bulbo o cipolla, detta piú comunemente scilla
_stafezare_--correre come staffetta
_stagnus_--resistente, sodo
_staiezare_--tagliuzzare
_staladizzus_--svernato
_stalium_--stalí, andate a destra: termine tecnico adoperato anche oggi da' barcaioli veneziani per evitare gli urti
_stambussada_--«mantuanice accipitur pro bastonata»
_stamegna_--stamigna, tela rude che si adopera per colare liquidi
_starus_--staio
_Stephanus_--nel senso di pietra, lapidazione
_stigare_--eccitare, aizzare
_stimmare_--tener alto
_stipula_--stoppia
_stipulator_--armeggione scaltro e disonesto
_stirpare_--estirpare
_stivallus_--stivale
_stiverius_--sorta di cane
_stizza_--carogna
_stizzare_--aizzare
_stizzus, stizzones_--tizzoni
_stopinare_--«dicitur tremare, quia, deficiente oleo in lucerna, stopinus languens trepidat»
_stopinos (cagare)_--aver gran paura
_stoppare_--turare
_storta_--«est genus spadae, quae latine dicitur samitarra»
_storthiare_--tirar un colpo di spada
_storax_--balsamo asiatico
_strabucconem (ir e ad)_--traballante
_stracchedo_--stanchezza
_stradarolus_--aggressore da strada, grassatore
_stradiottus_--soldati slavi o albanesi a cavallo, armati alla leggera
_strafozate_--superbamente, magnificamente
_stralusentus_--sfolgorante
_strangozzare_--languire, basire
_stranudare_--starnutire
_strapluviare_--il gocciolar della pioggia in locali mal riparati
_strapazzare_--tuffarsi
_strassinare_--trascinare
_stravaccare_--atterrare
_stravaccatus_--sdraiato
_straviare_--disperdere
_straviatus_--fuor di sé, fuor di strada, badalone, perdigiorno
_strazza_--straccio: anche nome di un ballo
_strazzolentus_--cencioso
_streggius_--lasca
_streppare_--strappare, svellere
_streppone_--straccione
_streppus_--strappo
_striccare_--stringere, premere, strizzare (l'occhio)
_striccus_--premuto, stretto
_striggia_--striglia
_striggiare_--strigliare
_strinare_--abbruciacchiare, arsicciare
_strinatos (campos)_--«dixit, quia stipulas incendunt»
_stringa_--cordella, staffile; stringas tirare, morire. Nella Toscolana al verso stringas cum totis quinqne feretis è apposta la nota: «sunt aliae stringae, quae habent ferrettum unum»
_stringatus_--attillato
_strionis_--stregone
_strissare_--strisciare, passar rasente con impeto
_strolecchus_--astrologo
_strollogus_--astrologo
_stropellus_--ramoscello
_stroppa_--virgulto adoperato per legare ed anche per battere; in stroppa stare, stare a segno, in freno
_strozzerus_--l'addestratore di uccelli di rapina per la caccia
_strues_--mucchio
_strya_--strega
_stryatus_--stregato
_stryanismus_--stregonesimo
_stua_--stufa
_stuare_--spegnere
_stuffus_--coperto
_stupidus_--che fa istupidire
_sturlare_--urtare, cozzare, spingere
_sturlonus_--spinta, urto
_stura_--stufa; mandare ad stuvam, mandare a male, all'inferno
_suadela_--arte di persuasione
_subiare_--(vedi sifiare)
_subius_--«et sibilus»
_subitanus_--subitaneo
_submaginare_--riflettere su qualche cosa, ricercandone le cause e ricostruendosela in mente
_substizzare_--attizzare
_suffimigium_--«quasi sacrificium diabolo»
_sugare_--asciugare
_summata_--gelatina (?)
_supposta_--«quid sit vade et quaere; venetianiter la cura, lombarditer una spera», serviziale
_supressada_--sorta di salame o galantina
_suttus_--asciutto; pan suttus, pane solo, senza pietanza
_tabachinare_--far il mezzano
_tabachinus_--«est mediator, nuntius, amantium»
_tacagnus_--«fuit homo sceleratissimus omnium» (v. spelorzus)
_tacare_--attaccare
_tacuinus_--almanacco
_tacola_--gazza
_tacolare_--lo stridere delle gazze
_taconatus_--rattoppato
_taconus (v. gazanus)_--maltagliato
_taërus_--tagliere
_taiola_--tagliola
_talentum_--«appetitum»
_talqualiter_--in modo che
_tamagnam_--«tam magnam»
_tampellare_--picchiare romorosamente
_tantonus_--a tentoni
_tapare_--fare; ben tapá, ben fatto, bella tacca d'uomo; mal tapá, male in arnese
_Taprobano_--l'antico nome sanscrito di Ceylon
_tararare_--«trombezare»
_tarma_--tignola
_tartuffa e tartufola_--tartufo, percossa
_tasentare_--racchetare con modi amorevoli
_taulazzus_--tavolaccio, targa di legno per bersaglio
_tavanus_--tafano, assillo. «Seneca inquit: Philosophiae murum sic Plato trapassavit, velut tavanus ragni telam»
_tavernarus_--oste
_tavoleria_--la scacchiera, i giochi di tavole
_teggetta_--«vas coquinarium»
_tegnaris_--tigna
_temma_--paura
_tenconus_--postema nell'inguinaglia, causata da mal venereo
_tenerire_--ammollire
_tentus_--rattenuto
_tesera_--«virga est supra quam villani numerum signant»
_testazza_--grossa testa
_testum_--vaso di terra o di ferro che, coperto di bragie, serve a sua volta a coprire tegami e piatti per meglio cuocere le vivande
_tetare_--poppare
_teza_--capanna
_tezottum_--capanna, casalone
_Thebittus_--l'astronomo Harrani Abul Assan Tabit
_tibiare_--trebbiare
_tichitare_--«percutere cum tich toch»
_tilatus_--attillato
_tinazzus_--grosso tino
_Tiphis_--Tifi Odassi, precursore del Folengo
_tira_--serqua, lunga sfilata
_tiriaca_--triaca, noto medicinale
_tirintana_--processione
_titalora_--capoverso di canzone popolare
_tochettum, tochus, tochellus_--«frustum et frustillum», tozzo
_todannum_--«tuum dannum, est collisio indriotonicea»
_Tognazzus_--Toniaccio (da Antonio)
_tola_--tavola (abbecedario), «tabella supra quam alphabetum a pueris discitur»
_tomaca_--pomodoro
_tomachae_--polpette con zucchero e uova
_tomboare_--rintronare, «fictitium verbum»
_tominus (casus)_--cacio casalingo di qualitá scadente
_tommus_--salto col capo in giú, capitombolo
_tommare_--cadere
_Tonellus e Tonnellus_--Antonello
_torno_--tornio
_torrazzo_--«magna turris»
_torus_--letto
_torzes_--torcie
_tosonos e tosottos_--i capelli tosati
_tosus_--tosato
_totanto, quotanto_--tanto, quanto
_tozzare e tozzolare_--battere di santa ragione
_trabaccas levare_--andarsene
_trabaccolae_--padiglioni, tribune per spettacoli, tenda, baracca
_trabuccare_--incespicare, cadere: scudos trabuccantes vorrà dire scudi che eran di giusto peso, e facevano perciò traboccar la bilancia
_tracagnare_--bastonare
_tracagnus_--bastone: «tracagnum mantuanice, trusum bressanice, trambaium graece, truncum latine»
_trafegare_--trafficare
_tragicus_--doloroso, soggetto di tragedia
_traina_--«genus nummi»
_tramazzare_--«ruere»
_tramazzus_--stramazzone
_trambaius_--«et tracagnus idem sunt», «unguentum boschi»
_trammare_--tramare
_trampinare_--«caminare» con fatica
_transbaltigare_--traballare: «cigat, ninigat, nutat»
_transtrum_--trasto: asse trasversale delle barche per sedervisi
_trapozzare_--il tuffarsi del sole nell'onde
_trare (facere)_--«proverbialiter dicimus: facit trare, idest fallit et abarrat»
_trascocti_--«valde ebrii»
_travellus_--travicello
_travenire_--intervenire, succedere
_travus_--trave
_tremolantes_--brividi, peti, persone cosí dette «quia semper tremant», ed anche ornamenti che svolazzano
_tremolus_--tremarella
_trentapara_--il diavolo, come a dire trenta paia di diavoli: vale anche per befana e altra orrida apparizione
_trentinam_--«est genus nummi, quam furcifur rex Ripae Trenti primus signavit» (30 centesimi)
_treppare_--ingannare, beffare (v. truffare)
_trespus_--trespolo
_tressum (per)_--per traverso
_trevella_--travicella o piccola piana
_trezza_--treccia
_tribianus_--uva bianca
_tridare_--battere, tritare, pestare
_tridus_--trito, battuto
_trigare (se)_--arrestarsi, rattenersi
_trigornos_--tre giorni
_trilignifera_--la forca da' tre legni
_trilisum e terlisum_--traliccio
_trincher, tarlofen_--trinken e der Teufel (a proposito dei tedeschi avvinazzati): «quid significhent lege Svetonium»
_trinzans_--trinciante
_trinzera_--trincera
_trisaltare_--«galzopando saltare»
_trivilinus_--trivellino, succhiellino
_trivilare_--succhiellare
_troare_--trovare
_truccum_--mazzapicchio (v. trusum)
_trucimaniter_--da turcimanno, col senso di mezzano
_truffare_--«decipere, soiare, calettare, trepare, bertegiare, bertonare, tosare»
_trusum_--(vedi tracagnus)
_trutinare_--pesare sulla bilancia
_tufare (nasum)_--tappare, turare
_tumefactus_--gonfio d'ira, orgoglio
_Turluru la cavra è mozza_--canzone popolare italiana del Cinquecento
_tuscis_--tosse
_Tyum_--«est vallis spaciosa prope moenia Mantuae» (Te)
_ubinus_--piccolo cavallo veloce
_ulva_--erba palustre
_umberlicus e umblicus_--ombelico (contadinesca storpiatura)
_umbriosus_--ombroso
_uncus_--adunco
_urta_--urtone, spinta
_urzum_--orcio
_ussum_--«ostium», porta
_vaccarius_--(rustice) «pro vicario»
_valentisia_--valore
_valisa_--valigia
_Valtropia_--Valtrompia nel Bresciano
_vanigare_--vangare
_vappa_--vinello annacquato o svanito
_varolae_--vaiuolo
_varolus_--il branzino, che quando è giovane ha molte macchie come i vaiolosi
_varones_--ghiozzi
_vascones_--guasconi
_vedella_--vitella: «optimum edulium et lecardo congruum testa cum pelle vedelli»
_vederus_--vista
_vegiare_--vigilare, vegliare
_Vegnesa_--«pro Venetia»
_ventessa o ventissa_--«dicimus ventum et ventissam, sicut abbatem et abbatissam, papam et papissam»
_ventilare (se)_--avventarsi
_ventrones_--ventraie, immondezze
_verasus_--«est spiritus qui vertitur in lupum et infantes vorat»
_Verbitrium_--«constans tribus ex verbis»
_verdugum_--spadetta spagnola, stocco
_verettone_--«verettam, stralem, sagittam, quadrellam»
_verghezare_--battere (la lana), scamatare
_vergotinus_--qualche
_vergottam_--qualche cosa, il contrapposto di negotta
_vermeius_--vermiglio
_vermer_--«vinum valde celebratum», dice il Terranza (?)
_vermocagnus_--canchero (vermis caninus): era bestemmia proibita dagli statuti mantovani
_vernare_--rigermogliare in primavera
_vernazza_--vernaccia
_vertones_--(vedi verettone)
_verzella_--«est instrumentum duobus virgis compositum ad disgranandam segetem»
_verzonus_--grosso cavolo
_veschiare_--invischiare
_vesica_--vescica
_veza_--botte
_vezza_--veccia
_vezzatus_--avvezzo
_vezzum_--costume
_vidoëlla_--vedovella
_vilazzus_--codardaccio
_villacaria_--codardia
_villanus Spagnae_--«optimus equus est»
_villotta_--«genus cantilenae rusticanae»
_villus_--pelo, ciuffo di peli
_vinazzolus_--il granello interno degli acini d'uva
_vinessa_--vinaccia
_viras_--«ornamenta gladii», ghiera
_virdus_--verde
_virens_--nel fior degli anni
_virgulatus_--listato, variegato
_visaggium e visazzum_--viso
_visinus_--«vicinus et vicinanza differunt in prima sillaba: unde Vergilius de vicino: Nec mala vicini pecoris contagia laedent. De visinanza Salvanellus: Per totam merdae visinanzam spantegat oybos»
_vitia_--veccia
_vitriata_--vetrata
_vodus_--vuoto
_vogatio_--vogata
_Volta_--paese mantovano
_voluntariter_--ben di cuore
_vulpazza_--volpaccia, volpone
_zacara_--condimenti generici
_zaccara_--cosa o persona di niun pregio
_zacchetum_--giacchetta
_zaccum_--giaco, arme da dosso, fatte di maglie di ferro
_zaffare_--«cito prendere, hinc zaffus, idest sbirus, qui sunt genus hominum poltronissimum»; ed altrove: «proprie sbirorum est et est venetianicum»
_zaffus_--birro
_zafranatus_--color di zafferano, giallo
_zaghettus_--chierichetto
_zagus_--chierico, scaccino, sacrestano
_zaina_--catinella, quartuccio (di vino)
_zainus_--bicchiere
_zais_--«vox bubulchi cum sistit boves nimis frezzosos»
_zaltronus_--cialtrone
_Zambello_--Giovanni bello
_Zan_--Giovanni
_zancae_--ciancia
_zanchae_--«chelae», branche dello scorpione (costellazione)
_zanetta_--(v. gianetta) superlativo, zanettone
_zanettus_--ginnetto, cavallo spagnolo
_zanini_--vermi che rodon le fave e le lenticchie
_Zannina_--Giannina, «nunc Zanina, nunc Zoanina scribitur»
_zanza_--ciancia
_zanzare_--cianciare
_zapellus_--intoppo
_zaratanizzare_--ciarlatanare
_zarda_--frode, brutto tiro, propriamente è il soprosso nello stinco de' cavalli
_zarra lavanzus_ (I, 214 Moscheide)--il verso corrisp. della Toscolana dice: «quod superem vulgus ponite ne pereat»
_zat_--«arabice, bufo latine, rospus caldaice»
_zavata_--«est scarparota, accipitur pro qualibet re vilissima»
_zazara_--zazzera
_zelatia_--gelatina
_zelatus_--gelato
_zelosus_--geloso
_zenari_--gennaio
_Zenoa e Zenna_--«pro Zenua genovesi dicunt»
_zenocchius_--ginocchi
_zenovesus_--genovese
_zentaia_--«gens plebaea»
_zenzala_--zanzara
_zerla_--gerla
_zettus_--getto, stampo, tiro; bellus zettus, bel colpo
_Zibeltarri_--Gibilterra
_zibettus_--«muschius, zibettus odore provocant ardorem»
_zifara_--cifra
_ziponus_--giubbone
_zobias_--«dies Iovis»
_zoccus_--ceppo d'albero, «est arboris maior radix»
_zoia_--gioia
_zoiellum_--gioiello
_zoiosus_--gioioso
_zoncare_--troncare
_Zoppinus_--celebre cantastorie veneziano
_zorneia_--giornea
_Zorzus_--Giorgio: San Giorgio, localitá mantovana
_zosum_--«giusum, deorsum»
_zovare_--giovare
_zubebus_--zibibbo
_zubiana_--strega che va al corso del giovedí
_zucada_--capata, botta col capo
_zuffo_--ciuffo, culmine
_zugare_--giocare
_zugnus_--giugno
_zuppelli_--zoccoli, pianelle
_zuratus_--giurato: «frater zuratus plus quam amicus»
_zurma_--ciurma
NOTA
Delle _Maccheronee_ il Folengo ci ha lasciato quattro redazioni stampate (manoscritti non si conoscono), molto diverse fra loro: mirabile prova della serietá artistica, dell'amorosa cura con cui dalla prima giovinezza sino alla morte egli elaborò i suoi poemi, martellandone quasi, instancabile cesellatore, ogni esametro.
L'edizione principe del _Baldus_ in 17 libri (_Venetiis, in aedibus Alexandri Paganini, inclito Lauredano principe, kal. ian. MDXVII_; riprodotta una sola volta, nel 1520, a Venezia da Cesare Arrivabene) è poco piú di un abbozzo di adolescente precoce. Ci dá i canti goliardici sbocciati a Bologna, tra la gaia baraonda universitaria; ritoccati dal Folengo, con segreto rimpianto delle sue scapestrerie studentesche, negli inizi della clausura monastica. Benché il volumetto contenga embrionalmente tutti i germi fecondi dell'arte folenghiana, può nondimeno esser lasciato affatto in disparte (come semplice curiositá da eruditi) in una ristampa delle _Maccheronee_.
Ben altro valore compete alla seconda redazione di quattro anni dopo: alla Toscolana (_Tusculani apud lacum benacensem, Alexander Paganinus, MDXXI die V ianuarii_). Il frate, omai pronto alla ribellione, rivela con audacia sfolgorante il suo genio di poeta realista e satirico: l'irruente giovanile esuberanza si riversa, oltreché negli ampliati poemi, nelle bizzarre prefazioni appostevi col fittizio nome di Aquario Lodola (cfr. Appendice III), nelle annotazioni marginali ond'è come da perenne commento autentico assiepata ogni pagina. Il Rabelais ebbe indubbiamente tra mano la Toscolana e ne derivò motivi non pochi di parodia, come dimostrai ne' miei _Studi folenghiani_ (Firenze, 1899, pp. 46-52) e piú ampiamente ha svolto il THUASNE (_Études sur Rabelais_, Paris, 1904, pp. 159-265), a cui s'attiene pedissequo il PLATTARD (_L'oeuvre de Rabelais_, Paris, 1910).
La Toscolana fu riprodotta a Milano nel 1522 (_per magistrum Augustinum de Vicomercato_), e ristampata più volte a Venezia durante il Cinquecento (cfr. PORTIOLI, _Le opere maccheroniche di M. C._, Mantova, 1882, I, p. XCVI). Per tacere di altre due ristampe del Seicento, venne posta a base delle grandi edizioni mantovane del Settecento (quella Terranza, con la falsa data di Amsterdam, 1768-72) e dell'Ottocento (la citata Portioli); nelle quali due ultime però la Toscolana fu improvvidamente spogliata del suo massimo pregio, le prefazioni e le note.
Il successo entusiastico riscosso dalla seconda redazione del _Baldus_ cacciò immeritatamente nell'ombra le due successive, che racchiudono un'espressione più completa e matura dell'arte folenghiana: la Cipadense e le stampe conosciute sotto lo pseudonimo indecifrabile di Vigaso Cocaio.
Quando la Cipadense fosse pubblicata non è agevole stabilire con precisione: par certo soltanto che uscisse dalle officine del Paganini, editore delle due prime redazioni. Nell'avvertenza di Francesco Folengo (cfr. Appendice II) è detto che il cugino Teofilo gli consegnò il manoscritto nell'ottobre del 1530, partendo da Ancona per ritrarsi col fratello Giovan Battista nell'eremo di Capo Campanella; e nell'_Errata-corrige_ finale si spiegano le molte mende con la lontananza dell'autore: sta però di fatto che in più passi del Baldus sono chiaramente adombrati avvenimenti posteriori al 1530. P. es., nel libro XIX (vv. 403-5) si deplora la morte di Luigi Gonzaga detto Rodomonte, ucciso a Vicovaro nel dicembre 1532. Nel libro XXV (cfr. nell'appendice II le varianti ai vv. 240, 243) Megera nomina due volte un papa Paolo preconizzato restauratore della Chiesa cattolica, e non può non riferirsi a Paolo III, eletto nell'ottobre 1534. Forse nel libro XVIII (vv. 480-82) si accenna alle gesta africane di Carlo V e di Ferrante Gonzaga (luglio-agosto 1535). Ce n'è quanto basta per concludere che il Folengo per lo meno sino al 1535 introdusse modificazioni nella Cipadense: la quale usci probabilmente tra il 1539 e il '40, dacché vi è celebrato, come ancor vivo Federigo Gonzaga duca di Mantova ([+]giugno 1540), mentre non vi figura più l'entusiastico elogio per Isabella d'Este ([+]febbraio 1539: cfr. Portioli, I, 117).
La Cipadense fu ristampata una sola volta nel 1555 (_Venetiis, apud Petrum Bosellum_): i suoi esemplari sono pressoché scomparsi; se ne conoscono solo quattro, esistenti nella Comunale di Mantova, nella Vittorio Emanuele di Roma, nel British Museum, che ne ha due (THUASNE, p. 173).
A impedirne la diffusione dovettero anzitutto contribuire le scappate poco ortodosse (nella predica di Cingar del libro ix è rammentato con deferenza Martin Lutero!): poi, le sorvenute edizioni di Vigaso Cocaio, la prima delle quali vide la luce a Venezia, otto anni dopo la morte del Folengo (_Merlini Cocalii poëtae mantuani Macaronicorum poëmata, Venetiis, MDLII, cum privilegio illustrissimi senatus venetorum_). Si è creduto finora che la stampa fosse procurata da Pietro Ravani: ma a buon conto il privilegio, conservato nell'Archivio di Stato di Venezia (Senato, Terra, filza 13), venne chiesto e ottenuto da Giovanni Varisco.
Serenissimo Principe, eccelsa ed illustrissima Signoria,
Perché il fedelissimo servitor della Serenità Vostra, Zuani de Varisco desidera far stampar le _Deche_ di messer Pietro Martire _delle cose del mondo novo_, tradotte de latino nella volgar lingua, e la nova _Macaronea_ di Merlino, e dubita che della fatica sua alcun altro non venisse ad aver il premio, ristampando quelli; però a piedi di Vostra Serenità ricorre la si degni concedergli che per anni diece alcun altro non possa imprimere né impresse vendere, cosí in questa città di Venezia, come ancor in ciascuna città e luoco suo, le dette opere senza licenza di esso supplicante. Con pena a chi contrafacesse, di perder tutte le opere qual'avesse stampato, e de ducati diece per una, uno terzo della qual pena sia di quello che darà la denonzia, l'altro terzo dell'arsenale di Vostra Serenità e l'altro terzo della Pietà. Ed alla buona grazia di Vostra Serenità umilmente prostrato si raccomanda.
_1551, die 2 iunii in rogatis_
Che per auttorità di questo Consiglio sia concesso a Zuanne de Varisco, che niuno altro che lui senza sua permissione non possi stampar né far stampar in questa cittá e in tutto il dominio nostro, né stampate altrove vendere in quelli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . la nova _Macaronea_ di Merlino, per anni diece; sotto pena a chi facesse in contrario di perder le opere stampate, e ducati 10 per cadauna opera, un terzo de la qual pena sia di quello che darà la denonzia, l'altro terzo dell'arsenale e l'altro della Pietà...
De parte ... 155--De non ... 6--Non syncere ... 15.
Malgrado queste comminatorie, Pietro Ravani ristampò due volte l'edizione di Vigaso Cocaio: nel 1554 e s. a.; il Varisco la reimpresse nel 1561, corredandola di rozze xilografie («_nunc recens accurate recognita cum figuris locis suis appositis: Venetiis, apud Ioannem Variscum et socios, MDLXI_»).
Queste edizioni di Vigaso Cocaio giovarono immensamente alla fama del Folengo in Francia e in Italia: l'una di esse cadde tra mani dell'anonimo, geniale scrittore a cui si deve la versione francese del _Baldo_ e della _Moscheide_, comparsa nel 1606 col titolo: _Histoire macaronique de Merlin Coccaie, prototype de Rabelais..._ Paris, chez Toussaincts du Bray (ristampata dal bibliofilo JACOB, Parigi, 1859, 1876, ed. Garnier, con ommissione della _Moscheide_). Quel traduttore francese conosceva mediocremente l'italiano e non era affatto in grado di cogliere molte peculiarità dialettali delle _Maccheronee_: pure aveva un intuito cosí meraviglioso del carattere poetico del Folengo, ch'egli ne ha reso in complesso perfettamente lo spirito, se pure ha tradito troppo di sovente la lettera.
Ma la fortuna maggiore dell'edizione di Vigaso Cocaio fu d'esser prescelta da Francesco de Sanctis, che se ne valse per dettare il suo stupendo capitolo decimoquarto della _Storia della lett. it._: insuperata e definitiva valutazione dell'arte (se non in tutto, delle tendenze politico-religiose) del Folengo.
Come mai invece la critica erudita s'impuntò a gabellare per una ciurmeria l'edizione di Vigaso Cocaio? (cfr. ciò che io pure ne dissi nel _Giorn. stor. d. lett, it._, XIV, 395). La spiegazione è presto detta: fu attribuita soverchia importanza a circostanze esterne; non si penetrò abbastanza ne' pregi intrinseci dell'opera d'arte, che portava in sé il suggello più luminoso dell'autenticità.
Vigaso Cocaio premise alla sua stampa una pappolata (cfr. Appendice I), che è davvero un impasto di inesattezze e di incongruenze. Si spaccia per maestro del poeta (un maestro di longevità privilegiata, che sorvive al discepolo); e narrandone la vita, a farlo apposta, accumula errori su errori precisamente intorno a quel periodo giovanile in cui il Folengo l'avrebbe avuto ai fianchi per mentore. Come roba propria egli ha poi inserito in quel pasticcio di prefazione la lettera di Niccolò Costanti, posta in fine alla Cipadense, dove si strombettano esagerate lodi del Folengo, proclamato superiore a Virgilio, a Dante, al Petrarca.
Se a ciò s'aggiunga che qua e lá talune modificazioni non paiono a prima vista plausibili; che nel libro XXII non si trovano più molti versi importantissimi della digressione autobiografica; che certe prolissitá e ridondanze fanno talora desiderare piú briosa sveltezza; ognuno comprenderá quanto facile fosse, in un esame frettoloso e superficiale, sentenziare mistificatrici le stampe di Vigaso Cocaio, come, sull'orma d'altri molti, facemmo il Portioli ed io.
Ma il mio errore emendai giá negli _Studi folenghiani_: ed ora alla redazione serbataci da Vigaso Cocaio restituisco tutta l'autoritá che le spetta, ponendo la Varisco 1552 a base di questa ristampa delle _Maccheronee_.
Dalle varianti della Cipadense, che ho costipato nell'Appendice II, scaturisce evidente che solo il Folengo, attardandosi con industre pazienza, sino agli ultimi istanti della vita, su questa creazione prediletta della sua fantasia, poteva avervi apportato cosí profonde, organiche, conseguenti e quasi sempre felicissime modificazioni.
Il processo evolutivo dell'arte sua si mantiene sempre costante. Dalla forma latina corretta passa invariabilmente a giri di frase piú maccheronici, per accrescer la prevalenza degli elementi volgari e dialettali: dagli espedienti buffoneschi, talvolta addirittura meccanici e grossolani, assorge a forme d'arte piú cosciente e riflessa, mirando ad ottenere la comicità con la riproduzione piú esatta del reale, con lo studio piú meditato de' caratteri, con lo svolgimento piú ampio degli episodi. Come ha scritto il Thuasne (p. 172): «_Il est certain que la forme un peu sèche et aride de la rédaction de la Toscolana fait place dans la Cipadense et dans l'édition de Vigaso Cocaio à une richesse vraiment extraordinaire, quelquefois même prolixe, de descriptions réalistes, qui excellent dans les détails intimes et vécus et dans l'observation exacte et toujours spirituelle des mille incidents de la vie; le tout exprimé dans une langue vivante et colorée, où le vers est d'une facture supérieure à celle des anciennes rédactions_».
Questo maggior valore estetico s'appalesa, nelle stampe di Vigaso Cocaio, giá subito nella _Zanitonella_, rimodellata da mano maestra. La _Zanitonella_ nella Cipadense era stata un po' trascurata dal Folengo. Non pago di accodarla al Baldus, ne aveva addirittura sacrificata l'ultima parte, sopprimendo come estranee al quadro ristretto degli amori di Tonello e Zanina le due egloghe VI e VII della Toscolana. Ma nella stampa di Vigaso Cocaio le due egloghe falcidiate ricompaiono, e con modificazioni «rilevantissime», come ha notato giustamente il Cotronei nel _Giorn. st. d._ _lett. it._, XXXVI, 295. Chi mai se non il Folengo avrebbe potuto non solo rifarle da capo a fondo con cosí pittoresca rappresentazione de' costumi rusticani, ma dar loro quell'intimo legame che le rannoda saldamente al resto della _Zanitonella_? (cfr. l'Appendice III).
Un altro esempio di innovazione artistica squisita abbiamo nell'episodio di Tognazzo, beffato atrocemente da Cingar e Berta. Il vecchio pazzo, nel ricordare l'estinta consorte, si abbandona anche nella Cipadense ad un elogio grottesco, che richiama le lodi del Berni alla sua donna:
Chiome d'argento fine, irte e attorte.
La parodia è troppo sbardellata per produrre altro effetto che quello d'una sghignazzata grossolana: meglio avvisato, il Folengo pone in bocca a Tognazzo encomi appropriati, che riescono molto più comici per la serietá con cui li pronuncia il solenne console di Cipada (vv. 527-44 del libro VI).
I ritocchi fatti dal Folengo all'eloquente arringa di Berta in difesa del bistrattato bel sesso (libro VI, vv. 435-526) dimostrano egualmente il piú fine magistero d'arte: e generalmente la sua mano fu sempre ben guidata sia nell'aggiungere qualche tratto alla caratteristica dei personaggi, sia nel variare gl'ingredienti di quel suo realismo «rapido, nutrito di fatti, sobrio di colori», sia nel rendere la dizione piú scorrevole e incisiva, piú facilmente intelligibile a tutti.
È invero degno di nota che mentre il Folengo volgarizza e maccheronizza (_sit venia verbo_) di piú l'espressione, evita però nell'ultima redazione, in confronto della Cipadense, certe locuzioni troppo strettamente dialettali, che anche la comune de' lettori italiani del suo tempo non avrebbe potuto comprendere senza le note marginali della Toscolana o senza un apposito lessico.
Quali son dunque le modificazioni della Vigaso Cocaio da lamentare ne' rispetti dell'arte?--Francamente, non ve ne sono che di trascurabili, data la vastitá del rifacimento, o di pienamente giustificate.
Se il Folengo ridusse a pochi versi i molti brani di latino classico di cui riboccava la Cipadense, lo fece sicuramente e per serbare alle _Maccheronee_ maggior unitá di colorito, e per eliminare composizioni, che, nelle more della stampa, affidata al cugino Francesco, aveva creduto nel 1533 di pubblicare co' _Pomiliones_ del fratello Giovan Battista. Questa ripetizione dové parere sconveniente al Folengo, che diè quindi di frego alla maggior parte de' canti del suo Giuberto, contenendoli in piú discreti limiti (libri XIII, XV, XX).
La soppressione de' versi autobiografici, giá ricordati, spiegai ne' miei _Studi_ (p. 85) come dovuta all'ovvio riconoscimento, da parte del Folengo, che quelle scuse apologetiche mal colorate non reggevano all'evidenza de' fatti; ond'era piú savio consiglio tacere.
Rincrescevole insomma può dirsi la sola mulilazione del lungo discorso, che il vecchio Guido volge morente al suo Baldo per incitarlo alla virtú (cfr. le varianti della Cipadense al libro xviii). Il Folengo tagliò netta la chiusa; e fu male, non giá perché que' versi abbiano pregi peregrini di pensiero e di stile, ma perché gli austeri ammonimenti del padre all'eroe avrebbero messo meglio in luce quanto il Canello (_Lett. it. nel sec. XVI_, p. 175) e il Cotronei (_l. c._ p. 311) acutamente intravidero: che la figura di Baldo fu concepita dal poeta «con un gran fondo di serietá»; che non son quindi da accentuar troppo, sulla falsariga del De Sanctis, le apparenze «ciniche» del Folengo, nella cui poesia sotto esterioritá giullaresche vibrano nobili sensi, elevati intendimenti morali.
Prescindendo da qualche timido accenno luterano (p. es. quella malvelata negazione del libero arbitrio che è nella _Zanitonella_, vv. 563-66), è incontestabile ch'egli voleva sinceramente e fervidamente una riforma interna della Chiesa tralignata: è del pari manifesto che nell'anima sua ruggivano fiere collere patriottiche contro il dominio straniero. Pochi connazionali avevano allora cosí magnanimo orgoglio di italianitá, come quello che ispira i vv. 346-50 del XXV libro.
A piú retta valutazione delle tendenze politico-religiose del Folengo varrá dunque la conoscenza del poema, nella redazione definitiva, su cui cadde stanca la sua mano di correttore incontentabile.
Nel ristampare le _Maccheronee_, con quanta piú accuratezza mi è stata possibile tramezzo ad altre occupazioni troppo diverse, ho cercato di far sí che questa edizione riunisse i pregi delle tre redazioni di maggior valore. Come perciò al testo della Vigaso Cocaio ho fatto seguire complete le varianti della Cipadense, cosí ho voluto che delle prefazioni e delle glosse marginali della Toscolana non fossero defraudati i lettori: quelle ho recato per intero; queste ho conglobato nel lessico, al quale ho dato un'estensione, che certo non avevano né il saggio insignificante del Portioli, né l'altro più ricco del Terranza. Mi auguro che, mercé queste cure reso accessibile a tutte le persone colte, sia pienamente compreso, e gustato quanto vale, il più grande poeta realista d'Italia[1].
[1] Per la letteratura critica sul F., cfr. GASPARY, _St. d. lett. it._, 2. ed., p. 315 sgg.; FLAMINI, _Il Cinquecento_, pp. 543-44; a cui s'aggiungano: CONTINELLI, _Il Baidus_, Cittá di Castello, 1904; _Miscellanea D'Ancona_, pp. 423-44, 603-11; i cit. lavori del THUASNE e del PLATTARD; il buon saggio critico del BIONDOLILLO, _La macheronea di M. C._, Palermo, 1911 (su cui _Giorn. st. d. lett, it._, lviii, 389), e un acuto scritto del Parodi, nel _Marzocco_ del 21 maggio 1911.
INDICE