Le maccheronee Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata

volume di favole non sia dentro tale quale di fuori si mostra essere,

Chapter 136,412 wordsPublic domain

ma che dallo istesso autore siano sotto ruvide scorze ingeniosissime allegorie istate nascose, cominciò cosí a puoco a puoco rallentare quella indurata sua voglia di non mai piú riducersi a simile iattura di tempo. Non che per lo vero egli negasse questo tale poema essere al tutto fuora di qualche allegorico senso; ma dove travegna infamia e disonore di signalate persone, tanto in dottrina quanto in onestá di vita, non volse per alcun modo fusse creduto in lui giamai essere istato intendimento tale, cioè di bruttar carte in scherno e gravezza loro; e chi fino a qui avuto avesse cosí torta openione, overo ad altri fussesi sforzato persuaderla, volesse con veritá cosí da se medesimo come dagli altri male impressi rimoverla. Laonde, posponendo egli un'altra piú lodata opera da lui giá incominciata, si diede, in sodisfazione altrui e suo cordoglio, intorno a questo da sé odiato volume, non con meno fastidio e ritrositá di animo di quello traviene al viandante, il quale, avendo per sorte piú d'un miglio errata la via, è costretto (se non vuole andarsi lá ove lo primo intendimento non fu di arrivare) che per le medesime da sé fatte vestigie a dietro se ne ritorni. E quando pure gli fusse stato palese che gli uomini di oggi piú volentieri leggessero le cose gravi o di latino o di volgare idioma, che le menzogne o di macaronesco o di pasquiniano stile, forse per lo interesse del prezioso tempo sariasi sforzato con simili stromenti medicare quelle piaghe le quali la sua spada giamai non avea fatte. Ma sendogli piú della luce chiaro che le non puoche fatiche degli dottissimi moderni ingegni non sono se non da puoche persone oggidí riconosciute e lette, non gli parse al tutto sconvenire se con questo istesso chiodo cacciasse l'altro. Perché se la greca o pur latina o tosca lingua in ciò fallato avessero, saria molto ben ragione che essa medesima ne riportasse penitenzia e vergogna di dover ritrattare i detti sconciamente interpretati; ma questa, tal qual è, macaronesca lingua, sí per aver essa dato occasione di mal giudicare, sí per meritare di essere letta in restituzione de la non involata altrui fama, sí eziandio per disporre gli stampatori a dovere accettare la nova impresa, i quali a lo ristampare della prima non acchinavano, sará quella che ricompensi il danno ricevuto, uscendo voluntieri alla campagna, non per essere (come è) piú limata, piú gioconda e men rincrescevole della prima, anzi per la sola giá antedetta cagione, cioè di far mentire coloro che dicono lo autore aver detratto agli altrui onori. Or dunque nel giorno che è lo ventesimo del mese di ottobre ne l'anno MDXXX, avendosi esso a partire di Vinegia in Ancona per darsi a studi megliori e di piú profitto di questi, lasciò questa opera nelle mani mie, la quale avessi a dare in luce in quel tempo che piú commodo mi paresse. E piú commodo mi apparve quello che fusse in nullo o puoco danno di coloro, i quali giá molti anni stamparono la prima per consiglio e spesa del magnifico maestro Aquario Lodola.

II

ZANITONELLA

Nella Cipadense la Zanitonella è postergata al Baldo. Noi però per comodità de' raffronti diamo prima le varianti della Zanitonella, la quale presenta parecchie diversità con l'edizione di Vigaso Cocaio anche ne' titoli delle composizioni. Cosí la prima s'intitola _De Amore_ anziché _Tonellus_.

1 citadina Tonellum

2 quod modo Zanninae bruser

3-4

Et quod usatus ego stallas purgare ledamo, ducar amorosas dicere velle brigas

5 ac si non etiam pania veschientur amoris

6-7 _mancano_

11 sciunt grassos

12 sciunt cultis tradere semen agris

13 terram mangiat, mihi credite, panem

14 mortali

19 ergo licet mea

20 et faciat drussas vanga sgurenta manus

21-22 mancano

23 tamen (oyde) malum

24 quo sforzata fuit cedere zappa pivae

28 corpore bella

29 caprum, revocatque

30 picaque compagnum quaerit alegra suum

31 stalladizza

33 frifolat rosignolae

34 ac sua sub trabibus rondina sora canit

35 ante meos oculos tunc te

39 verettam

42 schiavus

43 fradellum

45 si molesina tuo

49 fallor, habes, quoniam mater

57 imo fracassasti

59 disarmatimi me tunc bastarde

63 pocum guadagnat miles

64 poveram qui trahit extra casam

65 sed precor

66 te iuvat, ah doiae sit medicina meae

67 habes unum pro me tantummodo stralem?

68 per pharetram quaeris un alter erit

69 hunc etiam mediis Zannina budellis

70-71 _mancano_

75 semper drittis

76 sic cosa per versum vadit ogn'hora suum

_Il titolo della quarta composizione è «De bellezzis Zanninae»_

77 stella Diana mihi se monstrat nonne politam

79 sol domatina mihi caviatam nonne palesat

80 trezzas bella Zanina

81 stirps marchesca suum sparpagnat nonne tesorum

82 dentes bella Zanina

83 pergol chiachiaronus

84 nymphae bella bochina

85 schitarinos

86 cantat nymphae bella bochina meae

87 nonne videtur

88 nymphae gamba iutenta meae

89 venter, pes

92 sunt id quod ni sit nil valet esse boni

97 tot forchae... ficatae

100 qualis longo zappa labore

104 deh giandussa

106 ad tornum factos quos Michelangel habet

_Il titolo della sesta composizione è «De se ipso»_

111 abandonat mundum vaditque

113 zappator lassat zappam, bovarus

114 vangaque villani tornat alegra casam

116 porcillum, vacca petit stabulum

118 asinos medda Gianola

119 quisque suum cercat Phoebo scampante

120 ast ego sub tota

ECCLOGA LYRICA--TONELLUS, GARILLUS, ecc.

127 frondibus dum... sboientat

129 ut multae

130 quae mihi rumpunt cicigando testam

131-2

excitant voias hominum bibendi omnibus horis

135 brusatas habeo ganassas

136 spudo biaccam

137 cocaium

138 en bibo

140 barilli

141 maduitque milza

142 pro caldo nimio corada

144 igne recoctus

145 sentio sub me validum fiatum

147 meae laudes canimus

149 dum cano, plenis sofia ganassis

151-52

at prius nasum sine me mocare, iamque comenza

154-56

sum refredatus, faciam sutilum, quod tuam vecchiam somiabo vaccam nomine Moram

_I versi 149-160 son tutti posti in bocca a Garillo, senza spezzature di dialogo_

161 nigottam

162-68

et tuas capras retines chiloyum, et facit boscos resonare charam piva Zaninam?

171 botazzos

175 todescorum

177 Mantuae princeps Federicus ille

178 nobis dedit

180 capras

181 semper illius volo

182 tres cui dono pegoras quotannis

183 caseos octo... ricottas

185-88

sit meus semper duca vel signorus Mantuae princeps Federicus iste, quem meus lulu frifolans canellus cantet ogn'horam

189 nigras habet hic

190 illarum male me recordor

191-92

esse cornacchias tamen et mulacchias Zambo putavit

_Anche questi due versi son detti da Tonello, senza spezzatura di dialogo_

193-94

coelicos istae pratigant paësos, hasque reginas vocitant oselli

195 quae fretum, terram, baratrum

197 mihi certe... noiosa est

201 en ego scazzor

202 et viam tristes fugio

203-4

de mala voia, fugiensque lasso dulce terenum

210 et super tezas, super et pioppas

211 nonne dixerunt

212 totque malannos?

213 sed Toni dicas mihi

214-16

et quis est princeps Federicus iste, et quid et quare tot in angonais Mantua godit

217 cunctis

221 primaros generat

222-25 _mancano_

226 excitat pronos iuvenes ad arma

227 frumento

230 hic strepunt pivae, cifoli, canelli

231-32

hic ve zamporgnae, pifari, rubebae, cagaque cymbai

233 non ibi proles gibilina

236 carmina dicunt

238 non ibi taroch, crica

242 ut natat currus pelagi per undas

243 hoc idem parent iuvenes sedendo

245 ludunt

247 per ferri

250 sole sub caldo scanulis balanzant

251-64

hic batit, signat caciam sed alter, ille rebattit. Giostrulae, scrimmae, caciae, palestrae, sunt iuventutis bona mantuanae, Brixiae nec non, sibi quam sorellam, Mantua fecit. Ah Toni, qualem tua verba doiam dant mihi, Bressam quoniam recordas, quae tot infelix patitur malannos semper in armis. Angelus quis nani, Deus, aut diavol huic semel quemquam dederit ripossum? Non, Toni, plus est ut erat davantum Brixia foelix.

266 Franciae miles, magis

267-68

quando se incappat fugiens in illos tempore guerrae

269-72 _mancano_

274 militum Bressae populus tapinae

275 centum sedet illa semper

277 hanc enim coeli monitu ruinam

278 vidimus quando Mirabella

279 iuncta quae rocchae lateri sedebat

280 fracta volavit

281 ipsa

285 rapuit tonantis

288 mille miaros

292 cum Brisighellis

293 eas... bataias

294-96

ergo si godit stupeo pochinum. Haec tamen nostrae fuit una Bressae Mantua portus

297 nox sed en giorni rapuit lusorem

300 utere liber

301 vade, sed noctem remane per istam

302 staque nobiscum bone

303 habeo, nucesque

TONELLUS DE SE IPSO

305 solus chiamando

306 vacca smarita

307 quae ruit huc illuc, nescitque trovare quietem

309 caudam, longas distendit

310 audiat ut puerum

311-12 _mancano_

313-14

sed plangens aliquam finaliter introit umbram, ac ibi non dormit, non bibit, estque nihil.

316 cuius mostazzum nulla cavezza ligat

317-26

praecipitat, nitrit, sofiat per utrumque canalem, et loca fert gambas per dubiosa suas. Dicere nil prodest--Sta sta,--monstrando crevellum, hunc firmare tamen sola cavalla potest. Scorrozzata quidem stetit uno mense Zanina et causam sdegni non ait illa mihi

327 plorantem

329 ingrata morosum

331 terrenum glaciali

332 quando nil campos vanga forare potest

333 tuum reputo giandussa magonem

334 nec

335 levo media

337 tu tamen incagas canzonibus et matinadis

339 supportat Veneris fraschetta

340 ut braga sit capiti saepe beretta meo?

342 non est affanno... meo

343 nec amo, sed more botiri

344 scolor et ad guisam sulphuris

346 hinc saevit... furit

347-360 _manca l'intero componimento_

365 smagonare

369 meam oyme propriam

370 sguardis oculisque bellis

372 nempe robasti

374 et matinadas facio galantas

375 nec tibi duram manigolda testam

378 nil tamen curas sonamenta

379 superaret omnes

380 citadinorum

381-88

Orpheus primus sonatorus orbis si lyram gratans pegoras, osellos, haspides, dragos, lapides tirabat ad melodiam

389 facio daverum

391 digitis comenzo

393 tabulae

394-96

spadolae, secchiae, gramolae, badili, rocha cum fuso, gratarola, zappae, mille pignattae

398 agni... capretti

405 quum super

406 intornum lachrymans camino

413-440 _mancano_

441 solazzum grande

443 modo factus alegrus

444 me quia Gelminam

445 es zelosa tui nunquid, mea gioia

446 martellum nimii

448 si ducar chiachiaris credere dragma

456 me me spazzatamenter amazza tuum

457-58 _mancano_

459 tuus, unde tuis de rebus

460 cervelli ducitur orma

461-64

aut simul ingrata es, simul aut cum pane tracannas quae tibi Tonelli longa leanza facit

465 specchiettum Galla

469 et stroppi fecit nudusque Pirazzus

470 namque mihi durum pectus azalis habes

471-72

pectus azalis habes mihi tantum, pectus ofellae Bertolo tenerae perfida semper habes

473 tune mihi praefers Bertolum?

474 posset

476 sum tibi, si meritis rex fieri merito

477-78 _mancano_

479 ergo velis

_Il titolo della saffica, che segue, è solo_ «ALPHABETUS»

481 quo dulcis properas

483 mecum precor et hunc bellum

485 moros

486 bistones, turcos

487-88

bestias omnes, animas diabli Belzebubelli

489 mangiant

490 cruda scarparum

494 unius

495 mihi iamque lazzum

496 paravit

497 ecce nam

498 est sibi

502 levabit

503 cagnam

505 gratias reddo quod ego catavi

506 gaudium cum quo fugient

507-8

grata seu contra quod ero ladrones guardia campis

510 meae mortis

511 expecto magis

514 fogat

517 stracca namque

518 non unquam

519 faceretque

523 fuero, pianges

524 moesta Tonellum

526 non rosas, brognas, pyra, fragra, moras

527 palumbes

530 per te

531 obrui

533 ad bassum

534 possit et tellus fieri baratrum

535-36

prestiter mundus bruset, astra, nubes, pontus et aër

537 qualiter cunctae

538-40

qualiter femnae moriantur omnes, quaeque poltrona est, similanda cagna quaeque Zaninae

541 istis

543 est orbis

545 semen hoc

547-52

sordidum, pravum, fatuum, superbum semper habetur. Tota per Laenam iacuit bagassam Troia, quam iudex malus agraffavit, tuque per femnam, miser o Tonelle, torque colengum

554 collo laqueum

557-74 _manca l'intero componimento_

575 tam celeri

576 sta, faciam de

579 ego lassabo

580 dicas

584 multum es boriosus

585 hosti, qui

586 cerco daboque socorsum

587 ad primam mihi nasum rumpere provam

588 _manca_

591 causas... ipse

593 me mater Gnesa

594 malum staggione fuisset in illa

595 tepido

597 saguratus ego

599 medicina

601 charis... tenemur

604 sola meum mors, oyme miser, leviaret

606 nescit fortunae

608 _manca_

610 hanc tecum portas, sed

611 suspendere forchis

612 cavezza

614 nil dubium

615 salutiferum

618 sex centum borsas, pegoras

621 te mea spes

624 meum posset smorzare

625 ochiadis

627 soiat, truffatque tapinum

629 superba venit

630 elatam portat cristam

631 solet cum

632 Salvigne meus crudelis

633 potens non

635 cancar paret tibi cosa novella

636 haec parlatio

638 ayme suum me

639 fronte striatus

640-42 _mancano_

643 poverelle rogo noli

649 bagassae

650 senni

651 estque pudicitiae contrarius

652 sanabilis

654 matti lassaque

655 urtabis

657

vel cur mostazzum portat bindamine stuffum? est, quia vergognae clausit bastardulus occhios

662 Tonelle meus, zuras

666

mungis, si non, fastidia nolunt, quae tibi cervellum rapuerunt propter amorem

667-69 _mancano_

674 palis, obruta spinis

675 clamat de longe zappas ottanta mearos

676 ad sguazzum campi vadunt, lacus

677 nam velut usus erat nunquam

680 hic est acquistus

681 amor facit, o Tonelle

683 tuae das improbe

685 accipiat formam

689 calces

690 scribis et in giazzam scaldantis solis ad ignem

696 quam cesset may may

700 gentaia, vel absque governo

702 tolle foras istam de sensu matte paciam

703 stesso savia cum mente ritorna

705 tu capraeque tuae andabitis ad sparaverum (_questo verso è anteposto al 704_)

706 mentiris quod amor sit

707 similisve quadrello

708 guidat... trahit

709 dic codesella

711 sola dei

714 fomnam

717 quia quosque

719 et inde

722 parlasti sagurate

723 nomen tulit, inde cerebrum

726 nunquid Zaninae

728 manigolde vilane

730 cridare Tonelle

734 nam si... forchae

735 non illam

738 soghettum

747 fingeque aliam doniare

748 fingere quisquis

751 non de Bolognae celsis venit ista cadreghis

752 non savio nostri processit

753 non donant zappae nec aratra, badili,

754 ferre

755 de pecudum stabulis ad summae culmina mitrae

756 formam quoque noscis

759-61 _mancano_

762 ergo vade casam, cordamque

763 undique nam nox est, grillique

764-1133 _mancano amendue le egloghe finali._

1134-57

CONCLUSIO TONELLI

Magna bachioccheries orbum seguitare cinedum, cuius vergognam nulla mudanda tegit. Quid maruffus ego sequor hanc sine laude ribaldam? Non sua pregheras audit orecchia meas. Me video a cunctis compagnis esse relictum, nec sine scaldata vado tapinus aqua. Haec barbera mihi barbam tulit absque rasoro, quae scit castrones atrapolare viros. Proh vergognazas quantas huc usque reporto, haec mihi perpetuo tempore scornus erit. Vos ergo quoscumque tenet busa gabia mundi, ante oculos specchium semper habete meum.

III

BALDUS

I 25 libri della Cipadense non sono numerati progressivamente, ma sí divisi a cinque per cinque; ed ogni serie è intitolata ad una delle muse maccheroniche: _Gosa_ (I-V), _Comina_ (VI-X), _Mafelina_ (XI-XV), _Togna_ (XVI-XX), _Striax_ (XXI-XXV). Ciascuna musa ha le sue speciali qualifiche, ripetute in principio d'ogni libro della serie: «_Gosae gregnapolae valtropiensis macaronicorum liber...; Simiae Cominae beriuzzae macaronicorum liber...; Lippae Mafelinae lodolae...; Gneae Tognae caritong hae...; Grugnae Stryacis carcossae_», ecc. Il Folengo fu bene ispirato nel sopprimere questa divisione formale, più imbarazzante che altro, ristabilendo la numerazione progressiva.

LIBRO PRIMO

1 mihi quaedam fantastica

2 grossis

4 tremit... se

11 nam si tantarum penso variamina rerum

12 nil facit

13 tantum veridicae

15 properent

16 polentarum mihi quinque

17 hae sunt quippe deae pingues, nymphaeque galantae

18 albergus

20 Portugalli

24 non hic caucaseae rupes, non saxa

25 non qui sulphureos spudat

27 vides circum

32 fluitant

36 exercent panias

37 salcitiis, longisque cusita

43 stant ibi de fresco ripae, stagnoque botiro

44 de quibus

46 musae super altum montis acumen

47 gratulis retridantque foratis

48 aliae digitis

49 rigolantes forte

50 de summo rupis ad imam

51 instar buttae ventramine grosso

52 aperire

53 quum quis vult

55 implent pampardis, veteres dixere lasagnas

56 ast aliae... lavezus

58 saepe foco nimio

_Fra 58-59 gli esametri:_

una provat sorbens utrum pannada saletur, una focum stizzat, stimulatque ac mantice boffat

59 tendit compire facendam

60 quapropter videas centum fumare caminos

61 caldaria ficca

62 hic macaronaeas igitur pescavimus artes

63 panzificum statuit

_Fra 63-64 gli esametri:_

hinc hinc mysterum est nostrum chiamemus aiuttum, hinc mea pinguiferis calchetur panza foiadis. At bressana prius mandet Valtropia Gosam, Gosam, quae dudum fuit abbadessa stryarum, cui macaronaeae datur omnis gloria primae.

64 teritoria

67 quae saxo vivo tribus est obcinta murais

68 stimans batimenta sonantum

69 quam stimant asini muscas, bufalique tavanos

70 _manca_

71 haec sedet in celso... zuffo

72 ad quem vix possunt barbutae

73 hanc famosus homo tenuit quondam ille

74 paladinus Carli, castiga

75 lanza baronum

76 pane civabat

77 _manca_

78 longi

95 poterat quidquam reperire quietis

96 ignorans

97 monstrabat

99 largumque bagordum

100-2

rex iubet aptari campagnam desuper amplam. Fama per intornum volitat, gentemque remotam admonet, hic illic trombam pieno ore sonando

103 chiamat scocesos, hirlandos

105 et ipsos

107 tuschi, gentesque

109 invitat a longe

110 _manca_

111 pulcherrima

113 francigenae drizzatur, habens per saecula vantum

_Fra 114-115:_ qui Babilon cinxit grossis altisque murais

115 clarus... clarior

118 bramat

119 positis lanzonibus

120 itur... diversa per arva

121 squadratim turba [_la Vigaso Cocaio parrebbe aver «folta», ma è certo un errore di stampa_]

122-23 quae portat varias, velut est usanza, livraeas

125 chioccant propter fabricare stecatum

128 milleque banderas

133 pulsant campanas

134 nocte dieque urbis portae lassantur apertae

135 continuo... transit

152 ecce ad

167 calzorum

169 breves agilesque volutat orecchias

170 fronteque sub media

171 dente terit spumantem briam, frenumque biassat

172 narisasque tenet

173-5

pectora mostazzus tangit, scurtatur in unum groppettum, spatioque poco simul omne radunat corpus, uti vellet gucchiae passare foramen

176-7

pedibus, cum pectore largo, atque inter gambas codam tenet, atque racoltus spaventat, terretque oculis sub fronte brasatis

179 spallezatque gradu

180 fornimenta novae radiant tota aurea sellae

181 sunt aurum staffae, sunt aurum froena, moraiae

182 passetti, fibiae per pectora, perque groperas

183 ceu rasa brusatur

184 oculos, mentem quoque ficcat

185-86

laudat amorosam faciem, laudatque fatezzam personae, tantique viri cupit esse maritam

187 iamque propinquatur Guido

188 ante menat, raso vestitos atque veluto

189 dumque... signoras

190 heu Baldovinam miser

191-92

atque repercussis oculis ab utroque, velut mus en cadit in trapolam

193 _manca_

195 o qualem portat sub

197 pistat

198 voceque suppressa lamentat talia:--Deh quo

203 te quoque per nasum, bufalazzi more, tirabit

204 victor nunc

205-6 vincere tot Martes puero qui vincor ab orbo

207 hanc sortem

209 _manca_

211 vel minimi scintillam

212 brasavit

214 est signorae

215 debuerat voltare oculos aliunde

216-8

nonne ribaldones oculi, qui ad strada tapinum sassinare hominem, spoiareque sensibus audent?

219 strales

220 agguzzavit amor

221 at... nil sua tela forabant

223 bombardas rocca Cremonae

224 letale

225 saettando

226 et mentis tota est substantia rapta diablo

227 amor, non est malacoda Cupido?

230 quamvis stet rapidae schiopetti

234 vaneggiat

_Fra 236-7:_ in frettam cingiantur equi, sursumque barones

237 armati

238 guereros

240 nitriunt, sborrantque culamine pettos

241 pro tamburrorum rumoribus et trombarum

243 ecce ruunt

244 vacuantur

246 et cridor altisonans... firmat

247 spectacula giostrae

248 ordine quae coram populis procedit alegro

249 hanc inter claros stat rex guardare barones

250 de finis petris tessuta

251 ac petenata doram sua fert

252-3 iacet, nimioque brovatur in igne

254 confusa

267 reputabitur esse

285 parlabat

286 varias memorando facendas

287 prius rationis usat monstrantia

289 centum dapossa

293 deh, mi frater, ait

295 fama valoris

298 cotantas

299 _manca_

301 vilis feminuzza

302 tuo vergogna fietur honori

305 occhios

306 graecorum quae sic mansit sfondrata lovagnis

307 medium

311 vischum... ille Parisus

312 ille Paris dico

313 augellus

314 bellamque facendam

319 tanta est

325 haec tenet in summo vecchiettum

332 turba

333 slanzavit

334 unde cupidineas ingoians ore fasellas

335-6 _mancano_

338 ut stetit un pochum giostrae guardare bagordum

339 laxat item redinas

340-1 evolat et cursu facit omne tremare terenum

344 chioccat

345 quartus non aliis savior

349 se se

350 bastinam

351 sol stupuit quoniam decimi

353 signora

355 habet

356 tunc ait: Est prima haec francesae

358 Orlandumque armis aequat, magnoque sapero

359 nil dubium... paladinus habebit

360 Baldovina suis damis conversa favellat

361-2

est, qui tam gaiarditer omnes praecipitat sellis et habet solettus honorem

364 ut subitus corseri froena manegget

369 finis habetur

371 victor se se tollit sembiante

372 victor, tenero sed

373 fertque... cadenas

374 it rex incontra... brigata

404 vedellorum... parecchiat

405-7

qui porcellettos inspedat, quive cavecchio ingiovat lardum, quo plus caro grassa fiatur

410 cui tantum cura

411 praeceptum gallantiter

412 manegiare tracagnum

413 _manca_

414-5

est qui figatos magno stridore padellis sepe ministraio voltat sotosopra forato

416 pungenti

417 mordentique simul pevero, dulcique canella

419 foiadas desuper addit

420 unus et a

421 quos alius tentat digito si rite coquantur

422-3 quinque molae saxi non cessant ire datornum

424 manduleusque sapor, petitosaque

425 extrat furno

429 pisto

431 in longis

432 possint surgere morti

433 busas

_Seguono gli esametri:_

coena vivandarum cunctarum, coenaque digna quam Petrus Dabani doctor nigromantus ab oris Gallorum faciet Paduae portare diablis

434 mensas crudis

435 iam centum... regazzi

436 gestant

462 canibus cum calce deratas

464 ochas, lepores

465 cervellatibus

466 smenuzzant illos... frequenter

467 bonos robbant tamen hi taiando

471 bibaces

472 francesos cogit

475 quidquid grifalco

482 venere bianco

483 et quae conficitur coelesti tartara succo

484 et quod dixerunt patres mangiare biancum

485 rafiolorum

486 atque saporat

488

stant panzae ut flanchis sit opus mollare corezas, namque uteri pellis tamburri more tiratur

490 a paggis de mensis

494 gravatur

495 pignolos, marzaquepanes

496 atque pignocatae gnoccos, animasque melonum

503 haec quae

520 cunctae... brigatae

521 musta loquelas

522 babilonica

526 accedunt rege iubente

529 _manca_

530 quae subito

531 silent

533 flautorum

535 et vocibus

537 quos omnes cernis rubras

541 septem cinquanta putasses

543 scitque minus Guido mentis retrovare quietem

544-5

quos vivandarum repletio, quosve frequentes beccheri, cantusque simul, dulcesque liutti

548 brusantque foco

579 francigenum sgombrarunt.

LIBRO SECONDO

1 ab undarum

2 crollans scoriadam saepe minantem

3 sferzat eos, coelique facit

6 usanza

7 ad libros revocat studii

9 remeat

10 phisicus

46 ergo infelices

48 stracchedine namque

49 non labor aut soma est quae

50 italicum tandem

51 cascantibus undique strazzis

52 ne spio comprendat vultus, hominumque bonorum

53 pravus

55 carettis

56

inter matronas centum, centumque duchessas, quottidieque sibi varios cambiabat amictus

57 meschina pedes ad

58 habeas duras molli

_Fra 58-9:_

o quam saepe humeris illam cavalerius altas in cimas tulit Alparum, et quandoque sub ala vel sub lasena nunc dextra, nunc ve sinistra

59 in Lombardiae venerunt denique bandas

63 sed tunc languebat

64 Gaioffo, quo non sassinior alter

67 Godii, Voltaeque tyrannus

68 cuncta regebat

107 _manca_

118 me indoctis doctisque bais Florentia nutrit

126 sparamenta, tacones

_Fra 130-1 è il brano seguente:_

Seu quis scovatur, seu quis de iure bolatur, omnes proclamant:--Day day, quia latro Cipadae.-- Quisquis ficcatur berlina et rumpitur ovis: --Est--omnes cridant--molinarius ipse Cipadae.-- Quem piccant forchis, quem squartant, quemve tenaiant, omnes vociferant;--Gens haec sassina Cipadae.-- Hic pueri a patribus dotantur in arte robandi, qui vix slattati sforzant superare magistros. Dispresiant coelum, biastemant, cuncta rapinant, cuncta malandrinant, sassinant, semper abarrant. Nunquam poltrones ad confessare tirantur; imo suos pretos, ne confessentur, amazzant, hosve super brasas mangiant de more brasolae. Semper in obscuris stant boschibus atque cavernis, assaltantque homines, nec sat robbare cavallos, cuncta sed affatum spoiant, scarpasque, bragasque. In frottam veluti stornellica turma caminant, indossumque ferunt de foggis millibus arma: panceras alii muffas, ruginoque doratas, quae cascant humeris nulla fibiante coreza, faldones alii non unquam sole vedutos, undique sbusatos, cascantibus undique mais. Armatos quamvis cernas, non ullus in armis garbus adestratur, non ars, nec forma, nec ordo. Qui dat spallazzum capiti mancante celata. Qui scarsellonem, ubi deest spallazzus, adaptat. Qui desarmatis groppat scheniria brazzis. Qui, contra, nudis lazzat brazzalia gambis. Qui squarzum maiae spiccat faldone corazzae, et gorzarinum facit escusare colengo. Est qui dum currit schiodantur ubique piastrae, quive tenet dagam gallone, sed absque guaina. Unus habet collo targonem more vetusto, in quo spadarum colpi ter mille notantur. Dum simul hi properant, squadraque serantur in una, mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas, spuntones, lanzas, alebardas et giavarinas. Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta. Semper habent multo barbazzas pulvere plenas, semper habent oculos scura sub fronte fogatos, non guardant hominem dritto cum lumine maium, sed guardant in qua dinaros parte gubernet, seu ferat in tasca saionis, sive braghettae. Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent[1].

[1] Parecchi tra i primi e i dieci ultimi esametri di questo brano adoperò il Folengo nella orazione del pretore Gaioffo (libro IV, 470-493), introducendovi varianti che il lettore potrá da sé rilevare.

131 igitur stancos bona sors

132 _manca_

133 namque quod

141 atque bisognetur sub cauda ferre ruidam

142 quae

172 me lassa extendere

173 scripsere

174 Bertus Pannada

177 inde

180 parat ut fiat, quamvis picolina, fritaia

181 hinc abit et modicae reserat

184 alquantos seu striggios

185 affert

186 Mantoae

187 dicunt annalia nostra

188 striggios, non attulit ille varones

189 scardovellas quae per fossata piantur

195 pisciculos

196-7 _mancano_

199 brancat

206 fastidia giusum

234 hanc brigam curas deponere zosum

236 levantque bonos

246 datque pusillo

256 coena

257 fas est deponere

258 sumere

287 forasteros

296 multas reccoio cosettas

298 frescam, ravanellos

304-5

stant... mille voiarum nostrarum speties

_Fra 331-32:_ tresque simul stemus (ut stabimus) absque travaio

332 magnior

335

et giurat nunquam Bertuni nascisse vilanum, namque vilanorum noscens ab origine razzam ex asini stronzis, nec non pissamine factam, vult nulla guisa villanum credere Bertum.

336 tum quid agat meditans... testae

338 penset

339 tiranda est

340 non tantum... stancata

341 est grava

342 poltronisia

350 conseium, firmumque tenet, neque

351 vult solus abire

353 sceptra

374 poverettis

376 lusore galantat

385 giorniferos

_Seguono gli esametri:_

nonne tuam potius vaccam saltare videbis uno cum saltu de Goito ad littora Chiozzae? nonne somarellus nimio pro tempore bolsus, Mercurii pennas iungens ad crura, volabit, complebitque suis ragiatibus attria lunae, quam de mermoria possis cascare duorum?

391-2

vestit, lachrymisque tenellis uxorem brazzat, basat

393 commendat flentem

396 apenam

401 pulsat

405 gratiolam si quid conimunem curet honorem

407 villana

410 grande solazzum

417 tractanda

419 fiolos

420 thalamis

421 tolta sibi

424 inquirere mores

425 ac nullam faciunt stimam, curantque negottam

483 tibi tu paiolata fuisti

485 refert: maschius quo non vivacior alter

486 filius est mihi, tu ne hunc dedignere nepotem

487 germanus, barba nepoti

488 sed tibi sum pro nunc commater, baila nepoti

489 bruttis

491 gambamque iubens alzare sinistram

492 distentas... bursas... recenti

493 lacte novam complet

496 tunc Baldovinam

497 smarritas

LIBRO TERZO

2 circum bindas

_3 è collocato invece dopo il 13_

5 lapsu rotularum

10 biacchis

11 guanzis

12 terrae pavimenta cruentet

16 cannula sorghi

18 matris gheda

20 gestare

34 vel ficcat ventre

39 pluviae... tonitrua, venti

40 boienti

41 stare poledrus

44 quiescit

45 quam soians

47 poverina

48 non sibi pluma magis grata est

51 risu est

52 mixta tamen... mille

54 illo

60 smaltiret

62 imbattit

_In luogo de' versi 63-69:_

sic igitur Baldus maiores crescit in annos, credendoque patrem Bertum, patremque vocando, non genitorem alium meschinus habere docetur

72 Baldi natura

73-75

non it post capras, magis imo caminat ad urbem, nam sibi plus centum cipadis Mantua gradat

77 sed caput et schincas spezzatas ille reportat

78 namque cativellus

80 toto

82 non... certans

83 ferus

84 lapides

85 testas sola rumpebat in hora

86

Baldovina videns quia non seguitare volebat costumos villae cartam compravit et illam

87 literarum tabulam... discitur

88 ergo... ultroneus

91 iamque tribus magnum profectum

93 descriptas guerras... pedanto

_Dopo 114, il brano che segue:_

Ut tandem Astolphus, callans de climate lunae illi restituit sennum, primoque sapero tornavit columen guerrae, Martisque fiolum. Vidit quanta fuit regis fortezza Gradassi, terribilis tamen hunc Orlandi brazzus aterrat. Magna sub Albracchae muris Agricanus agebat praelia, cui nullus durabat campio guerrae, sed comes Anglantis certando sustulit illum. Ipse Durastantus, quo non robustior alter, ense Durindana spaccato ventre morivit. Possa Feragutti seu pocum sive nientum contra Bravae contem valuit, cui panza fadata tam stetit ad magni stoccatam salda baronis, quam povina solet gladio, polenta marazzo. Quis fuit Almontis, Donchiari, quisve Troiani magnus amazator nisi lux et prima gigantum palma gaiardorum? gesiae mundique pilaster? Vidit Mambrini caedem ammazzante Rinaldo, vidit Tristani bataias, Lanzaque lotti, magnanimique Artu impresas, Tavolamque rodondam

115 cosis multum instigatur

116 picolinus membra recrescit

119 provarat

120 rumpebatque

122 ut molles

125 seu mazza

126 quum cupit ingordam... zurmam

_Seguono gli esametri:_

non tot grandineas coelo cascare balottas, quando cavalcando gattas per nubila vecchiae conquassant vignas, segetes, cupposque casarum

127 videas crebrescere

_dopo il 144:_

hinc Orlandini puerilia gesta pitocchi semper habet cerebro, cupidus similarier illi

157 nostrae monimenta casadae

161 nec beccus

162 ipse volo penitus centum disponere vitas

164 crebras stigare baruffas

165 animosius

166 stravoltos

170 schivo ter millia saxa

171 et tamen o

180 maggi claro... vernat

183 populi dicunt... maggium

184 sequitur

196 scoccare balestri

205 puerilis zurma vacabat

206 pars cum borellis

207-8 pars cum (_invece di_ ibi)

217 legiadrettus... arte galoppos

220 agniculo

223 fortius at brevius facitur de schena secundus

226 secum vult

255 _manca_

269 quam quoque sicut erat votum

271 ergo invidabat

273 radios distolleret orbi

274 laetus aquistavit carlinos trenta tosatos

275 mox sibi collettum

278 Arlotti fuerit

279 nummorum

280 quid facit? accipiens

281 celerat

283-4

ac si nec cappam nec borsam torre valebit, vult spezzare caput, vult totum rumpere saxis

285 erat iunctus

287 Sancti iamque Petri campagnam intrarat ut inde

288 transeat et longo petat

289 puer ingenuus Baldum corozzatus asaltat

290 dextraque fusettum

291

vociferat bravosus:--Sta saldus, redde monetam, redde, inquam, nobis dinaros fraude robatos

292 daghettae

294 pugnali

302 scoccant spezzatos chip chiop resonante quadrellos

303 rizolam

315 gasones

319 petras

320 tres horas ipso victor certamine

321 quod communis erat stupor admirantibus illum

322 sed qui perdiderat carlinos currit

323 atque cagnezzatus Baldo vult frangere testam

329 levat

330 fronzanti

332 unde omnes

333 nec facit ipse moram Baldus

334

mille viarum nunc latitans ficcat, toto nunc posse galoppat

335 capitanius amplae

338 vassallus, quo non bravazzior alter

341 huic simul est longum, simul estque disutile corpus

343 testa super strictas et gobbas piccola spallas

344

sed propter bisognum tolta videtur: quem qui guardabant tacito simul ore befabant, ore, inquam, tacito ne sentirentur ab illo

345 namque bravosazzus, furiosus et

346 capiens, cum omnibus altris

_dopo 348:_

soiantes illum, pivam dixere todescam, et qui scusaret supra fossata pedagnum, et perticonem propter distendere filum

352-53 _mancano_

354 ille quidem, sed guizzat, muzzat

357 incalzare pelatam

358 camozzam

366-7 spadettam | corripit

371 magnoque calare stramazzo

372 cascans resonare

374 illius ad mundum nassuti occidere panem

376 guardat

377 iterumque scapinat

380 levoratti... paventis

383 dic pedibus balzane tribus

384 quottidie me, brutte cavester

387 quod ego

389 non mihi de vanis multum fit stima parolis

390-1 dicant qui voiant, bottas tolerabo mamaium

393 nihil estimo baias

394 _manca_

395 ad se teneant, solumque

396 _manca_

398 ingiotire

404 cerebrum

406 requiem

408 mirat

412 extemplo puerum quem... giotonem

414 miracol mundi, rerumque stupibile factum

_dopo 416:_ qui sibi Tognazzi sposaverat ante fiolam

446 conspicit en

447 potestatem

448-9

quanto menchiones villani tempore Troiae millibus in cordis Priamo traxere Sinonem

450 retinensque... firmansque

455 barisellus cuncta recontat

462 _manca_

467 stradam, vos ferro assaltat

468 sligare

469 scornum

470-1 in cortesiam? testam dare sponte taiandam?

472 pati tandem quod foeni

473 quidam furfantus

484 grisos poltrona trovare

489 citelli

490 valenthominem

491 trovatur

492 cappa coeli

494 has cordas mamolo

505 gensque prius condigna mori quam nascat ut omnem

507 est mos zafforum non affrontare

508 nullam sibi

509 si quis namque manum mettat sfodretque bravosus

510 continuo se se turba haec gaioffa

511 mulacchiae

513 velut est usanza lusorem

520 donet giurans nil dicere borsam

521 si quot habet pocos voiat praebere quatrinos

528 culpa est

530 sassinis, parcere nulli

531 _manca_

533 nummisque vodatos

_Dopo 542 il brano seguente:_

Nonne videre datur, quando per flumina Brentae seu nos ad Pavam strassinet coda cavalli, seu tiret ad firam venetam, Sensamque Samarchi, quam data libertas zaffos facit esse vilanos? At tu magnificum seu Zorsum seu Bragadinum tecum habeas, cui prima dabis loca semper honoris, substernesque finum, quo se posat ille, tapetum; sed quando ad Dolum rivas, lucemque Fosinam, ecce sbisaorum caporalis Slanzabocalus, cui pistorisii nasum calamare traversat, vult contrabandos habeas, si nullus habetur. Dummodo vel forza quidquam, vel fraude guadagnet transtrorum tavolas, sentinam, cuncta roversat, perque sinus rugat, per bragas, perque braghettas; non guardat qui sis, seu gens soldata Samarco, seu mulier pregnans, seu chierica, sive scolarus, quos respectandos vult omnes grande Pregaium. Non aliter faciunt hi nostri denique porci, pensant in cunctos homines sibi cuncta licere, nam sunt praetoris, nam sunt asinaia palazzi

543 nam datur his tantum spadas portare facultas

545 barisellus fert solum, zaffus et ille

546 ille hominum

547-9 _mancano_

550 hi malfattorem si quemquam prendere vadunt

551 non satis est, at

552 is sibi

553 tanquam

554 mundo non est

557 zaffant

559 tunc cum

560 illuc quo vult, seu

561 seu maitinadas

562 chitarini tangere cordas

563 et frictum frictum dulci resonare liutto

567 ac secum mussant

568-9 dixerat et rursum comandat solvere Baldum

570 tostus obedivit barisellus, vincula tollit

572 hinc abit... dicere cosam

577 tot paret.

LIBRO QUARTO

2 consurgere grandibus ossis

4 excelsis

5 cingit coreza

7 rectus

8 poterat

9 rotantes

_Tra 11-12:_

Salvanellus habet nomen, fadaeque fiolus, qui standi impatiens et magnis saltibus omnes cantones rugat camerae, tectique travellos

12 satis... villis

16 _manca_

17 iamque sbisaos

18 quosdamque

21 illa iuvenazzum

27 solum

29 deum

_Tra 59-60:_ non melo, non scocia est nasazzo grossior illo

60 habet ingentes

61 gambazzas longas

62 hunc qui ferre queat non est reperire cavallum

63 omnes quando salit smagazzat more fritaiae

_Tra 63-64:_

nunquam Fracasso visa est plus longa columna, nunquam Fracasso visum est plus grande pilastrum

64 si grossum brancat

65 hunc circum testam facili gyramine voltat

66 ceu cum griffagnum clamat

67 gerit

68 capescit

69 totum cum coenat mangiat sua

70 vix implent uterum panes ottanta vodatum

72 cum manibus crollat, totasque ruinat abassum

73 sic digitis streppat querzas vecchiasque nogaras

74 streppare

75 tanto cum strepitu, tantoque furore caminat

76 pedibus... movetur

77 targa retro pendet, fundo plus

_(questo esametro sussegue nella Cipadense al 68)_

78 _manca_

79 cuius progenies Morganto venit

80 qui grave bataium

_Segue l'esametro:_ cum quo mille homines colpo schiazzabat in uno

104 vento calzosque daturus

114 Francisci

120 presbitero chierigam rupit, totumque tracagno

121 pistatum liquit cui sustulit

122-23

talibus insultat sbraians populazzus, at ille non presiat vulgi spazzata fronte parolas

125 _manca_

_Tra 129-30:_

cui veluti gallo dederat natura sperones calcagnis ficcos, beccumque grifonis et ongias. Ille quidem risu simia cagante morivit, ac ea bacchiocco Morgans epitaphia scripsit: «Marguttus qui tot prigolos guaiosque subegit, stivallo dum mona suo cagat, ecce crepavit».

130 sed quid nam de te, duplex Falchette, canamus

131 giurasti

132 nunc, lector, parebo tibi fortasse bosardus

133-34 si dicam... istum | vidi Falchettum duplici cum

135 namque viri

136 magni canis ossa dabantur

142 cagnescus

167 seu stento sive guadagno

170 astorre folengas

171 sed... scalognas

(_Gli esametri 167-179 tengono nella Cipadense un ordine affatto diverso: vengono cioè primi 173-74, seguono 167-68, 175-79, 169-72_).

181

rura lavorabat, veniens damatina bonhoram atque cremonesos stentans zappare fasolos

182 exibat

_Seguono gli esametri:_

cuius erat facies tanlazzo largior illo, quem ballestrerii totum veretonibus implent

187 in quo sint panes muffi, vel

188 nessunus vini est barilottus aquati

189 quo possit forzam brazzis reparare fiasco

190 longe, drizzatque apena schenazzam

191 suspiriumque foras mandat per

192 grattans, nullo picigante pedocchio

197 namque sibi schenae bigolus taccatur apressum

199 vermocanis, o oyde

200 venter, quae granda est ista facenda

201 sic marza famme peribo?

214 gesto per ubique

216 culattas

224 stultorumque iocus, tandem zavatta

225 dent

226 minimo dignentur

228 scudella est

233 _manca_

234 cipadenses pro castigare

235 semper erat: primus consul, quandoque tribunus

236 _manca_

237 cupiebat

_Dopo 238:_

praticus ille quidem scoprebat mille magagnas, ast inimicus erat capitalis denique Baldi

239 fert bretam capiti quae

241 est curae similes

244 giornis

246 bertonem

247 quas non bastaret

248 nasum longo

271 necdum pambrasti

284 quod iam sine me tua

288 scilicet usanza

302 me me non

305 codardus

306 tibi? cui quanta potentia Baldi est

307 non... torquere

308 se bene guardabit

314 dapocos

332 ast ea dabandam peradessum ponere fas est

333 hos sine cristerio faciam cagare

338 hoc solum te nosse velim, Tognazze, quod ille

340 zappando, Laena filando

341 pascendo

343 _manca_

346 salutat

348 _manca_

351 accasam

354 non aliter novi carmen scazzare crevatam

(_nella Cipadense il 354 è preposto al 353_)

355 ungis

356 sibi, creppatque dolore

357 inde super foenum... aloggio

358 ille super plumas cum Berta coniuge dormit

360 lactis, caldamque ricottam

364 hunc precor

365 ne plus

367 artem

370 boscaias, coelumque cridoribus implet

376 frescus quoque iure

379 de gente senili

382 scapavit

398 seque esse cridantem

399 alium

400 homo, nec non feritatis

401 timebat

403-4

masinat in cerebro, lambiccat, fabricat altos aëre castellos, velut est usanza tyranni

414 viro claro banda... in omni

_Seguono gli esametri:_

quod latronus erat, quod fur, quod mille diablos corpore gestabat, quod forcas mille merebat

416

facit pensans comprendere Baldum, mittaturve suo capiti firmissima taia

421 ipsius ad frontem stat maxima

445 quanta et

448 incoepit secum mariolos ducere bravos

449 taiaque pilastros

450 aut taiaborsas melius quis dicere posset

451 _manca_

452 non fuit in mundo giottonior alter et ipsum

453 fruiturque

460 perveniet

461 facies tanta gravitudine vestra

463 zaffique simul

466 suos? an

468 populumque

470 scoppatur

471 fronte bolatur

472 berlinaeque provat scornum

473 ni Baldi comes et nostrae mala

476 galanto

481 buttant putridas

_Mancano naturalmente qui i vv. 482-92, giá inseriti dal F. nel secondo libro_

493 _manca nel corrispondente brano del secondo libro._

494 Baldus caporalis, ab ipso

508 villa

526 luxuriat facili scelerum se

527 si incustoditus fuerit, nulloque magistro

528 cursitat huc illuc, ceu fert ignara voluntas

530 non tulit

539 saeviret equus cozzone

541 _manca_

543 rugososque mini parlanti ostendere nasos

544 quam bene

545 nolo meas ergo

546 sed doleo

547 mihi dependent, doleo quod bolsa

_dopo 548:_ sanguis hebet, frigentque effeto in corpore forzae

549 sic ait atque casam repetit rosegando cadenam

550 languore

553 ergo repossemus cighilinum Gosa

554 camisas.

LIBRO QUINTO

3

fit parlamentum quo non secretius altrum

20

magra iam iam fugit ille pedrina, contraque Cipadam calcagno instante galoppat

21 meditans

22 suttiliter filat, tremolantos

24 cognorit vel forte

25 quam sit docta

26 hunc procul adspexit tandem, qui

32 toccatve sperone, galoppat

33 cernit, cupidus

35 denique rivatus... arzone debottum

37 basans velut est usanza

39 quae te, Baldus ait

44 dacantum

45 fucata

48 partibus e venetis

50 habet, quo non furiosior alter

78 _manca; vi è invece l'esametro:_ namque todescorum duplex modo campus arivat

79 castellumque Godi nunc sbombardare comenzat

80 _manca_

81 Trenti venit ista canaia ribalda

92 _manca_

100 nil tandem nostri mater

106 dedit sua collera

112-13 nam fuit ad largam campagnam lampada noctis

119 nult aliquo pacto

126 parolam

140 de me quid habenda paura est?

143 provistum

145 animi sunt omnes, stantque

149 eya

151 vobiscum me cernitis

153 _manca_

156 regazzo

178 _il «convivia» delle stampe è forse un errore, e dovrebbe leggersi «convicia»_

_Dopo 187 il brano seguente:_

Per fas, perque nefas, nummum vindemia fitur. Quid referam povera viduellas dote, menantes vitam cum stento, linum pirlamine fusi? Non mancant ubicumque homines, qui ardore dinari orphanulos miseros ladri, viduasque ribaldi millibus aguaitis spoliant, nudosque relinquunt. Non tamen his veniunt ad mancum iura palazzi. Procurator adest, quem tam pia causa pigabit deffensare inopes, quam spes intenta guadagno: seu sint gallinae, seu casi forma tomini, seu magis ovorum cistellula colma recentum.

191 pro captivare

193 dubitat, sed nil tamen ille pavescit

194 sunt nimium... baronis

195 qui sternunt homines uno certamine centum

196 sed cum fraude illos vilis traditorus acoiat

200 observans Baldum, retinensque timore fiatum

202 beverazzum grandem promiserat

206 _manca_

207 inde novus Gainus dum cauta

208 gallonem Baldi passat, videt

209 stare procul manicum, griffisque sat

211 quod quali

235 ceu buttam

239 tenet in manibus solettam nempe

243 fundit

246 orecchias

247 fores salae... comitantibus

251 habens huc primus

252 loquendo

253 sta saldus, sta saldus, eris per forza piatus

254 praesonusque meus tandem, sta

255 _manca_

256 te te rende mihi

258 mangiat... ferrum

259 avventat

261 deque suis manibus scarpat de robore mazzam

263 berettam

264 _manca_

266

illis datornum... tavanos, et bastonatas menans, ut dicitur, orbi

267 se se forti cantone

268 graffiger ursus

273-77 _mancano_

305 brazzones, inque camisa

310 per mezum populi

311 veluti

312 at gentis tandem

313 dardorum silvam lanzat

314 tali

_Seguono gli esametri:_

quali cum campus sguizerorum cridat alarma, cridat alarma sguizzer, pom pom tamburre sonante, contraque bombardas sprezzata morte ruinat

315 heu quae nam stracco virtus in corpore regnat?

316 iam nulla quidem speranza

317 generosa

318 spaventu abiicitur

320 cavestro

321 barcaroli iam tandem pascere pisces

322 cum borsa

325 est, genuinaque virtus

327 spedos

330 vulnera spizzant

331 sanguineum flumen

_Dopo 342:_

est trambaius enim fortis de robore corni, cui gaiardificat gropporum copia schenam, influxuque bono lunae fuit ille taiatus

345 dum cavalerus enim super

352 tendunt cum fraude

360 circum sibi spargere

363 stravoltum

364 vincula multa

365 cordarum, tandemque boghis cadit ille tereno

366 superbos

368 gambam... praestiter

369 mille

371 lux paulo ante baronum

391 Fedrigo

401 barones

408-9 balestrum | quod

412 _manca_

414 menzonatus

415 (non dubito)

416 suo maior veniet Cipada

_Seguono i versi:_

Pietola Virgilio gaudet, Ceresera Pariso, Burchiello Florenza suo, Cipada Cocaio. Ut gravitate Maro, sic sic levitate Cocaius praecellit vates, Typhin alter et alter Homerus.

421 ruens, ignara canaia

422 nescit cagionem, furiansque

423 sed... bravantes

424 ante senatores

425 cui Gaioffus

426 zenoësa

428 quod debes solvere scottum

429 faciam

432 sdegnato corde

433 rubeum sua manant

434 nullus

435 lighet et stoppet vacuas de

436 aut vocet almancum qui scit medicare ciroicum

440 et celsum

441 supplicat ut nunc nunc subito vendetta fiatur

442 balcone palazzi

443 picchetur, specchiumque aliis fiat ipse ribaldis.

LIBRO SESTO

1 alma

4 sobolem

8 ampla canendo

10 _manca_

12 olim robasti fraude galanta

23 indusians

45 guerrigeros agitat... travaios

47 convertere gentem

49 hanc... terram

50 tantilli maneat

51 voiant... batismum

52 quid ni? dum nostri Baldi vindicta fiatur

55 splendet... brutabit

56 quando gigantorum

60 atque velis

61 nam... nochierus

64 prontus

65 dubitat certumque putat se posse

66 mamalucchae... gentis

69-70

dedit infinita quotannis damna galinabus, vadit

71 terram toto cum corpore fregat

72 tollit Zambellum... ad

75 saputi

77 sapientes ante signores

97 pazzum

_dopo 108:_ ut civetta facit nunc huc nunc volgitur illuc

109 restat guardare

110 _manca_

111 cur tam

114 zappandi officium

116 coëllum

117 bellas paiae tezas, bellosque

118 may vidi

120 stippare valet

121 me non... guidasti

122 galantas

123 _manca_

124 summis balconibus atque fenestris

125 quae

127 deforas

128 et quovis

129 guardare

160 menasti

162 cagarella

164 misserum... davantum

166 pone ginocchium

169 erat, cui tantum cognita zappa est

170 stat, velut usatur, suprema

173 huc Zambellus iens

174 fazzam

176 primo zappellans totus abassum

181 surgitur in colera, truccumque

182 cum quo... schenam fregare

_Dopo 182:_ post fregamentum vult leniter ungere spallas

184 sic ego formam

186 scordaris

188 domino facias

_dopo 192:_ quae circum fecit totum reboare palazzum

_dopo 194:_ praeterea multi canonorum sorba putassent

_dopo 210:_ non tamen ulla retro spingardae balla soravit

219 suadere bisognat

224 praetori mascherpam

225 sed tamen obscuras

226 cuncta recognovit magni saviezza

227 inde

228 in horrendo... carcere semper

229 gubernet

232 patrumque comando

233 saccum villae mandare casadas

234 sibi cagnettas

235 ficcatus in isto

236 ut, postquam Baldum tenet in presone richiusum

237 fit certus

238 streppet, scarpetque Cipadam

240 Veronam vacuis

241 Ferraram

242 nec sua spaventat solum nominanza Milanum

243 nec Romam solum, Napolim

274 diabli

275 ecce tuam portat furiis balzata ruinam

276 _manca_

277 coniux illa

278 te tam savium

279 furiosam

280 illi tuttavia

281 chiodum plantavit battere

283 spiccavit

284 diablam

286 quam modo stupparum magno sub

287 pensat fusumque reponere giusum

288 pariter zaffare

289 superveniens

291 cui stuppam... siccam

292 sic

293 sbombardans

295 scapolat, fugit

296 _manca_

299 velut falchettum merla rapacem

300 linum... fogatum

301 soror, mea cara sorella

302 parce, precor, heu me, quid saevis? triga furorem

308 sboffante

_dopo 319:_ sive canem potius mastinum, sive stiverum

325 et sursum

332 alio

335 saltans (gittaverat ante tracagnum)

336 grossam rapit illico petram

337 collaltram fronzanti murmure lanzat

338 tamen saltu scansat leggiadra gasonem

339 contorsit

340 eas velut inter cagnas fratta

341 pedegiunto

342 graffantes... perque camoras

343 forfice

345 polzinorum squadras insemina

346-48

appizzare simul crudeli Marte baruffam: altera natorum nimium zelosa suorum it cro cro resonans, cristamque superba levatam gestat et incontra se se parat ire nemigam. Altera quae cernit procul adventare bataiam non fugit, at plumas spennato ventre rebuffans castra movet, dirisque fremit raucata menazzis. Denique concurrunt, raspis grassantur aguzzis, inque vicem duris spennazzant corpora becchis. Qualiter apparent hae fractis denique pennis, sanguineis oculis, cristisve, cadentibus alis

349 Berta et Laena domarant

350 audito interea

351 illas

352 cagnina

370 pro bretta aut scuna quantillum

382

suscipiat largam per drittum perque roversum vendettam, dulcemque ontam plus nectare, plusque melle saporitam, dicens non esse miorem bocconem mundo, quam quem vendetta menestrat

388 fraudes... disponere

391 parecchiavit rocchis, circumve murais

394 tanquam philosophans

_dopo 397:_

hunc neque per fiancos, perque aures, perque galones battimenta movent, nec paia brusata, nec altrum merscalchi inventum compellit inantius ire

400 tu melius, Cingar, scis, nosti, saepe

402 te mulina uxor, tua te Gnesina

404 namque diu fama

410 longo

435 clarae nominanza

436 Curtatoni

438 in illius stet

441 scroffa

444 vostra

446 animi

449 et vestram sic sic abbarrat

450 Ah, Tognazze

_Segue l'esametro:_ et quae corda nimis tiratur denique schioppat

451 sconsolata domus sola est, Tognazze, vocanda

452 robbas

454 partem, vita genus omne careret

455 _manca_

456 non vir supportat diri cruciamina partus

458 totaeque

459 _manca_

464 at vir

477 nummos

494 bene facta

497 poltrones o sine freno

500 volo

502 quae stentata domi remanet, centumque facendas

503 faciet quod in unam... horam

504 pignattam

505 infans in cuna gnavolat, vult suggere cizzas

506 panis toccum

508 chiozzaque pullinos... deffendere

510 cosas facit uno foemina trattu

511 trat praesta

512 illico cum semolis miscet

513 mittigat infantem

514 smerdolat et modico fanzullum pane tasentat

515 quo facto egreditur, pit pit pronuntiat ore

517 en quantas pariter cito terminat illa facendas

518 quis vobis quaerat capitis

519 quis massarias nettas faciatque politas

522 _manca_

525 longo

526 vosque galantum

_dopo 530:_ seu Brognolinam, seu Moram, sive Bonelam

534 illius posset laudare saperum

535 _manca_

536 quae centum pegoras hora... in una

_Seguono gli esametri:_

heu quam bella fuit tu scis, tu, Berta, provasti. Cui caput aguzzum Zenovae, cui fazza botazzi, cui nasus drittus rampini more colabat semper aquam roseam gozzantem supra menestram. Nec sibi stretta fuit nimium bocchina, quod ipsas quando sgregnabat geminas toccabat orecchias. Sat pulchros oculos habuit sua testa ficatos: alter gazolus, niger alter, sguerzus uterque. Quos inficcatos mihi quando tenebat adossum, non bene scernebam si me guardaret an altrum.

_Dopo 540:_

absque orecchino nettare potebat orecchias, longis namque ongis fecisset pectina corni

541 narrarem

542 eam, me me disnembolo totum

543

tantos costumos habuit quod quisque stupebat, deque suis pedibus stranium spirabat odorem

544 simulat crepanti pectore

545-46

Est verum--dixit--quod talem perdere donnam stat grandis iactura tuae, Tognazze, casadae

547 robba quidem vadit

548 una magistra

549 dolere

550 sume... Tognazze, morosam

552 genus asbaccum

554 quanta fuit quondam, nunc est, erit inde, donarum

555 ut illa

558-59 illico se partit, fabricatque sacenta merendam

560 ergo Comina satis cantasti, Berta domandat

561 _manca_

562 fumat tibi.

LIBRO SETTIMO

1 sapientia

3 _manca_

4 sentire

5 vecchium giurans alias

6 inque satis bellum illum tramutasse capronem

_Dopo 7 comincia l'invettiva a' vecchi pazzi che il Folengo credè poi meglio inserire nella chiusa dell'episodio di Tognazzo beffato: cfr. i vv. 382-427_

8 gradans

9 cunctas ingenii decrerat sponere forzas

10 perdere vitam

11 qualiter isbrighet de stento carceris illum

13-15 cum quo de Baldo mala millia dire comenzat

16-18

quod ladronus erat, quod fur, quod forca, quod omni stercore puzzabat, quod habebat, habetque ribaldus mille satanassos in testa et corde ficatos

19 quod centum meritat mortes, quod mille, quod octo

20 quod centum cinquanta

21 giotoncellus

22-26 talia cum secum tacito cantone loquebat

28 dicam, dum tecum teneas

29-32 _mancano_

33-34 dic, Tognazzus ait, iuro non dire neguno

35-43

Cingar suspirans dixit:--Male quippe libenter officiuin perago trucimani seu tabacchini

45 (quandoquidem Baldus moriat) desistere nolo

46 _manca_

47-48 Berta tuum penitus cruciatur propter amorem

50 habet certissime

51 _manca_

52 portat meschina magono

53 clamat... bramat et optat

54-55

semper flet, luget, suspirat, pectora pugnis martellat, dubitatque suum quod spernis amorem

56-57 formose (_invece di_ mi belle)

58 Ganimede

59 ne me dispresia, ne dulcis bocca refuda

60-61 _mancano_

62 nil dormire potest, noctu te pensat in omni

63 _manca_

64 multiplicat per tantas passio doias

65 heu heu... meschina

66 illam de tantis cerco distollere brighis

69-70 si Baldo mancante bramas suus esse maritus

71 talem Cingar aquam pedibus dat

72 brodicus ut vecchius magis altus crescere possit

74 distaccat

75 quod

76 turdus se rete

77 gulosa

78 muscaque

83 potest quod

84 appetat

99 sententia Typhis

_Dopo 107:_

quid valet ad vinum nostrum vernazzia Voltae? aut ea qua tantum bressana Celatica bravat? extollunt alii colles vallemque Romagnae, dant alii vantum Gardae, rivaeque Saloiae, a napolitanis laudatur Terra Lavoris, atque zenovesis sua piena rivera narancis: nostra sed avvanzat cunctas possessio terras.

_Dopo 108:_ quarum nunc Cervam tauro succumbere feci

109 hae faciunt multas mascherpas

110 plures

111 domus est, levibusque

112 tenuis

113 coctis tota est... matonis

114-15 tectaque de cuppis centum cinquanta teguntur

117 rastillia, zappas

118 marrazzosque, segas

120 ceppos

121 tenaias, chiodos

124 narrando tibi... fastidia, Cingar

125 nostrae stant

129 rotae formam... pressare

_Dopo 138:_

non est ulla quidem tellus aequanda Cipadae: taiat abundanter frumentum, lignaque boschi. Mungit abundanter vaccas, facit inde recottas, suntque cipadenses apti studiare terenum. Alter habet vantum melius fossata cavare, alter arat, bassumque tenet, calcatque gumerum. Qui novit melius vignae podare maderos, qui melius stallam grassis nettare boazzis, pinguificoque ruto campos implere strinatos. Attamen istorum sum primus, sumque magister.

148 talia parlo

150 vade, precor

152 quantas in coelo stellas vampare videmus

156 et bastardellos dat quantos Roma quotannis

157 et vermocanos trat quantos Bergama tellus

158 quantas brusavit Piamonti patria stryas

_dopo 159:_ quantos Bardellae piccat provincia ladros (_cfr. 161, dove Cipada sostituisce Bardella_)

160 buttant hinc inde

162 marzas

163 zaffi, nautae, gentesque gabellae

_dopo 164:_ et quot gallinas furasti denique, Cingar

167 brazzato

169-70 Cingar promittit, quamvis attendere non vult

171 vadit et in pressam

173 manus primum, sursumque brasolas

174 bistirat calzas

175 quaerit

176 ostentatque albam

177 palpat canos, grisosque tosottos

189 beverare frequenter

198 dotone decorum

204 linit

205 pectinat in

212 villica turba sub ulmis

214 Berta polita secuta est

215 atque hi ballantes stabant

216 strepitu tanto

217 hic drittum charam saltum

218 capriolam pirlando per aëra

219 tundo

223 seu spingardoium, seu spagnam, seu

224 mazzacroccam, seu moscam

225 multi iam nimio facti sudore fiacchi

226 per betolas intrant, cyathos

227 forzas... virtusque

230 clamitet altram

231 iamque retornarat

232 homines

233 pugnale galono

234 bravazzumque

235 _manca_

245 saltatque legiadrus

248 ballum reliquis bravando

250 egreditur stallam, materno lacte cibatus

271 suspirans

272 spudat carlinis similes, similesque

274 non

275 sese moveat tres

276 tacito sub pectore parlat

278 iam plures ante giotones

279 gazani

280 menestram

281 _manca_

282 credit... ridere

285 vadit arentum

286 simulans

287

quid tardas? quid stas? non Bertam cernis adesse? illa cupit, si vis, tecum ballare trehoras

288 sic dicens passat... dixisse

289 Tognazzus non bis cosam sibi dicere fecit

291 faciens

292 levam porrexerat illi

325 manicam

326 neque... neque

327 _manca_

328 erat, stringasque molarat inantum

329 extemplo Cingar properat, nodumque

330 snodat et altandem nudus pover ille

331 usque ad

332 risarella

333 quod

334 volens cum corpore nudo

335 quemquam... coperchium

_seguono i vv. (cfr. 338-39)_:

sic ad calcagnos bragas oselazzus habebat ut quando in stuppis galletti gamba ligatur

336 unde pians cursum talem dedit ante stramazzum

337 quod tamburrinum sonuit sua panza cadendo

340 concurrunt omnes nudum guardare Tognazzum

341 oy oy quae cosa novella est

342-44 _mancano_

345 ipse manum supra nummos, bursamque

346 _manca_

347 suum morzavit amorem

348 amor: pudor hic superavit

349 pede saltatus... recedit

351 lassat genitalia

352 vidi maium

353 quae sine cautela cuppis cimigasset ab altis

355 heu pro vergogna caput in tellure ficabat

356-57 tollere non audens oculos, sic ille gemebat

358 coepit

_dopo 373 i vv. (cfr. 426-27)_:

o nimis improprium senibus, vecchisque bavatis pectus amoroso plenum gestare brusoro. Id ratio prohibet, vecchius marcescit in annis, fert ad calcagnos cassam guardatque sepulchrum

383 _manca_

384 _il passo corrispondente della Cipadense in principio del settimo libro s'apre col verso:_ non ego parlabo saviis temeraria vecchis

386 at vobis dico ranci, vecchique galosi--

388 tua collera

389 geris tecum... tergore cassam

390 sed quia bertinam tua fert iam testa

391 sed quia te praefers rapefacta

392 ac si consistat grisis saviezza capillis

_dopo 425:_

bella iuventutis rodunt solatia freschae, gobbati, sguerzi, ranzi, cornuque sonantes, invidia quoniam tabescunt, toxica mangiant, suspettant miseri falsum, morsique remordent. Hi tamen annorum calcati pondere centum ducunt uxorem, non quam premit etyca tussis sed frescam, solidam, sed quae (si mundus abassum caschet et humanae pereat raunanza brigatae) sola restitueret nostram bona soccida gentem, at cito capreolos generat sibi vigna petulcos, multaque materies cornarum crescit in altum, ne desit fabris propter manegare marazzos. Sed iam dicendum nostro de Cingare tandem.

428 _manca. La Cipadense, avendo premesso l'invettiva a' vecchi, imprende senz'altro la narrazione dei tiri di Cingar a Zambello, facendo seguire al 382 il 429, che offre la sola variante di_: qui quoque _in luogo di_: en quoque

430 ut quoque Zambellum faciat sibi rumpere collum

431 qui

432 non manet in stroppa, nimio sburlante talento

435-36 Laenam: nos, inquit, habemus

438 facit ulterius

440 pergam... trafigabo

441

tu tamen interea fusum; tu guindala, spolam, tu naspum, roccam, noctuque diuque frequenta

442 faciemur... reges

444 operanda tibi cagione

445

quaecumque comandas, quando, marite, meum voias satiare talentum (_cfr. 448_)

446 scis quod me voluit cum grosso battere truso

447 deponere tantam

449 fac penitus contra vaccam vindicta fiatur

450 proprium si temnis

_dopo 450:_ Hic mihi despectus non supportabitur unquam

451-54

Zambellus ei:--Mala foemina semper Berta fuit, faciam vindictam, pone pauram. Ergo simul tacitis artem reperere susurris

457 casam... pleno cum

462 talem Zambelli

488 mittere

490 intereaque... isto

491 Cingar enim... bagnatam

492 dummodo fazzolo

493 scoprens

495 quod fors parebit cunctis ad credere durum

496 _manca_

497 Berta quidem te te studio ringratiat omni

498 quam sic fecisti tanto de munere

500 attamen experiens nunc rem cognovit

501 quidquid supra... cagabas

502 crede mihi, semper vaso servavit

505 poteris vendens spazzare carognam

506 me buttare viam faceres bragalia, Cingar

507 si te pensarem quod cago vendere

508-9 _mancano_

510-16 Cingar ait: Cur non? provam, Zambelle, videbis

517 sic ait, extemploque trahit deffora spinettum

518 medio fundamine vasis

519 foras tunc puzza liquescere coepit

520 Zambellique suo nasum percussit

521-23 _mancano_

524 pissasanguis, dixit, iam

525 stoppa cito, merdas odor indicat, oybo

526 castronus

527 merce quatrinum

528 _manca_

529 mecum venias, miranda videbis

533 palesat.

_Segue l'enumerazione degli oggetti esposti nel mercato:_

Stringas, cordones, borsellos, cingula, guantos, taschellas, scufias, scufiottos, cultra, guainas, carneros, fibias, calamos, calamaria, cordas, pectina, specchiettos, rubebas atque sonaios, boccalos, basias, urces, magnosque cadinos, cantara, scudellas, piattos, orinalia, testos, zuppellos, scarpas, soverettos atque stivallos, martellos, falces, diversaque ferra, badilos, salsizzas, trippas, plenos de carne budellos, verzas, lactucas, ravanellos, porra, scalognas, gallinas, ochas, anedrottos atque capones, casos, casettos, bottiria fresca, ricottas, unguentos, bisulos, petras, dentesque cavatos, radices varias, herbas, curvosque bragheros, telas, bisettos, fusos, capisteria, roccas, atque pivas illas per quas crysteria ponunt. Hic homines tandem venalia quaeque palesant.

541 vocablum

542 Cingaraque astutum cito

543 qui dicebat... esse daveras

544 tunc prius extremis digitis in mella ficatis

547 tantum gustat

548 bugiam

549 ducattos

550 _manca_

551-52

sborsat et hos tirat Cingar, tiransque giotonus lamentatur eum pocam sborsare monetam

553 dumque

554 sibi

557 nunc redeo, quosdam... facendas

558 inde meam reddes brentam quum venero nunc nunc

562-68 _mancano_

569 maxima Zambellum maravilia coeperat ergo

570 mercatumque suae vult... carognae

571 magnum puzzanti fece tinellum

572 per gentes, quocumque meat, Zambellus amorbat

574 hac de materia

575-78

pervenit in piazza, studiat cercare per omnes botegas, dicens:--Vultis comprare tenellam atque saporitam merdam? modo fecimus illam; non nisi doverum tali de merce domando

582 quem modo

583 sub fecis pondere

595 sinit

604 quid sit tantus rumor

608 inquit

609 Cingar, fuit ille ribaldus

610 tantas voluit

611 at puzzae

612 Zambellum manibusque

613 illum communi fecit presone

614 id novit, non restat more

615 Zambelli uxorem Laenam accattare caminat

616-18 quae stabat tristis, plorans mala fata mariti

619-20 nec scit partitum retrovare ut liberet illum

621 sugatque bagnatos

622-23

cum spudazzo oculos, monstratque dolere sodalis damna sui, quo non fuit alter charoir unquam

624 sed

625 _manca_

627-29

namque diu totam verax it fama per urbem: quod Zambellus erit penitus damatina picatus

630 miseram, clamat bona femina, mortua

632 dicens chioccat manibus, squarzatque capillos

634 Cingar ait lachrymans: Heu, cara sorella

636 _manca_

637 canaia

639 ecce tibi sforzabo tuum tornare maritum

642 _manca_

643 dono tibi tascam, dono

660 trudi

669 truditur

673 ipse scio

674-75

quod tibi sfalsasti trutinas, scarsasque bilanzas semper habes, stronzosque canis, stercusque caprarum

677 ac unam pro alia... robbam

678 nunc

679 contra centum... testes

680-81 _mancano_

685 sic parlans Cingar multa ragunante brigata

686 et celerans

687 cagarella... plena timoris

688 _manca_

689 se tenet

690 _manca_

691 non memorat falsas nunquam tenuisse staderas

693 vexatio tandem

694 continuo currit post tergum Cingaris, illum

695 sic vocat

699 firmat... domandat

700 rogat supplex, faciens

701 o compagne

703-7 ah rogo, ne accuses modo me de crimine tanto

708 mox aliquod

715 vilanum

716 spesiis

726 esse bonhomme

741 ergo vale, vadam... et heus tu

742 iam mecum speciare veni

744 Cingar cuncta provat

746 Zambellum, Lenaeque remittat

747 quos illa... borsa

748 quosve spetiarum sborsare paura coëgit

749 stomacatas... brigatas

750 ecce meae musae nasum

_dopo 751:_ ponimus historias per vera vocabula veras

752 et magis.

LIBRO OTTAVO

13 gazano

16 celebratior

21 et veluti

23 piliavit

30 toiat

59 pensasses esse

_dopo 140:_ forte creaturam disperderet illa fadighis

141 atque abortivum

443 quos

506 robbando

507 conzando

598 causaque... fuit

608 piatellum

642 bos, vel mula, vel altrum

643 hoc dicto

644 quo non bisognat

645 cunctis datur

_segue il v._: non campanello pulsatur ianua, dico

646-47 introit ac tornat vel mas vel foemina semper

649 unus enim

650 hic spazzaduris, paleis, strazzisque coperta

_dopo 651:_ sentiturque gravis multo pissamine tuffus

_Dopo 654:_

Non sunt ex illis non sunt, mihi credite, sanctis, qui quo plus fiunt ricchi, plus debita crescunt: namque tyrannorum cercant satiare golazzam. Non quos tam bravos facit alta scientia Scotti: dico bravos verbis ac spadis quando bisognat. Non quos doctores Thomasus fecis Aquinus, dat quibus officium Gesiae deffendere statum, ac inmitriatas asinis imponere stryas. Non quos ad fiancos cingit centura corammi, et cordovanus vix unus sufficit illis. Non quos ad coelum barozzus portat Heliae, deque manu Mariae vantant habuisse gonellam. Denique non omnes illi, qui sponte sequuntur pauperiem, per quos cercantur ad ostia tocchi, deque pitocato se tantum pane saginant. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres. Non scapuzzini sancti, qui sponte famescunt, sponte sitim tolerant, freddi caldique travaium. Non altri quidam, quibus est tantummodo curae vivere contenti, quamvis sotosora butetur mundus hic et ista haec plenissima gabia mattis. Hi spannam nec habent, debent nec habere tereni, quaeve humeris ponunt aliorum pondera (sicut hos Pisanella docet, vel Clementina maëstrat) hi primi faciunt, nec possunt fallere iotam: nam prius exemplo, verbis nos inde reducunt. Orphanulos viduasque tegunt, solantur, adornant moribus et Bibiam vechiamque novamque palesant. Tum per cantones gesiarum, perque capellas centum cassettas taccant, ficcantque pilastris, pontificum larghae pendent ubi mille bolettae, pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas

678 magis... magis

730 arboreis truncis, nec non in

731 falsa Cingaris arte

732 quod propria fratres Mottellae.

LIBRO NONO

71 quidam, quo non poltronior alter

114 occidendus

236 patenam populo

_dopo 240:_

sed quid non dixit Martinum contra Lutherum? quid non contra alios bravos de gente todesca?

340 coniunx Laena fuit Iacopino vendita praeto

_dopo 353_: et quot menzognas dicit Comina Cocaii

366 dicere pazzus

397 nostro

_dopo 450_: Titire, tu patulae pro nugis Maximiani

494 donet solo

526 o pedocchiorum.

LIBRO DECIMO

4 obscura Baldus

7 tandem

13 franceschinos

23 his tantum braga

49 portanti more bubini

_dopo 51_: Paulus heremitus, sic sic hipocriter ibat

87 meus fieri

172 hunc magni fecit

173 de sacristia

181 et

_dopo 197_:

nos quoque de sfodro sciremus ducere spadas, atque lupi zuffum nos vidimus ante capuzzum

209 schioppis, manuumque spadonis

218 fac, o bona

238 pascere mulos

239 aut asinos, magna est

241 biassat

259 velle dinaros

265 parecchiat boia solarum

283 audit apertati

290 non potuit

297 ritirans

298 guisam nullam curans intrare

302 portazzam, scuroque capuzzat

306 reverentia

307 barbottatque pater nostros

341 voce misellum

349 pasceret omnes

371 tercentum

395 potest nimia stracchedine drittus

398 in corpora forzas

404 nullam pavefacto pectore parlat

406 Baldum, quo valde pavescit

421 tu... dedisti

422 comandasti

430 reverentia

_dopo 441:_ non meritat forcam sed centum mille cavestros

466 remansit

502 enses

515 brandum

LIBRO UNDECIMO

20 Orlandior alter

21 _manca_

38 ducatos

52 ostus quo non sassinior alter

56 praemia chiedit

71 pellit

94 praestare

117 quantis rocca capi posset foltissima Bressae

179 dishastatum est

_dopo 181_: hic spezzat scudos, maias sfrantumat, apertam

183 nigunus

202 moriat penitus furibunde spedazzum

217 centosque pugnales

231 infilzando

237 fors quaranta viros colpo... in uno

288 bufallazzi

293 _manca_

299 relaxat

304 atque prior Baldo

335 biassant

351 clamat: Certemus, Balde, sperono

371 sexaginta viros

374 parecchiat

380 contra bis mille repugnant

390 armisque todescos

391 probis potuit superare Cipadam

_dopo 421_:

inde cadaver agens intornum more vocantis strozzeri augellum, bis, terque quaterque rotavit, fecit et altanae cimare cacumina turris, quo iactu stupuere omnes et apena volebant credere quod propriis oculis tetigere videndo

_dopo 452_: et scorticabat populos, inopesque brigatas

453-58 _mancano_

478 ut

479 cui respondere

482 mercadanta

_dopo 504_: imo pregant ut eos faciat sibi rumpere collum

514 ducatos

_dopo 524:_

tempore quo fulmen montagnas Pelion, Ossam diruit a bassis radicibus, ipsaque sparsim marmora schittavit per drittum perque traversum.

LIBRO DUODECIMO

89 peragrantes

147 soppiat

_dopo 340_: sors sua stat contra gregum giostrare levantum

350 Ostrus

_dopo 361_:

spongosas alas pandit, gravidasque pioggae, quo spirante vides venetas plorare muraias, malvasia tamen sola est, quae partibus illis Sirocchi solet humorem scazzare cativum

378 disramat laceras

484 pelagus, tangit quoque fluctibus astra

490 datque piottae

505 (NOTA DEL TRASCRITTORE) _La numerazione dal 505 in poi nell'originale è sfasata di un numero. Il verso segnato 505 è in verità il 506, e via di seguito. Abbiamo ripristinato la numerazione corretta, rinumerando le note seguenti._

521 cunctis sua vota

537 heremitus

_dopo 538_:

cilicium portare super dobamenta camisae, et sibi cum cauda vulpis chioccare culattas.

LIBRO TREDICESIMO

3 tenet

132 dedentrum

_dopo 291_: seu sit Commardion, seu sit Bergnacca Bolognae

328 Fedrico

_dopo 345_:

nauticus instrepuit clamor, responsat ab alto Echo gemens scoio, quae dum videt ire Lonardum Narcissum ah memorat, Narcissum nympha ricordat

376 subdolus arridet[1]

[1] Con poche varianti i vv. 376 sgg. del canto di Giuberto furono dal F. inseriti nell'operetta pubblicata insieme col fratello Giovan Battista: I. B. CHRISOGONI FOLENGII mantuani anacoritae _Dialogi quos Pomiliones vocat_. THEOPHILI FOLENGII mantuani anachoritae _Varium poëma et Ianus_. In fine: _In Promontorio Minervae, ardente Sirio, 1533_. Vi appose il titolo strano: _Metaphora de iis quos ad magistratum se contulisse poenitet_.

_dopo 382_:

protinus aethereas fracto cum murmure sedes circuitu mugire, tremiscereque aequora fundo accipiunt: deus ipse tonat, deus ipse iacentes extemplo horribili iaculatur fulmine terras. Dumque fugit cum sole dies, dumque aëra densas contrahit in nebulas, subigit dumque aethera vastum in mare, terribiles picea caligine vultus apparent, volitantque atra sub nocte vapores. Iamque Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem dat tonitrum, fractaeque ruunt in flumina nubes. Magnus at oceanus tantarum pressus iniquis desuper agminibus pluviarum, deque tumenti ad latera excipiens torrentum gurgite spumas praecipites, miris paulatim exaestuat undis, donec aquae et coelum lato curvamine se se componunt, dextrisque datis sua foedera iungunt

383 at miseri

388 inulte

_dopo 390_:

sedibus aula deûm natat imis, deque quadrigis attonitae saliunt nymphae, perque atria curvi delphines, phocaeque ruunt et grandia caetae

400 ceppos

420 magatellandi

_dopo 470_:

Ptous adest, Horius, Pythius, Phos, Mitra, Myrinus;

_il qual verso, omesso nella prima ed. Varisco, si ritrova aggiunto nella seconda del 1561._

LIBRO DECIMOQUARTO

_Dopo 60_:

sed bene se possunt istae signare gaioffae, quas domenighini valeant trapolare capuzzi

_dopo 155_:

Continuo summis undant ibi turribus atra nubila: quae pluvio (prout iusserit altus Apollo) plena sinus humore cavos, rutiloque vapore, nunc bibulos placida mulcent aspergine campos, nunc discussa tonant et torquent fulmina et ictu grandineo curvi modo spem populantur aratri, et modo brumalis tardo nivis imbre liquescunt. Saepe tamen vacuum purgantur in aëra, nec se obiiciunt solemque inter, camposque iacentes. Ventorum hic etiam domus est, et quae omnia certo sub ductore fluunt, motuque ac fine laborant. Praeruptas nec enim sine iussu temporis undas eructare fretum videas aut ponere fessas. Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum. flant zephyri, collecta fugae se se undique dedunt. Flumina threiciis aquilonibus arcta stupescunt, mox tumida exuperant ripas urgentibus Austris. Hic foribus stabulant alternae semper et ipso vestibulo positis nent fila cubilibus Horae, Horae Parcarum vigiles, motusque ministrae. Ferrea mobilium stat machina plena rotarum, quas inter se se varias, refluasque vicissim, pendula detorquent intento fune metalla. Sex quater haec etiam datur Horis cura: minutos quae obliquant passus, numerosoque ordine se se ad metam impellunt, ubi quaelibet ore canoro nuntiat erumpens quidve umbrae, quidve coruscae lucis agat Phoebus, quo ipsi succedere menses admoniti possint tectis ad iura tyranni. Post Annus senior graditur, cui plurima pectus barba tegit, qui fata gerit, totamque recenset temporis expensam, aetatesque, ac singula Lustro. Actor hic est Solis, qui bis, terque omne, quaterque supputat in numeros coelum, summamque potenti, ac procerum primo, dat pleno examine Saeclo: Saeclo, cui magnos impendit Phoebus honores, atque suo lateri semper considere mandat. Tempus ibi alloggiat dico: Solisque comando matronam _ecc_.

_dopo 200_: fraus, lis, fel, crux, mors, tandemque ruina Cipadae

_dopo 231_:

cui viduella suo ceu tortorella marito succumbit, vestesque viam gitat illa gramezae. Nec plorans sicca se ponit in arbore sola, nec bibit ulterius fangosam fluminis undam

_dopo 232_: utque magis chiachiarent supparum semper adest vas

241 nimium scaldante leone

243 marza de famme perirent

254 cicadae

255 super legnos

285 quod

_dopo 290_:

guaique meo capiti, si tunc se imbatteret esse pondere sub tanto, quae nam plus stricca fritada est?

375 guanzasque

396 unguibus.

LIBRO DECIMOQUINTO

22-33: _Il nuovo canto di Giuberto, del tutto diverso nella Cipadense, era stato giá inserito dal Folengo nel_ VARIUM POËMA _cit., col titolo_ De Sala regione Campaniae:

Sala Napaearum, Dryadumque admixta choraeis, ibat, earundem tantum pulcherrima, quantum ipsa Same atque ipsa Paros Nereidas inter. Illam capripedes, illam qui Pana sequuntur et videre simul, simul et caluere medullis. Nam neque visa Pado Stella est tam pulchra, neque ipsa Tybri pater visa est tibi tam formosa Lycoris. Parthenope licet huic, licet illi Mantua vatem, Parthenope similem det primo, Mantua primum. Sed quid erit tantae sacra inter pectora mentis, qui, velut hic Stellam superat, velut ille Lycorim laudibus, aequato celebret certamine Salam? En reperire datur quem sumat Phoebus, amentque usque adeo Aonides, ut eas, quas aurea vernas Sala rosas, violasque et candida lilia nectit, auferat, et laurum, cui lauri cura, remittat. Huc huc verte fides aurati, Scipio, plectri: Scipio, Scipiadum nomen sortite, decusque. Quid sua nequicquam tibi consuit Ischia serta? Ischia, Nereidum matri decus Amphitritae? Non minus ipsa tibi debet, quam myrthea vati Mergilina suo, atque suo vel Clodia, vel quae Sirmia Benaci ludit pulcherrima ripis. Ischia cur frustra populat durissima quidquid ramorum, florumque tibi, laurique, hederaeque et myrthi pariunt et fragrantissima citrus? Ut nedum decori, verum sint illa decori tam tibi, quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam? Verum nec decori, nec erunt serta illa decori tam tibi quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam. Sala quidem te sola manet, quae solis amica est. Illa venit, venit en Dryadum stipante caterva, cui latus adglomerant charites, cui thessala virgo inter Hamadryadas occurrit laeta, vicissimque extantes complexae humeros grata oscula miscent. Cos quibus atque silex et marmora dura liquescunt. Iamque vagus per odora suae vestigia Daphnis Phoebus adest, sed quem niveae praesentia Salae perstringit, coelique hebetat Sala una nitores. At cita Peneis tumido consulta pudori, arripuit conversa fugam, perque avia multam emicat in sylvam fugitans, iamque aspice, iamque fronduit et miserum, ut crebro, delusit amantem. Sala manet tantum, claroque arridet amanti, obiiciensque oculos oculis, simul ardet et urit. Urit adurentem extincta Peneide Phoebum. His furtivus Amor repit, petisque cachinnis implicat et Dryadas et semicapros Sylvanos. Ipsa Venus formosa suos intenderat arcus, vitisatorque suos, sed Hymen tener abfuit unus, abfuit unus Hymen, qui quos exciverat ignes alma Venus, Venerisque puer, quicquid ve iocorum est compescat, miscens iunctis connubia taedis. Mittuntur blandae illecebrae, charitesque decorae quae raptim accito geniorum antistite, laetas apportant choreas, plectroque sonante resultant. Interea Salam Sol carpit, Salaque Solem, dumque alternantes natura intercipit ictus, ipsa suas texit Zephiritis odora corollas, rident prata et sylvae et multicolora pererrant rura vagi fontes, gemmantque in palmite botri, atque ita perpetuo Campania tempore vernat.

77 involtare brodaia

84 cagavit

118 Dameta, pro nugis Maximiani

136 septimus annus

137 frater meus

142-43

si mortuus aut si vivus solazzat fundo cum gentibus illis

158 tolta est

201 bussones, _è certo la vera lezione in luogo di buffones della V. Cocaio_

_dopo 220_:

Est hoc in coelo labens fontana cruoris, spaventare Iovem quae visu turbida posset. Ad cuius guardam semper stant octo madonnae. Prima ferox vultu, vestitaque pelle leonis, Forza: secunda simul Destrezza repossat et omne corpus habet tectum pomelato tegmine pardi. Tertia Temperies, Prudentia quarta vocatur. Haec fert serpentis corium, fert illa dragonis. Quinta cagnezato semper te lumine guardat, Iraque nomatur, quam villis contegit ursus. Sexta cativarum capitana Superbia rerum gonfiat ut rospus: rospi quoque pellibus horret. Septima tabifico stat nigra cruore sub aspra nebride tygrarum: Crudeltas nomine dicta. Brutta sed octava est, crustis onerata vetustis, franzosique mali, puzzoreque cancarorum. Haec est illa deae Veneris filiola galanta. Non nisi de carnis, nisi non de corporis usu pensitat et nullum fert in squaquarare ritegnum. Luxuries dieta est, cui dat baboinus amictum. Mars deus armorum curam dedit octo puellis: ut quoscumque homines sibi Iuppiter eligit armis, quosve sequi mandat guerras, soldique guadagnum, hos illae immergant tunc rubro in gurgite fontis, quum nascunt mundo, quum primum ventre cavantur. Non tamen id faciunt omnes insemma puellae. Quattuor at solum, buttata sorte, leguntur: quae vix nata undis bagnent corpuscula rossis, sorteque cum propria mittant ad traffica soldi. Hac igitur mundo soldati lege venimus: ut seu Martani simus, seu corde Rinaldi. Vel fortes, agilesque armis, vel corde superbi, vel post luxuriam proni, vel corpore casti, vel qui magnanima, vel qui virtute posata rebus in adversis norunt acatare reparum. Hinc sunt qui pensant montes spezzare brauris, sagradisque suis, pottis, despettibus omnes spaventare deos et sbigotire diablos. Sunt qui non parlant chiachiaras bravando, sed ipsis declamant manibus, menantque (ut dicitur) ungias. Nec tot formidant Pesadeos, totque Vilacos, totque cuchilatas, muscarum calce tomatas. Sunt qui delectant habitum gestare tilatum, ornatuque suam satagunt ornare prodezzam. Sunt e converso quibus omnis cura tilandi stat lontana, lavantque sibi faciemque, manusque zibetto spadae, muschio, namphaque corazzae. Quas operent dat sudor aquas: quo pulvere spargant crines fragranti, tellus dat mater arenam.

_dopo 303_:

sunt lamenta tamen divûm communia cunctis de bastardello Veneris, qui musca vocatur. Musca Cupido deûm est, quae nocte dieque molestat importuna oculos, guanzas, audetque talhora illuc ire... sed ista alias dicenda relinquo

_dopo 309_:

hinc volo vos monitos fratres, heresia cavenda est: ne rumorem illum magnum, strepitumque tronorum pensetis, veluti pensat gens grossa, borellas cum quibus alati mamolini et mille pupini saepe giocant, rumpuntque caput ludendo frequenter. Iuppiter est, qui tunc borea mollante corezas scorozzatus olet sulphur, tonat igne, menazzat

_dopo 333_:

Ipsa quidem lanae inventrix, linique bianchi nec non velluti, nec non bombacis et omnis artis filandi, texendi atque inde cusendi, intra lavorantes stat semper ficca puellas, quas docet aut rotolo stammum deducere fuso, aut itidem circum verso disvolvere naspo, subtilesque Iovi tramando ordire camisas. Una trahit seu fila sedae, seu stamina lini: bagnificatque albos fuso pirlante didinos. Una graves filo scaricat gyramine fusos, in glomerumque rotat, dum guindalus orbe rotatur. Haec iam texendas producit in ordine stuppas, et facit, o quantas, circum strepitescere spolas. Illa simul texens, manibus, pedibusque lavorat, dextraque naviculam mandat, cui leva remandat. Est quae china sedens telam suit, inque biancas vestit camisas, apud illam stante canistro. Ast est quae variis acubus maiora recamat, namque aquilamque nigram, nigro nigrante veluto, aurato in campo scribit, geminatque cerebrum. Altera de argento bianchissima lilia fingit, ac per azurinum disterminat illa velutum. Altera terribilem texit, formatque leonem, qui pede fert librum, nec non facit ore Samarcum. Una figurat acu mitram, clavesque papales. Unaque vermilios miscet niveosque quadrettos, Bertagnaeque armam scacchis variantibus ornat. Hinc Florenza suum Marzoccum suscipit, inde Sphorcia Bissonem, tum stirps otomanica Lunam.

352 plorat de

373 pedatae

382 seu binus

_dopo 383_:

est via longa nimis, coelumque circuit omne, per quam si vadas nunc magnum frigus habebis, nunc ve nimis faciet caldus bagnare camisam, nunc refrescabis zephiri sub flamine corpus, nunc aliquantillum glaciem tibi temperat aestas. Haec via tam durat, quam pleno Phoebus in anno vix venit ad metam, sed apuntum terminat illam. In primo introitu cum flexis cornibus ecce apparet Montonus, habens in tergore Phrixum. Ex auro tota est radians sibi lana tirato. Postque andamentum mensis renovata per arva Taurum cornuta retrovas cornice biancum, qui bellam quondam Europam tulit ultra marinam. Sed quia mos bovis est de muso fundere bavas, bavas continuo nettant, forbentque mocino septem donzellae, quas Pleiadas esse provatur, quasve bufalazzus violare menazzat Orion. Non procul incontras geminos insemma fradellos, primus chiamatur Castor, Polluxque secundus. Hos, Helenamque simul mater velut ova covavit. Quos tam strictus amor iunxit, quod Iuppiter illos transtulit in coelum, nautisque favere dicavit. Ulterius vadens caveas, ne pestifer Hydrus te voret: herculeis quondam mutilatus ab armis. Cuius colla premit cum zanchis Gambar apertis. Mox quum sudorem sentis bagnare camisam, ecce Leonazzus boscamine saltat ab atro, ac super hydrinae balzat ventralia panzae. Quem tamen Erigone virgo bellissima lenit, atque briam ponit, coelumque per omne cavalcat. Quae tamen ab virgo maiori ex tempore plorat: plorat abundanti meschinula saepe piantu. Namque parum curant illam qui regna governant: illam, quae dicta est Astraea puella Tonantis, cui nunc incagant reges et mille tyranni. Scorpius egreditur gelida de valle superbus, horrendasque manus aperit, curvatque codazzam. Sternere qui solo disponit Oriona calzo. Inde Sagittarus per freddi littora trottat: tum cumulat giazzam, tum passibus alligat undas: tempora disponit studiantibus ille poëtis, musarum quoniam nutrix concepit eundem. Evacuare duas non finat Aquarius ollas: perque suas guizzantur aquas, scherzantque vicissim squamigeri pisces, seu rombi, sive varoli, quos aliquando mea spero frixare padella. Haec sunt illa quidem centurae signa rotondae, per quorum campos it Sol, Solisque sodales.

LIBRO DECIMOSESTO

14 apiombum, quum

295 strictus

318 sede quia me magis impedis, horsu

_dopo 353_: quo per orizontem Proteus dat basia coelo

379 vir pressatus ab armis

425 more livreri

_dopo 482_:

increpat hunc Baldus, multis pregat inde pregheris ne solus vadat prigolosae per antra ferarum, cui iuvenis spondet non longius ire miaro

503 smergolet

547 quando grataculos

_dopo 549_: nec per cantones sanctis sua vota moventes

551 busos, nunc per duo mille latebras

552 postque tenebrosos pillastros, postque colonnas

553 postque sepulturas... haeque lupazzae

_dopo 557_: cumque praeti aut frati faciunt infrotta capellam

555 sed quid ibi cagant

556 hae sgarbellatae, gobbae, rancaeque comadres

557-58

aut cercant chiachiaris aliquam macchiare putinam, aut niveam pueri de mente butare columbam

_dopo 578_: non in Vulcani, Bronte martellante, fosinis.

LIBRO DECIMOSETTIMO

10 pratora

24 dormire Lonardum

35 rumpat

71 sorte sua

93 spelorza Venus, latroque

121 tracannaret

127 modicum... lusorem

130 lucernae

144 quam supra dixi Pandragora

158 gestu, quo non lascivior alter

162 tracannat

164 pagnocchae

_dopo 197_:

proh infinita quidem beccorum turba catatur, causaque aguzzandi mens est zelosa talenti

214 aiuttante

310 non etenim

316 quod

329 Baldum deducere cura

333 sanctum

335 sibi

336 quem sibi monstrabat Macharius ille, prehendit

373 fazzam per drittum, perque traversum

382 tenerum, quo non tenerinius altrum

420 spirtum

447 Pandragora lazzis

551

cingitur ense ense Leonardi, quo non rutilantior alter

641 truncone

645 Martinus, Pier et Iohannes

650 aquae, seu qui fit

_seguono i vv_.:

seu quem per cannam paleae sofiando citelli de summo balcone spuunt, ita dante sapono,

652 illico fitur

_dopo 674_: summa est hanc putridam victoria linquere carnem

_dopo 675_:

quas mihi Cattholicon, quas Dottrinalus et altri morales dixere olim cathedrando maëstri

_dopo 689_:

non id forte facit dopia de gente creanza. Non italus rubeus, quem rospi panza covertat. Non spagnoleti fazza alba, nigerque todescus. At Baldus, qui nil malnettum pectore servat, seu sit gramezzae tristis coliquintida, seu sit zuccar alegrezzae, sua cunctis cuncta palesat.

LIBRO DECIMOTTAVO

57 quod velis

80 sugillat

88 reverentia

110 repetitor

214 et monae

225 stirpe gaiarda

246 aut

261 periturorum

_dopo 349_:

quod si vulgus amas, plaebemque, o nate, caducam, quae vix nata, mori digna est indignaque nasci: quod si aequi mores, si pulchri nominis auram negligis, ad levum torque vestigia callem. Hic se se fini citius rapit, inque palustres descendit calamos, coenoque involvit euntes. Si nescis, via dividuo seiuncta recessu monstratur: duplexque tibi patet orbita, nate. Hac laudis blanditur amor post funera dici. Hac monet ut studeas non longius ire sepulchro. Quod si laudari cupias, atque inter haberi egregios animos, age, fretus numine coeli, dexter abi, dextrumque viae citus elige cornu. Hinc virtus aderit, studiosae debita curae, quae longe melius quam sors malefida beatum efficit ac longe melius te insignis honorat. Haec nos certa manet, sed amat spetiosa requiri, quam labor assiduus reperit, potiturque reperta. Interea quanta est currenti occurrit, et amplos obluctanti animo tandem largitur honores. Tantum, nate, para longos perferre labores, nosceve quid recti accipias, falsive relinquas. Ambagum domus est et inobservabilis error mundus hic, involvens aditus, quibus unica tantum semita permista est, ad recti pervia montem. Pauci huc ire legunt, arcto namque illa recessu visa prius, spreta est; sed iter, quod tramite largo expatiatur, amant plures, frustraque vagantur. Inquiruntque diem tenebris, dumque aurea lustrant sydera, plus noctem subeunt, coeloque recedunt. Hic non ductores desunt ad compita verae, fallentisque viae, studia in contraria qui te ambiguum reddant, sed qua dextra orbita signat impiger hanc tendas, fidos huc dirrige gressus.

392 trenta baronorum formas in trenta cadregas

394 suo scanno

_seguono i vv.:_

sic sedet in medio sanctus papa concistoro, seu quando ad Pauli cantatur messa capellam. Turba pilastrorum gesiae se possat atornum, ghirlandamque papae faciunt cinquanta capelli. Sic Guido, sic illic acies paladina dunatur.

LIBRO DECIMONONO

_Dopo 121:_

Se quoque sic solum pentiverat esse rimastum, unde facit sibi saepe crucis signalia centum, et martylogii cunctas trovat ille pregheras, at visis longe compagnis semet adhortat.

134 nolentes oraque stoppant

150 tola,

154 scorigiatas

_dopo 178:_

non tamen hac potuit Pandraga tirare Lonardum

_dopo 357:_

saepe pelizzarum vidi scorlare pelizzas, sgamaitoque novo pegorinas scotere lanas. Istum hoc medesimum Falchetti dura gaiardi mazza facit povero Libicocco malque capato

_dopo 361:_

cui facies longis grafaduris tota rubebat. Non unquam melius vidi cum pectine gattam pettenare suo seu braccum, vive stiverum si sibi forte ossum vult tollere contra rasonem. Vix offesa quidem gatta est, cavat illico guantos, fatque cigare canes, solitos ancidere tauros

_dopo 402:_

aut Marcelle tibi, venetorum clara propago, quo duce nil poterant stimare pericula fantes

_dopo 519:_

Zanninique intus cum quanto tempore possunt, cum tanto ad se se gambas retirare laborant, ne caldis scottentur aquis et denique coctis cumque fabis miseri mangiantur, cumque fasolis.

LIBRO VENTESIMO

_Dopo 17 il brano seguente, che il Folengo in gran parte inserí nel _Varium poëma_, intestandolo:_ TUMULUS CANDIDI CASTELIONARI:

Mirum quam se se dura inter bella ferebat impiger hic heros: cui multi ponderis ipse Mars genitor dederat nuper thoraca, simulque fulmineum gladium et galeam cervice comantem. Indefessa viri quae vis, quae gloria, quae laus, quisve animus, quod robur erat, novere phalanges adversae et toties fusae, cum proelia miscens aut clava aut mucrone hostes caedente fugabat. Vos etiam, insubres, etiam campana iuventus, nostis quanta ducis fuerit praestantia Romae, tum cum fumivomis Gallorum obsessa metallis ense columnaei fuit adservata Lonardi, aut cum turritae sub moenibus ille Cremonae primus ibi ante alios, ingens atque arduus, alta conscendit miro ausu propugnacula, quem non saxa emissa, trabes et edaci pulvere bombi deterrere unquam poterant: quin ferreus, atrox, hostibus in mediis vastam per vulnera caedem spargeret: ac se se magna cum laude referret ad socios, magnoque ducum legeretur honore. Ergo age conspicuum victrici fronde sepulchrum sparge, novumque abiens cineri die nobile carmen.

246 quod

252 stridensque restridens

290 forzam penitus retirare

377 stimabat un aium

495 quod ... audivit

690 saepe catant

796 francescum voluisset alhora bubinum.

LIBRO VENTESIMOPRIMO

_Dopo 14:_ et per fissuras recipit traditora nemigos

22 Striax animosa nientum.

_dopo 24:_

Sed bergamasco qualis nutritus in agro de montagnarum smontat cervice suarum, littora bramosus dilecta videre Samarchi, atque leonazzum portans in ventre ficatum, et vermocanum giurat quod dummodo vivat non venetianum vult smenticare Pregaium, fatque pocam stimam tumidi maris ire per undas et conturbatas pelago vomitare budellas, namque pochus labor est, quum campanilia tandem celsa videt iam iam medio nascentia gorgo atque cherubinum contemplat longe doratum. Talis ego, nil certe istis spaventor ab undis, quum tutos meditor portus, gratumque ripossum

26 musa Striax opus est, populosque

_dopo 31:_ nam pes quo noctu corpus menat absque lucerna?

_dopo 45:_ quamvis ad nasum quisquam Argi portet ochialos

76 hunc ve fiammengum

87 aut magis invidia morsi, ratione carentes

96-99 _la Cipadense ha in luogo di essi i seguenti vv.:_

est mastinus homo, dignus bastone galanto, non dico ut sedeat cum sceptro porcus in aula, sed cui materiam cervelli mandet abassum per spallas pezzusque ulmi, querzaeque tracagnus, cazzeturque foras gravium de luce virorum, sicut cazzatur sguataris canis extra cosinam, cuius non capiat liquefactum musica pectus

_dopo 117:_

ne tamen illa caput nimium disconza baronis frangat et intronet mastri exclamatio Righi, illius ad caudam grave saxum Cingar ataccat, quod dum portabit nunquam somarella ragiabit

120 stat citus

125 piliare

_dopo 244:_

iam Philofornus erat grege martellatus ab illo: qui chioccat testam, qui schenam, quique galonem. Ipse tamen squarzos carnarum mandat arenae. Hippol agrappatur ceu massa fogata tenais, pistaturque simul martellis undique centum: sed veluti ferrum quod avampat ab igne levatum, ac super incuden tich toch resonantia sentit brachia fabrorum, pistisque domatur acerbis, attamen ardentes scintillat ubique favillas; sic ferus Hippol agit colpos cum fulmine spadae, namque silex flammas nisi non percussa remittit. Lyronus portat spadonem sanguine plenum, nemoque contra illum praesumit prendere gattam

401 monebat.

LIBRO VENTESIMOSECONDO

114 quem pecchiae dulci civabant melle

_dopo 132, continua il famoso squarcio autobiografico:_

_Moschaeam_ hic primum cecinit, _Zanique tonellam_, postea compagnis aliisque scolaribus una dum nimis obsequitur, velut est usanza bonazzi menchionisque hominis, magnum fabricare volumen incoepit _Baldi_ et cartarum spendere rismas. Cosa tamen vera est, quae nunc lectore notetur, sitque hominum verax a la fé creduta brigatis. Merlino compagnus erat, quem robore, quemve nullus avanzabat destrezza et mente saputa. Hunc non immerito scotumavit nomine Baldum, cui mens balda fuit, cui cor virtute superbum. Mox compagnones alios, prout quemque petebat natura et mores, propriato nomine dixit. Talia Merlinus nobis essendo scolarus cantavit pueris, non ut zentaia baiaffat quando cucullatae pratigabat claustra brigatae. Nondum finierat _Baldi_ (confesso) volumen, ille bisognavit, nascente disordine magno, se scampare viam, mentemque habitumque sub arcta lege barattavit, Baldumque reliquit inanem, ad meliusque suas studium voltaverat horas.

LIBRO VENTESIMOTERZO

74 natos

188 novasque stagiones

273 tacavi

274 buffonis et

343 piattum

501 largus, quo non spatiosior alter

544 piliasse

560 puoni.

LIBRO VENTESIMOQUARTO

_Dopo 25:_

quas Helenae Syriel morienti sustulit olim, quasve solet praestare stryis ad fallere gentem,

26 superstitio tamen

37 signorae

82 charasque signoras

99 ista, qua non sfazzatior altra

116 o compagnones

118 ad possadas

211 batocli

386 rubinus

_dopo 487:_

tam bene furfanti nunquam tremolare videntur, quum mancante foco patiuntur tempora giazzae, ut modo Boccalus filando sotiliter, ante retroque guardando, nullasque loquendo parolas

542 te phantasia butavit

_dopo 544:_ nomine Berta quidem, cognomine bella Resina

546 piliavit

675 hic Aeneam.

LIBRO VENTESIMOQUINTO

28 illic tra lorum guerra coorta est

43 fratesca fritaia

45 componere tortas

57 guerram similem partire fra lorum

94 spadam de taio senza riguardo

240 quam nisi romani consolet gratia Pauli

243 si fuerit Petri Paulo concessa

420 fiabbas

476 id

482 speties et

510 citolos

_dopo 658:_

quae tamen incidi digna est sententia vatis cortice non tenero, Corydon quam dicat Alexi: marmore sed duro, phrygius quam proferat haeros Absolvit me forte TRAHIT SVA QVEMQVE VOLVPTAS[1]

[1] La Boselliana del 1555 ommise questi versi: è la sola variante notevole che essa presenti con la Cipadense.

IV

MOSCHEIDOS

LIBRO PRIMO

147 compleverat illa

148 data fit

341 Myrmiliones

346 formica trucem Myrmiliona timet

410 falza segando taiat

422 myrmilionaeis.

LIBRO SECONDO

163 rugit

_dopo 284:_

agmina Caganiel sua circum circa regyrat ut qua bombardis fit via denter eat

448 sub luce solis.

_All'_explicit_ della _Moscheide_ seguono nella Cipadense tre numeri, a piè di pagina:--_17. 4. 33_;--forse 17 aprile 1533, probabiledata del rimaneggiamento di quel poemetto._

V

EPIGRAMMATA

_Gli epigrammi delle stagioni portano l'intestazione: «_Merlinus ad Baldum_». Ad essi susseguono questi componimenti, che il Folengo con lievi ritocchi aveva inserito nel _Varium poëma_._

Baldus ad Merlinum

Quos mihi misisti versus de quattuor anni temporibus, medio legimus in studio. Diversas de te diversa in gente catavi sentenzas, quarum displicet una mihi. Scilicet ignorans quod sis parlare latinum, unde macaronica dicier arte cupis. Fac age, quaeso, provam, si quattuor illa camoenis tempora legitimis dicere forte queas.

Merlinus ad Baldum

Nil mihi diversae stimmatur opinio turbae: sum macaronus ego, sic macaronus ero. Sed tibi, Balde, tamen parebo: dat ecce Comina hos ut cumque potest facta latina modos.

Experientia I

Ver novum domitis adest pruinis, cui Mars nunc aperit tenerque aprilis. Occurrunt Veneres, vagique Amores, dum tectum vetuli subintrat anni. Sol fraeno ignivomos equos retentat, lentis solstitium notans quadrigis, Aestas nuda sitit, gravesque spicas dum torret, cupidos parat colonos. Autumnus moderante sole flammas prodit tardigradus, satis quod ille succulentus hebet, suaeque vites illi palmitibus gemunt onustis. Adportat gelidos Hyems novembres, canasque hirta comas, trahit podagram, tuscit, pelliceis pedes ad imos se volvens tunicis, fovensve prunas.

Experientia II

Ver nitens, ubi nix modo imperabat, sumit regna, suasque ponit herbas. His arridet Amor, parensque Amoris, his blanda zephyrus iocatur aura. Aestas delitiis laboriosa praefert seria, decutitque flores, his fruges subicit Ceres opimas, his flavae subeunt deae manipli. Autumnus vacuos cados vetusti ad novum reparat Thyoniani. His plaudit Bromius, Bromique pupi his circumsiliunt, chorosque ducunt. Horret bruma gelu, casaeque rimas stipat sedula pervias rigori. His mugit Boreas, suasque victor his vibrat scytico nives ab arcto.

Experientia III

Iam novos, variosque picta flores passim reddit humus, decusque veris. Lascivit Cytheraea, consuitque ludenti violas, rosasque Amori. Dat messes ager hispidus salubres, nec tunc utilis impeditur ardor. Texit flava Ceres graves aristas, cingens tempora spiceis corollis. Pingues pampineos gravant lacertos uvae, pampinei gravant lacerti ulmos; ulmi asinum gravant flagellis, dum, Silene, agis hunc gravem racemis. Nix Alpes aquilone sibilante summas candidat, implicantur amnes, hinc Nymphae vitreo stupent ab alveo, et comuni glacie comas sub ipsa.

Experientia IV

Fragrant multicolora prata gemmis, quas leni populant apes susurro. Laetae qua nemorum trabes comantum frondescunt, avibus sonant canoris. Flagrant pulverulenta rura flammis, quas brevi extenuant oves sub umbra. Lentae qua Coryli, nigraeque olivae pallescunt, querulis strident cicadis. Turgent mellificata musta botris, quos Bacchae patulis ferunt canistris. Et qua vitibus explicantur umbrae: --Io, Bacche.--canunt;--Io, Lyaee.-- Torpent obstupefacta stagna crustis, quas nec plaustra notant, rotaeque signant. Et qua cymba modo premebat undas colludunt pueri, labantque plantis.

Experientia V

Florescunt sata, vineaeque gemmant, purae per teretes cient lapillos raucum murmur aquae, udulique rivi albent liliolis, rubent rosetis. Durescunt segetes agris, caduntque iam curvis sata falcibus, nec aestu messores avidum gemunt laborem, sed crebris cyathis levant calorem. Dulcescunt, nimioque botriones sunt ulmis oneri tumente succo. Fit vindemia, vinitorque laetus suo destituit decore vites. Canescunt nive tecta, stiriaeque his pendent vitreae, stupentque guttae. Pastor straminibus, simulque arator defendunt, hic oves, at ille tauros.

Experientia VI

Vector sydoniae calet puellae, sagittas acuit tener Cupido, torquati geminantur hinc palumbes, auriti lepores, boaeque turpes. Sydus herculei flagrat Leonis, frondes nec tenui moventur aura, dumos nec gelidi exeunt lacerti, portu nauta latet, viator umbra. Pugnaci haeret Apollo Scorpioni, spumant labra mero, lacusque praelo vi pressante capit novum phalernum, complenturque cadi, amphoraeque grandes. Horret sydere bruma Capricorni, auget ligna focis, veruque torret longo terga suum, superque crates tuceta et croceae strident tomaclae.

_Dopo l'epigramma _De Baldracco_, segue l'invettiva_

Ad poëtam impudicum

Quam sunt et lepidi, quam et elegantes sunt tui endecasyllabi, Petrille, summaque arte laboriosiores, doctos qui referas in his Catullos: tam sunt illecebrae tui exoleti scortilli putridae, iocique turpes, ut non putridius cadaver, ut non sit cur turpe oleat magis cloaca. Quare odoriferas rosas, Petrille, si quando olfacimus tui leporis, optamusque ibi mille habere nasos; en hui quam cito nostra, nescio quo ventris profluvio cadit voluptas, atque intercipiunt rosas oleta, optamusque ibi nullum habere nasum. Si nescis, tua bella, mi Petrille, vernum Cyntia concacat rosetum.

_Dopo l'epigramma _Ad Falchettum_ segue una seconda invettiva_

In felem omnium pessimum

Resultent «io io» Coci: resultent iam dudum queruli simul Lebetes. Nuper nescio quid mali gemebant. Quin ipsae insiliant nigrae nigellis ollae cum patinis, et huc et illuc permixti urceolis catini et urnae. Et quantum est olidissimae popinae «Io» ter geminent, chorosque ducant. Curis namque animi levantur aegris, hostem namque alacres suum triumphant. Hostis insidiator ille felis, versipellis, atrox, trifurcifer fur, et cuivis cacodaemoni parandus, tam cautissimus omnium latronum, quam notissimus omnium malorum, lurco, carnivora et lucernilingus, praedatorque inhians iugi rapinae, ictu nunc valido atque ponderoso ligonis periit, deditque poenas, tot commissa luens, quot ille sparsim per corpus rubeos pilos habebat. Ah pili scelerum indices suorum! I, nunc, palladios bibas liquores nulla relligione, qui nec ipsi parcis stuppae, olidas vorans lucernas. At vobis, Lemures tenebricosi, et nigri Genii iubetur orci: raptate hanc olei bibacitatem, torquete hanc adipis gulositatem, torrete ad patinas Stygis flagranti bullantes oleo et putri sagina. Has poenas merito luat gulonis felis ingluvies voracitasque.

Ad Baldum

Cornacchias partimque speto, partimque guazetto suscepi coctas, Balde facete, tuas. Quas bene copertas satis ampla scudella tenebat, quum tua portavit vecchia beghina mihi. Sed postquam totas, netto remanente cadino, edimus, heu qualis tanta per ossa stupor. Rursus in exhaustum tornavimus illa piattum, verum tantorum non fuit ille capax. Quarum gustigolum cogor narrare saporem, est caro calcagnis plus tenerina meis. Tolle viam gambas, testas, alasque striatas, in vaso brognis conca piena manet. Iuro tibi videor tantum rosegasse corammum, post illas mansit stracca ganassa dapes. Dens habuit partem maiorem, panza minorem, gratia quapropter nulla redenda tibi est.

_La Cipadense colloca ora qui l'epigramma _In obitu episcopi Cipadae_ (con cui la Vigaso Cocaio finisce); segue ad esso una saffica che nei _Pomiliones_ il F. intitolò a Paolo Orsini:_

Ad Baldum de ira

Nocte si quando media repente, dum tibi obrepens sopor ambit artus, Balde, consurgitque Aquilo, trucemque fertur in Eurum, en vago excussus tonitru, fenestras luce rimosas rutilare cernis. Quam ciet creber Iovis huc et illuc ventus et ignis. Interim praeceps nebulas Orion torquet abruptas, ut ab axe credas mole subductum bibula per auras Nerea duci. At simul fessi posuere venti, solque disiecit tenebras sub ortum: surgis, explorans quid atrox ruinae gesserit imber. Cernis heu moerens ut agros olivis, ut nemus passim trabibus revulsis straverit, littusque putri gravarit Africus alga. Flent lacessito tibi cuncta vultu. Hic Ceres, Floraeque nitor, Paterque vitium sensere Iovem ruentem grandinis iras. Quae semel vento ruit acta pinus haud reviviscit, nec acer, nec ilex, nescit heu certa, semel hinc quod exit, lege reverti. Non minus si quando furor virum, quem ius potens irae decet, incitarit, ah quibus se se veneranda larvis turpat imago. Frons trahit vultus, oculosque torvis asperat flammis, tremebunda livent labra, dens frendit, micat impedito lingua palato. Iurgii tandem via vi patescit, fulgur et linguae crepitat solutae, mens cadit vesana, caduntque lapso pectore sensus. Victa quin morum gravitas fugatur, virque, qui consors modo erat deorum, mugit ut bos, ut leo rugit, utque sibilat anguis. Mox ubi lapsae Eumenides quierunt, mensque redduxit sibi se, procellam cernit ingentem miser et peremptos fulmine mores. Verba succurrunt, reditura demum, si redit noster, repetitque fontem Mintius, vel Signa queunt Olympi vertere cursum. Ingemit secum, nec humi iacentes sublevat demens oculos, nec inde (tam pudet fusae gravitatis) uti audet amico. Ira, si obluctans animum triumphat, tu tibi servis, at inermis abs te tunc fugit, cum te premis, estque summa haec palma laborum.

_All'epigramma della facezia di Cingar seguono questi quattro componimenti, con cui la Cipadense si chiude:_

In obitu Caroli Agnelli

Carole, quis vatum praestans et idoneus adsit, qui satis ad tumuli defleat ossa tui? Sunt, fateor, nostro tenues in carmine vires, non tamen ah tenues liquimur in lachrymas! Carmina debentur lachrymis, lachrymaeque sepulchris, debentur functis luce sepulchra viris. Huc huc et charites properent, Phoebique sorores, quae colunt fontem numina, quaeque nemus. Huc, inquam, properent, elegisque furentibus ornent busta sepulchrali semper alenda face.

Ad Seraphum

O qui nobile nunc peritiorum effulges specimen quod extiterunt, quotve sunt modo, quotve erunt deinceps, mallem aut Chrisogono aut mihi dedisses, quam isti delicias poëticorum, Flacci scilicet aureum libellum. An sat commodus ille, idoneusque horti fossor habetur, ut libellum tam bellum, aureolumque, melleumque docti susciperet manu Seraphi? an, Seraphe, habilem esse censuisti durum foenisecam explicare Flaccum? Is quanto magis utilis ligoni, is tanto minus utilis libello est, cui nec littera quamlibet minuta, nec tantillus apex patet figurae. Verum, inquis, bonus est vir, ah cachinnor ut huius bonitas homuntionis, qui bubulci ad aratrum ineptit, aptet se se Flacci ad Epistolas profundi.

Agricola ad suum ligonem

Amo te merito Ligo ligonum antistes, nitidi minister horti. Nam quantum est, vel erit, vel ante constat tot iam saecla fuisse sarculorum nemo te melius repurgat herbas, unde tot sata, multiplexque vernat pubertas holerum, decusque florum. Tua namque opera nemus virentum betarum superat, suosque late dat lactuca dapum quies lacertos, non est dicere quanta brassycarum sit vis; dispeream nisi praealtis se herbae subiiciant pares cupressis.

Conclusio

Quae prius ingenio docili mihi floruit aetas magnificae poterat laudis adire iubar. Decipitur iuvenum sed mens improvvida, quae quo saepe decus poscit, dedecus inde refert. Cum macaronaeae subeunt ludibria vanae, tam pudet ut pudeat non puduisse satis[1].

[1] L'esemplare della Comunale di Mantova ha, a questo punto, la simbolica vignetta d'un agnello che torna raumiliato all'ovile, col motto «_Perieram_». Manca invece questa figurazione nell'esemplare della Vittorio Emanuele, recante qui l'_explicit_, ripetuto poi un'altra volta nell'ultima carta. Ciò significa forse che l'autore volle introdotta la vignetta dell'agnello, quando giá la tiratura della Cipadense era inoltrata. Sarebbe dunque un'altra prova non doversi prender per buona moneta la dichiarazione premessa all'_Errata-corrige_, che gli «errori non puochi della stampa» spiega col «non esservi travenuta la correzione del proprio autore». Il fitto _Errata-corrige_ occupa tre pagine e mezzo. L'_explicit_: «_Cipadae, apud magistrum Aquarium Lodotam_» è fregiato da un ritratto del poeta coronato d'alloro: ritratto non fantastico, forse, perché se non somiglia al celebre busto del Museo di Mantova (esemplato dal Portioli), e tanto meno al ritratto del Folengo preposto all'ed. Amsterdam (Napoli, 1692), mi pare tuttavolta arieggi quello, onde il Terranza adornoò l'edizione mantovana del 1768, desumendolo da un «archetipo», posseduto dai Capilupi, parenti del Folengo (cfr. _Studi folenghiani_, p. 67).

III

SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA

I

LE PREFAZIONI

I

EPISTOLIUM COLERICUM MAGISTRI ACQUARII AD SCARDAFFUM ZARATANUM MERLINI POËMATIS CORRUPTOREM

Laudabilis et observabilis apud antiquos usanza fuit, ut in suarum frontibus epistolarum aliquam salutationem percupiant et ascribant recipienti eas condignam. Quam igitur salutem, ut huiusmodi mantineamus costumamentum, tibi, sbudellatissime Scardaffe, convenientem mandabimus? An Dei gratiam? minime, quia Christum, sanctamque Mariam renegasti. An corporis bonam valetudinem? absit, es etenim (ut diu sbaiafasti) consumatissimus herbolattus, et Avicennam, Hippocratem, Galienum, Mesuen totum avantaris imprendisse, et ideo de sanitate conservanda non ullum tibi habes mancamentum, nani (teste Piotino) male guaribit alios qui sibi medemo infirmanti dare soccorsum nequit. Verum tibi congruum illud disticon inveni[1]:

Dens tibi si caderet quoties fers ore bosiam, iam tua non posset pane ganassa frui.

[1] Cfr. l'epigramma _Ad Briossum_ [Ed.].

An tibi richezzam denariosque desiderem? ad propostum nequaquam. Te namque per botegas toga brocata decorum, colana torquatum, supra mullettam cavalcantem saepe sguaitamus observamusque; non tibi, mullettaeque tuae polimenta desunt, non staffiles recamati, millibus et stringulis ornati. Qua propter richissimum te arbitramur. O si teipsum considerares, quam bellum nobis de te spectaculum praebes, quum passu portantino tich tach pedibus sonantibus hinc inde per urbem cursitas! An tibi filios optabimus? nec ita, quando quidem castratus es, nam dum in arte castratoria te peritum iactabas, quendam soldatum lergnam patientem eunichizare presumpsisti, credens (ut usaris) aliquem ditesticulare porcellum, illi miserulo genitalia simul et animam cavasti. Porro soldati ceteri, non pocum tua pro imperitia sdegnati, te nasconditer pigliarunt ligaruntque, ac sine tantis tenais, ferrisque affogatis, tibi castronato baricocolos extirparunt, fadigamque filios generandi penitus abstulerunt. Hinc tibi supra pilastrum quendam carmen attacatum fuit, creditum poëtae Godii.

Legis adimpletor meritat Scardaffus honorem, vult oculum pro oculo, pro pede vultque pedem. Sic, dum testiculos morienti taiat ab uno milite, testiculos praebet et ipse suos.

Ringratiandus tamen est magister Zucconus peritissimus castrator, qui rogatus nisi tradidisset aiuttum, tirasses merito sursum (ut aiunt) calzas. Ergo nec huiusmodi salutatio convenit homini docto, ricco, castratoque. Tanta denique fantasticatione cerebrum gratavi, quod pulchra, quod sufficiens, quod omni laude dignissima, per me salus retrovata est. Accipe igitur, frater mi Scardaffe, mi frater dico, quem super furcas tam filialiter et voluntariter appicatum viderem et crocitantes cornachias effossis oculis nutrientem. Mi denique frater, cui cancarorum quattuor galeas desidero, cui quantos per contadinorum copias sentimus nominare giandussas, angonias, codosellas desideramus in corpore, talibus namque gratiis (sunt enim gratiae gratis datae) perfectior et praticatior herbolattus evaderes. Sint itaque tua salus infrascripta mala, quae Merlinus noster in quartadecima macaronice loquens de Saturno ait:

Capitis dolor, hydropisia, _ecc._[1].

[1] Segue tutta la filatessa delle malattie: cfr. _Baldus_, XV, 362-73.

Haec itaque Saturni familia tua sit salus, dilecte Scardarle, quia iuxta meritum dandum est precium, nec tantum haec eadem in tuo corpore desideramus. Verum tum in famiglia et parentela tua, tum in amicis, benefactoribus et tibi benefacturis appeto; quis non ista fideli percuperet familiari? Ut autem sis felicior, haec irremediabilia fore velimus et in his voluptatibus te nestoreos agere dies divi concedant. Vin scire quod tuum beneficium erga me sic bene tibi desiderare commovit? arrige aures, bricone. Divinum quippe volumen Merlini Cocaii mihi furtim surripuisti, mox omni latrina merdolatius imboazzanter ad lucem venire fecisti. Audiat terra, coelum, mare, Plutoque causam falsificationis eiusdem voluminis praeclari, et subtiliter universis tuae sceleraginis rebus fantasticatis iratus aetheris arbiter te summo de troni solio fulmine devoret. Scelerate, proterve, ribalde, ladro, sacrilegiis plenissime, venisti iam pridem ad me, nescio quibus lusenghis, petere veniam ne te amplius per expressum zaratanum, subdolum, falsum, ribaldonem manifastarem. Quando quidem quotidie sentiebam te super bancos et pulpitos predicare et zaratanizare, ubi vendebas bissolos, impiastros, cerottos de stercore canis compositos, probans esse optimum ad expellendam rognam cerottum. Avantabas quin etiam te sanare absque bragherio rotturas, cavare dentes, foecundare mulieres, purgare oculorum pannos et catharates, extirpare petras, et omnia haec absque dolore faciebas, immo facere dicebas, quosdam componebas siroppos, pilulas, unguentos, confectos quos falso appellabas dragantes, dyaquironem, elefanginas, crocias, aureas, sine quibus et caetera. His ego tuis ribaldariis motus, per quas non modicas acquirebas pecunias et homines perimebas non tuli, imo te per strionem pubblicassem, ni subito venisses ad veniam. Ego benignus cessi, mox humiliter nostris in penetralibus accepi, ubi nostras lucubrationes aliquantillas ostendi.

Tu tamen fraudolenter me inadvertente poema praeclarissimi poëtae Merlini Cocaii macaronicum robasti, corrupisti, falsificasti, et multa non sua interposuisti, et plures libros surripuisti, quos tibi tribuere volebas, manigolde, furcifer malignissime. Esset enim sacrificium non modicum Deo gratum te scortegare, homo pessime, non homo sed bestia, diabolazze; praeterea sic imboazzatum, castratum, totum ab illo mutatum stampare fecisti. Quid promerebat vates inclitus sic a te viciari? Utique causa vindicandi te, quoniam tuas insectabar malignitates? Simulator pessime, quem de Ganelonis maganzesi natum iudico et quem patefacturus sum per barrum, per ladrum, per rofianazzum. Vade in malam crucem et quantum Ovidius Naso desiderat in Ibin multiplicatum millies in te nunquam deficiens veniat.

II

LAUDES MERLINI

EIUSDEM MAGISTRI ACQUARII LODOLAE AD ILLUSTREM DOMINUM PASARINUM SCARDUARUM COMITEM, DE VITA ET MORIBUS MERLINI COCAII ET DE INVENTIONE HUIUS VOLUMINIS.

Dudum, serenissime princeps, adeo meum imbalordasti cervellum, ut tibi de catatione voluminis huius aliquid ispienare velim, quod de memoriae cadastris quasi mattus cascarim. Quam ob rem ne tantum mihi amplius tribuas impazzum, accipe rem, non quam orecchis aut naso audivi, veruni his manibus pertoccavi. Iam pridem nosti quantum ego sim in curiosare mundum solicitus, diversasque rerum proprietates; et hoc herbolattos, dentiumque cavatores, braghirorum conciatores maximamenter condecet. Accidit nos aliquanti herbolatti Armeniam versus navigabamus causa retrovandi radices, herbas, lapides, vermiculos et huiusmodi facendas ad conficiendam tiriacam bisognatissimas. Erant nobiscum super eandem, medesimamque garavellam, seu barcam intelligibilius dimandandam, magister Salvanellus Boccatorta, magister Dimeldeus Zucconus, magister Ioannes Baricocola, magister Buttadeus Gratarogna, et ego magister Acquarius Lodola. Erant praeterea quatuor praticatissimi artis physicae giudei: Samuel videlicet, Nabaioth, Helcana, Ruch. Isti omnes insimul aequoris schenam traversando schavezzabamus. At pluribus exactis giornis, ventorum contrariatio tanta surrexit, et pluviarum discrepantibus ventositatarum fulminibus tanta fluctuatio nos accoiavit quod ad quandam inhabitatam et inherbosam terram nostra tandem garavella se nolendo inzappellavit. Ibi ergo nescio quo portu recepti, anxii, stracchi, affamati, bagnati tandem desmontavimus in sabionigeram littoris spiazam, et aliquanticulum repossati surreximus ad investigandam loci proprietatem. Terenus erat primamenter arenosus, unde foltum pignarum intravimus boscamen; insofribilem caldum Phoebus illic sparpagnabat, quapropter tum pro maris balordimento sbalanzantis, tum pro solsticii boimento ad cuiusdam smisuratae montagnae cavernam prestiter confugimus. Quae primo in intramento guardantibus intro non pocam mentis cagarolam incutiebat. Verum gaiardos assumentes animos deliberavimus accepta prius victuaria, nec non lanternarum lusoribus, illam finaliter incuriosare. Facto itaque signo crucis, magistro Salvanello davantum eunte, subintravimus, et caminantes caminantes semper magis ad bassum andabamus. Post duorum caminamentum dierum, ecce vetustas cadaverum gambas, testas, brazzos, spallas, variaque diversorum animalium acatavimus ossamina, quibus calcatione pedum trapassatis, antrum spaciosum cum duabus de brunzo portis mire lavoratis ac intertaiatis aspeximus; hic dubitativi per horam unam remanivimus quis prius introgredi bastaret animo, resembrantes illis sgnavoliloquis gattis, qui concilio facto consultaverunt Apollinem quis mezeni persuttum prior assaltare deberet; aut magis assomiabamur toppis vel soricis, qui sortem buttarunt qualis foret attacaturus sonalium adversanti gatto. Tandem ad guisam pegorarum, unum presumptuosiorem aliis seguitavimus. Imus hinc inde per illam cerchitantes grottam, vidimus incudines, martellos, tenaias, scarpellos, et haec similia multum rugine facta. Vidimus insuper gambas, schincas, testasque homininas: quanta maravigliatiatione afficiebamur tu ipse pensato. Ulterius procedentes ecce (mirabile dictu) marmoricias undecim adnumeravimus sepulturas, quarum granditudinem non meum est calamo distorchiare. Super illas autem porphidina tabula ficcabatur pendula, qua litterulis antiquis et indoratis hoc epigramma compositum per nostrum Merlinum Cocaium poëtam mantuanum sculpebatur. Lege:

Hos sculpsit tumulos Merlini dextera vatis, magnanimos posuit sub quibus ipse duces. Qui phlegethonteas superis cedentibus umbras lustrarunt, et res, quas egocumque cano. Scripsimus hexametro baldense poëma cothurno, non tamen ad metam sors tulit ire suam.

His dudum subtiliter fantasticatis, epigrammata supulchrorum sigillatim perlegere comenzavimus. Erant (velut dixi) lapides undecim galantiter et strafozate per sculpturam fabricatae. Quarum in medio formosior aliis sepultura super quatuor leones bronzineos eminebat et in porphidina monumenti bianchitudine talia notabantur carmina. Lege:

Baldo nempe gravi sum debilis urna sepulto, quem nihil infernae terruit unda Stygis. Ad manum dexteram ipsius sepulchri candidissimus alter tumulus a quattuor bianchezantibus sublevabatur columbis, hoc etiam intaliatus metro. Lege:

Semper apud Baldum contempto patre Rubinus vixit, et a tumulo non procul esse tulit.

Ad sinistram vero eiusdem sepulchri baldensis aliud virgulatum ac totum discoloribus intravaiatum vidimus sepulchrum, in quattuor gattis sorianis apostantem, ubi disticon subseguitans legebatur:

Vixi praedator Cingar, sed lapsus ad orcum flevi, mens fletus coepit et alta meos.

Apud Rubini marmor talis quoque versus in quodam saxo notabatur, ad guisam furni fabricato, supraque quattuor grandes et parvas, grossas et subtiles trevellas sustentato. Lege:

Captus ab egregio Baldi Philotheus amore dicor, hic ossa petram, spiritus astra tenet.

Non procul apud Cingaris lapidem hos annotatos versus in faciem tumuli ab aliis diferentiantis (erat enim plus altus quam longus) vidimus, quem Circes et Medea metalliciae sustentabant anxiositer. Lege:

Si me semicanem fecit natura, quid inde? Falchettus vidi tartara, cerno deos.

Quapropter hac pro versifichitudine considerascebamus eundem Falchettum extitisse semimastinum, apud quem pulcherrimum saxum, totum vignarum maderis circumtorchiatum inspeximus, supra duos canes et duos hircos depositum, sic epitaphizatum. Lege:

Nobilis Hircanus dedit huic sua membra sepulchro, cui nutrix mater Cingaris ipsa fuit.

Apud eandem Hircani sepulturam carmen istud haerebat lastrae calcedonii, et pondus marmoris quatuor linces maculosae obliviosaeque sustentabant.

Infans ut Baldo vixit Moschinus, homoque, si ditem haud secum viderat astra videt.

Non procul ab ipso monumentum aliud sublime fundabatur super quattuor noctivagos vespertiliones corpore vastos, et hoc signabatur epitaphio. Lege:

Hic Virmazze lates, Centaurus qui licet esses non tamen a superis destituare bonis.

Ad aliam vero partem apud Philothei bustum sic in marmore seminigrefacto et semirubefacto carmen habebatur, sub eodemque sepulchro puella illisa et depressa gemebat. Lege:

En ego Lyronus subiens Acheronta, latroni flens vidi poenam quae mihi danda fuit.

In aliam quoque bandam in urna vel potius in maximo botazzo prosam istam vidimus inscriptam vino, ut ab odoratu pensari poterat:

Nec in coelo gratia nec in inferno poena datur bofonibus, hic ergo vivam Bocalus.

Obstupefacti pro huiusmodi epitaphio deliberamus evolvere petram instar cocaii stopantem os urnae: quo facto, cernimus en hominem magrefactum, barbatumque usque ad umbilicum, et insuper ludentem secum more magatellantis cum gallis, bechiris, nonnullisque frasculis.--Quid me--inquit--molestatis, desviatisque?--Ad quem nos:--Qualis et cuius es tu?--Et ille:--Sum qui fui, sed ero qui non eram, si dederitis quod non dedistis.--Nos verbum aenigmatizatum et dignum oedipodensci splanatione admirati retulimus:--Dic clarius.--Tum ille suspirans:--Nulla gratia datur in coelo buffonibus; buffonus extiti, quo nec coelum nec infernus possunt me suscipere, in vobis tamen humanis hoc pendet arbitrium: si boni aliquid pro me feceritis, ad coelum pergam; si malum imprecabimini, prestiter in infernum strassinabor, videte vos.--At nos:--Quid vis? bonum aut malum?--Et ille:--Quod naturaliter homo desiderat.--Quo dicto sic mutus conticuit, ut ab eius unquam bucca potuimus nientum ulterius accipere. Itaque frater quidam Gelminus, qui nobiscum aderat, psalmos, hymnos, «Requiem aeternam dona eis, Domine», et «A porta inferi» barbottare comenzavit. Unde nobis adstantibus ille corpore desligatus ad coelum squadras inter aetherias semper goditurus passavit. Nec pochinum imparavimus homines bufones partem nec in coelo nec in inferno tenere, sed nostrum est orare pro illis qui nostras buffonizando melenconias eripiunt.

Nos perinde transeuntes ulterius ecce maximum instar monticelli sepulchrum de saxo vivo scarpellatum supra quattuor ulmi siccos troncones apozatum sic scriptum:

Fracassus cubitos longus quadraginta sub orco Luciferi ad mundum cornua bina tuli, in quibus ereptas quoniam duo mille ferebam de poenis animas, pellor ab arce poli. Ante fores coeli supplex exoro Tonantem ut mihi pro tanto crimine det veniam. Iudicis at magni fuit haec sententia: tot stet annos Fracassus quot fuerant animae.

His itaque fantasticanter animadversis huius nostri vatis Merlini aliquod quaerebamus indicium, qui de stanciis diabolorum quinque libros composuerat. Post longam querositatem et investigationem vastum quendam cassonem vel dicimus cofinum desotteravimus, quo securibus et manarinis spezzato eiusdem nostri poëtae laureati Merlini thesaurum invenimus, videlicet in arte macaronica doctissima volumina, libros, librettos, libriciolos, librazzos et mille alios scartafacios. Ergo nos magis alegri quam si Croesi dinaros catavissemus (quandoquidem nobis philosophis magis scientia quam pecunia granditer agradat), incoepimus quadam animi voluptuositate ac ingorditate modo hunc modo illum scartabellare codicem. Erat autem inter alia volumina liber aliis maior _De universis rebus naturalibus_ tractans, non forsitan inferior aristotelicis platonicisque sothiezzis. Erat insuper alter _De supernaturalibus_, multis in argumentis Platoni contrarius. Erat volumen _De striis et striabus_, et hic non pocum contrariabat dominicinis fratribus. Erat liber intitulatus _Bariuth_, alter _Transbarach_, alter _Rabaioth_, alter _Sgnirifot_, alter _Scarcacol_, alter _Cracricon_, alter _Striblafel_, alter _Argnaficoticon_, alter _Schinphoniapeliticonicon_, et plures alii, quos de mei memoria cascavisse doleo, qui tractabant de fantasiis et argutiis et galantarlis tam iocundis, quod homines forsitan eloqui non esset bisognosum, scio quid dico quando dico favam. Inter alios hoc magnum volumen _De gestis et facendis Baldi_ recatatum fuit, quod in quandam capsettam una cum faceto libello intitulato _Moschea et Zanitonella_ governavimus, multa insuper epigrammata et epistolas non ante stampatas invidia et rancore poltronis manigoldique Scardaffi: quae omnia (velut credere dignum est) sibi attribuere in successu temporis volebat, suas tamen dessoteravimus magagnas, quem totum per orbem vergognavimus, licet quid sit vergogna nunquam villanus, gaioffus, canis mastinus, asinus imparavit. Ipse magnum volumen _Baldi_ deturpavit, violavit, robbavit et castravit, ut supra diximus in _Epistolium ad medesimum Scardaffum_.

Caeteros autem libros abandonantes in eodem capsone, deliberavimus ad barcam hunc transferre, sed aut Deus aut diabolus non tulit hoc, nam cum pariter omnes suppositis spallis illum portare sforzaremur tantus illico terremotus et ventus et petrarum incussio sbattere comenzavit, quod relicto cophino scapinare cepimus, dubitativi quidem illam nobis montagnam adossum ruinare. Tandem extra cavernam retornati non vento, terremotuque rafinante, navim descendentes intravimus et a littore nec bene discostati vidimus illam miraculose natare terram et a nostris oculis iam quaranta miliaros longe factam et apud illam non amplius remedium est appropinquare posse, quoniam si marinari saltem ibi prendere portum minazzant, illico medesimus terremotus cum tonitruationibus et nivolorum perturbatione movetur. Ego itaque propriam ad patriam retornatus non audebam formidine quadam aperire capsulam illam, qua baldensce poëma et libros tres _Zoroastrem_[1] posueram simul cum _Moschea et Zanitonella_.

[1] Cosí vuole si legga l'errata-corrige: mentre il testo recava «_libros quinque De inferno_» [Ed.].

Tandem animatus aperui reperique. Dum ergo multa secritudine studerem ac pocum dormirem super illos, comentariolum meum et argumenta cuiuscumque libri composui, univique libros _Inferni_ cum prioribus Baldi gestis. Sed meam ob gentilezzam magistrum Scardaffum ciroitum duxi, et occulte studiolum meum illi palesavi. Ladronazzus itaque furtim et libros Merlini et mea pariter comentaria sustulit, et inordinatos et male castratos imprimere fecit, immo confusos et iam non Merlini libros apparentes. Verum amicorum favore suffragioque meorum suas descoperui falsitates et per rasonis forzam coactus fuit primum et verax volumen edere, nec bene tamen limatum, et multa quae in primo Scardaffi libruzzo fuerant male dolata bene dolavi, primamque in imaginem retornavi. Et haec denique bastare possunt quantum de recatatione huius voluminis.

En itaque, serenissime Princeps, tibi modum reperitionis huius voluminis diffuse spianavimus, nec me id somniasse putato quandoquidem plurimos tibi adducere possum testes, maxime coherbolattos meos. Infantasticabile vero nostri poëtae sentimentum iam menses pene septem adeo sforzatus sum distorthiare vel magis crevellare, quod meum ingenium quasi (velut aiunt) de birlo cascavit. Singula tamen brancatissime ad ultimum attacavi, tantam philosophiae, astronomiae, cosmographiae, musicae, nigromantiae, phisicae, alchimiae sparpagnationem et doctrinam maravigliatus ut nihil Pytagoram, nihil Platonem, Ptolomeum, Boëtium, Zoroastrum, Avicennam, Geber fuisse iudicatum est. Praeterea grandiloquacitationem, sermonisque pinguedinem masticantes, Ciceroni, Vergilioque incagare praesumimus. Nonne quandam parlandi bravariam et altezzam sua demonstrant carmina?

Raspantes nequeunt in stroppa stare cavalli, _ecc._

[_altri versi congeneri_].

Quid in pulcherrimis comparationibus adeo laudare convenit Lucanum? ecce noster Merlinus quid de Baldo scribens ait:

Cum quali furia taurus sub amore vedellae, _ecc._ Qualis villanus cui nuper forza botazzi, _ecc._

[_cita per disteso i notissimi paragoni_].

Si descriptionem alicuius maritimae tempestatis quaeris, quid tuum vadis rumpendo cermisonem circa primum _Aeneidos_ Vergilii dicentis:

Una Eurusque, Nothusque ruunt, creberque procellis Aphricus;

en Merlinus ait:

Iam gridor aetherias hominum concussit abyssos, _ecc._

[_è la descrizione della tempesta, cfr. lib. XII, 472 sgg.: molti versi però citati nella prefazione offrono delle varianti col testo medesimo della Toscolana. Altra prova, se pur ve ne fosse bisogno, che le prefazioni di Aquario Lodola son farina del Folengo_].

Si moralitatem, laudabilesque autoritates optas, quid Iuvenalem, Horatium, Terentiumve scartabellare bisognat? audi Merlinum nostrum.

Post damnum pentire valet, mihi crede, negottam, _ecc._

[_e molte altre sentenze sparse nel _Baldo__].

Denique totum morale volumen retrovabis. Si curiositatem astronomiae velis, quid tantas metallici rammi sphaeras? quid Euclidem conaris intelligere? Vide tertiam et quartam decimam _Baldi_ macaronicen, quando quidem poteris ibi diffusius brancare. Ecce quid de luna dicitur:

Cernebam lunam maculosa fronte biancam, _ecc._

[_cfr. lib. XIV, 43_].

O eloquentissimum, o peritissimum poëtam! Si quaeris descriptionem battaiarum, rumorem, ordinem squadrarum, denique militiae artem, lege primam, decimam, et decimam nonam, vigesimam primam macaronicem. Si navale bellum lege quintam decimam. Si artem magicam, decimam octavam; si musicam et cosmographiam, vigesimam; si alchimiam, duodecimam.

Sed nihil dicimus de arte poëtica: vide quale principium facit melius assaium quam Vergilius:

Phanthasia mihi quaedam fantastica, _ecc._

Sed volendo cuncta declarare pulcherrima, totum oporteret adducere volumen in testimonium; tu, ingeniose princeps, melius quam ispienare velim, nosti.

Verum super omnes quae in ipso fuerant virtutes, propheticum habuit spiritum, nam de pontificatu Iulii et Leonis predixit, deque Gonzagarum felicitate, diversorumque nobilium suae civitatis. Taedet me hoc nobile volumen ab illo non fuisse recognitum, nam (teste Columella) terra quo magis lavoratur magis ingrassatur. Id probatur quia (sicut Vergilius) multa carmina reliquit imperfecta. Attamen solertia qua fungor ad melius quo potui primam in formam redigere curavi, sed Scardaffi et avaritia et perfidia multum honoris detrimentum perpessus sum. Scio quod multi admirati sunt quoniam nimis indusiavit ad lucem prodire. Incusanda est numorum cupiditas, nam tamporibus nostris virtus depressa tenetur, et avaritia philosophiae praeposita est.

III

MERLINI COCAII

APOLOGETICA IN SUI ESCUSATIONEM

Quisquis es, o tu qui meum hoc grassiloquum perlegendo volumen ridere paras, ride, sed non irride, quia si dementer irridendo rides, alter Marguttus rideas irrisus. Verum quoniam experientia nos omnes esse medici volumus, sic omnes aut interpretes aut correctores librorum esse presumimus. Audiant itaque huiusmodi correctores et faciles aliorum emendatores et antequam me corrigant apologeticam istam legere dignentur.

Ars ista poëtica nuncupatur ars macaronica a macaronibus derivata, qui macarones sunt quoddam pulmentum farina, caseo, botiro compaginatum, grossum, rude et rusticanum; ideo macaronices nil nisi grassedinem, ruditatem et vocabulazzos debet in se continere. Sed quoniam aliud servandum est in eglogis, aliud in elegiis, aliud in heroum gestis diversimode necessarium est canere; verbi gratia de rustico Zambello scribens dicam: «o codesella», _ecc._ Iterum de barba Tognazzo: «est verum quod nos o cara brigata chilò», _ecc._

Hoc parlandi genus rusticanum rusticis convenit. Parlatio vero minus grossa tempestatibus maritimis, bellorum descriptionibus et quibusvis rebus non rusticanis applicanda est.

Si tamen in aliquibus locis succurrit loqui aut de Deo aut de sanctis, indignum et vituperabile esset non uti latinitate aliqua, non tamen tam alta quod videatur lapis preciosus limo sepultus et gemma porcis anteposita.

Ideo post musarum macaronicarum suffragia quandoque Thaliam invocare ubi condecet voluimus.

Mordebor tamen a multis quod utor carminibus nimium incompetentibus, maxime: «se cagat adossum», «passare delaium», «dicendo nientum», «non erat anchoram», «non erat appenam», et innumerabilia quae grossolaniter proferre debemus. Immo veram macaronicen huiusmodi vocabula sapiunt; nam quo magis grossiliora sunt eo magis macaronicam adducunt elegantiam, et tanto plus intelligibilia quanto grossolania. Ut quidem enim macaron inventum est? Dicimus «se cagat adossum»; melius (fateor) dici potuerat «timet». Sed cur, inquam, fuit repertum macaronicon? causa utique ridendi; ergo «se cagat adossum» positum est causa ridendi et non orandi, nam vulgariter dicimus: «_el si caga adosso di paura_», quando quidem vulgare eloquium est macaronicis poetae latinizare. Sed dicet aliquis:--Vocabula fingis, o Merline, quibus patria tua solet uti tantummodo, exempli gratia «doniare puellas», «cimare», «tracagnum» et cetera, quae tantum aut mantuanice aut bressanice possunt intelligi.--Respondeo: quod veluti non omnes aut grecum, aut hebreum, aut arabicum, aut chaldeum, aut denique latinum simul intelligunt, ita nil mirum si cuncti mantuanicum, aut florentinicum, aut bergamascum, aut todescum, aut sguizzarum, aut scarpacinum, aut spazzacaminum minime sciunt pariter intelligere.

Ut quid ordinantur commentatores ac linguarum interpretes? ut quid translatores? procul dubio causa splanandi linguarum incognoventiam. Ergo non fas est meipsum auctorem interpretare. Iterum obiurgaris me non sillabarum quantitatem observasse; respondeo iterum quod veluti summopere differt orthographia vulgaris et toscana latinitati Ciceronis et Vergilii carminibus, ita macaronices regula difert a latina sicut inferius videbis. Praeterea si me ignorantem, minime doctum, minime poëticum reperis et probas, non erras, immo cedo et fateor id humeris meis pondus congruum non fuisse.

Verum qualem cognoscis talem tibi amicum accipe.

IV

NORMULA MACARONICA DE SILLABIS

Normula sillabarum macaronicarum haec est: ut quaelibet vocabula vulgariter latinizata scribi debent in forma vulgari, sicut «orecchia», «occhius», «rozzus», «razza» et innumerabilia. Latina vero vocabula suam observant quantitatem, ut «caballus», «focus», «accendo» et cetera.

Quaelibet dictio macaronica, cuius prima sillaba duos habet consonantes, non haerentes sequenti sillabae, sunt ad placitum, ut «gridare», «sbraiare», «tracagnum»; tamen non succedente vocali, quia tunc brevis esset, ut «briossus».

Quaelibet dictio quae litteram «i» et «u» claudit inter duas vocales latine fit longa, ut «maia», sed macaronice fit ad placitum, ut «taiare», «sbraiare» et cetera. Quaelibet adverbia terminantia in «a», aut in «e», aut in «o» latine sunt longa, quamvis multa in «e» excipiuntur; sed macaronice sunt ad placitum, ut «valde», «longe», «retro», «ultra», «erga» et cetera. Reliqua vero latinitatis aut vulgaritatis orthographiam servant; verbi gratia, si hoc nomen «aqua» non potest latiniter aptari versibus, scribe vulgariter «acqua», tunc de brevi fit longa sillaba.

Denique sicut Vergilius ac caeteri vates in arte poëtica potuerunt alterare sillabas autoritate sua, verbi gratia «relliquias», ita macaronicus poëta non minus hanc auctoritatem possidet circa scientiam et doctrinam propriam, ut «catare» et «cattare», quamvis rarissime. Item macaronice potes duas vocales collidere in medium dictionis, ut «curiosus», trisillabum facere potes, ut stare possit carmen. Item sicut plurima vocabula differunt a derivatis suis quantum ad sillabas, ut «sedes» habet primam longam, et «sedile» brevem; «flagrum» et «flagellum»: ita macaronice dicemus «frater» et «fradellus», «cagna» et «cagnola», et multa alia. Tamen de principio ad finem libri repperies me latinae poësiae et regulae summa cum diligentia adhaerere. Reliqua vero non bene tibi quadrantia aequo animo feras et haec bastabilia sunt quantum ad sillabarum macaronearum regulam.

II

LE EGLOGHE FINALI DELLA «ZANITONELLA>>

[Delle postille marginali riproduco in nota le sole didascalie riferentisi all'azione rappresentata: quelle glottologiche sono inserite nel _Lessico_.]

ECCLOGA SEXTA

QUA INTRODUCUNTUR TONELLUS ET PEDRALUS QUI AMBO INEBRIANTUR

TO. O fortuna mihi nimium rabiosa tapino, o quae sola faves poltronibus atque ribaldis, qua causa tanti per te mihi dantur afanni? Cur mihi non streppas animam de corpore tandem? Nonne foret melius semel hunc sborrare fiatum, omnibus in giornis quam mille morire fiatas? Est fortuna quidem merda merdosior omni, et tamen a multis tu zuccarus esse videris. Quos tales utinam cagasanguis amazet adessum, namque ficaverunt speranzam firmiter omnem in te, quae tandem das, oyme corada, malannum. Indarnum studui tibi pro servire gaioffae, sed mihi voltasti cervellum more gazani, deque meo penitus privasti ladra piacero. PE. Quid sturbulentus facis hac, Tonelle, sub umbra? Nunc ego rampatus longam scalvare pioppam, ut viridi possem foiamine pascere vaccas, audivi lacero te suspirare magono. Deprecor, ut quod habes voias buttare deforam. Tu scis non pocum strictos nos esse parentos, scis quantum savius villa sum dictus in ista, conseium quapropter ego dabo forte galantum per quem lassabis doiam, Tonelle, dabandam, forsan et altorium quemquam donabo chiloium. TO. Nunc nunc pensabam quod me tentare venires, hinc fuge, perque tuum vadas, Pedrale, viazzum. Ad corpus sancti, quod blasphemabo lupini, [Irascitur Tonellus.] si, Pedrale, loco non te distollis ab isto nos plusquam cinquanta duos parebimus esse. PE. Nonne tibi dico quam sis, Tonelle, maruffus? Scire tuos guaios modo quaero daturus aiuttum, et vis ad primum mihi testam rumpere tractum? [Sumpserat nam bastonem.] TO. De guarda guarda, non magnus bastat afannus, qui mihi cantono milzam rosegavit ab omni, si non hic etiam me disturbare veniret. Expecta, poltrone, volo tibi rumpere schenam, forsan pentibis mihi nunc venisse davantum. PE. Vade pianinum, rogo te, mi care Tonelle, iam non ira viri stravacatur more ledami. Num, poverelle, tuum patieris battere barbam? TO. Si tibi perdono, veniat mihi cancar adessum, quamvis deberem subtilem perdere bragam, quam soleo tantum festivis ferre diebus. Guarda, vilane, volo nunc me sborare daverum. PE. Horsu ne facias, es mattus? vade, padimma. Qui sumus, an nescis? sta retro, dico, Tonelle. Mo, sagurate, tuum sic vis tractare Pedrallum, nescis quam cari sotii sumus atque parenti? Sic tua de proprio cascat mermoria scanno? Sta retro, si vis, non dixi, non ego feci tam grandem cosam per quam me battere debes. TO. Nonne tibi dixi de prima, vade, Pedrale? Aut quod deberes oculis te tollere nostris? Cerne meos vultus, si vis cognoscere doiam. [Vultus est animi index.] PE. Do, compagne, tibi perdonum, doque rasonem; te quia cognovi nimiam sburlasse gramezzam, deque tuo birlo mentem butasse stravoltam. Post haec excuso si te furor illico brancat, namque tuum fratrem Bertol, patremque Maionem cognovi pauca boriolos essere causa. Ergo, Tonelle meus, cordoium pone dacantum, atque tuum tanto de inflazine cava magonem. Dicito cuncta mihi, tibi sum, Tonelle, fidelis. Ne, meschine, velis tantum lagnare, quod inquis? Non parlas? de butta foras codesella venenum. Nil mage debilitat vel nostros incoquit artus pectore sub tacito, quam mens agitata dolentis. Corneus hac animam profudit sorte Ioannes. [Corneus Johannes.] Et licet hic vermis tua rodat corda cativus, cuncta sed ad carum compagnum dicere debes, qui mala cervelli pensiria pacificagat, dummodo cuncta sibi, nil servans, significagat. TO. Quid, Pedrale, modo mihi tantum rethoricagas? Vin quod ego dicam tibi verum? pone culamen. [Pone culamen pro sede.] Unxisti forsan musum, vel forte bibisti, et mihi nescio quo vis predicare proleccho? Nunquid ego potero sine naspo svolvere filum? Si mihi sorbottum vini fers dando fiascum, cuncta recunctabo, sic vox ladinior exit. PE. Si tibi non bastat vinum, quin? carpe botazzum. Pedrallus tuus est; barilottus, et iste lorettus sunt ad comandum cari mea cuncta Tonelli. TO. Clo clo, quam bonus est, refero tibi mille cotalas. [Post potum in qua sal positum fuerat paulatim ambo inebriantur.] Dicere sed quid ego tibi nunc, Pedrale, volebam? PE. Do angonaia, tulit sensum fortasse barillus? Est poca, crede mihi, quam suffers pena, Tonelle. Gratta caput, capitis revocat grattatio mentem. TO. Quos habeo drentum quantum bene nosco travaios. Attamen ipsorum per adessum nescio causas. Cras dicam, postquam mangiavero quinque menestras, sive fasolorum vel tres vel quinque scudellas. [Nam in alio loco: «sensumque fasolus aguzzat».] An sed ego tandem memoro, Pedrale sodalis, o cancar, quantas habeo sub pectore doias. Non bastat quod me tormentant, sed codesella iam quasi sborravi medio de ventre fiatum. Non tibi sanglottos, tibi nec suspiria dico, qui per iter colli vellent exire deforas, sed quia sunt troppi braghae sorrantur ab imo, et sic efficiunt suspiria saepe corezas. Attamen hanc nostram postquam vis noscere poenam, dicam; quaeso, tuas distende parumper orecchias. Credo scias, Pedrale meus (si forte recordas), quod mea fomna super cervellum lantcur habebat, cuius ventronem tantus cruciabat afannus, quod sic non sbraiat cum perdit vacca vedellum. Ad corpus cigni finaliter illa morivit. PE. Ayme, Tonelle, quid est quod dicis cancar adessum? Thomasina tibi mancavit? Buscha del mi, [Carmen sophotonicon.] non ego dico tibi verum, Tonelle, sciebam. Da mihi perdonum, magnam tibi praesto rasonem. Nunquam pensassem quod te dolor iste piasset, cur non andasti civitati tore medecchum? Hi faciunt nostros tam saepe guarire patronos. TO. Do cancar veniat merdecchis atque ciroitis nam ladri fomnam simul et mihi trenta doinas robbarunt sine quis melius Thomasa guarisset. Ante suos tantos implastros atque cirottos ipsa civabatur melius, meliusque cagabat, de pampardellis cum vino quinque menestras mangiabat, post quas parlando stabat alegra. PE. Cur pinfen ergo chiamasti ante medecchum? TO. Mo angonaia, fuit prae noster don Iacominus, in cuius chieregam giandussa nascere possit. [Trocheus pro spondeo.] PE. O menchione, fidem prestasti don Iacomino? An nescis quoniam monesi, fratresque, pretique nos omnes vellent meschinos saepe morire, ut de candelis guadagnum fiat avancis? Si, Tonelle, suas vis truffas noscere, scolta. Una super coxam Bertoli venerat olim phistula, qua sursum calzas tirrare cedivit. Illico frater adest Polus, scis ille romittus qui becchi portat barbam, venditque badilos, cum quibus ad dominum barberum nettat orecchias. [Auriscalpia intellige.] TO. An, scio, iudeis impegnat saepe capuzzum, atque braviarium domenticat intra tavernas. PE. Est, est, tu noscis sed quid contare volebam? TO. Dicebas quod panza tibi dolet, atque padronus, mangiasti nimium; lenta, Pedrale, corezam. PE. Nescio si potero lentare, tuf; altera: tuf tof. [Descriptio petezantis.] TO. Non, giandussa, aio sic te mollare corezam; dico centuram qua cingeris o cagalochium. Guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus. [Operatio vini quod modo biberat.] PE. Imbriagatus eris, Tonelle, nimisque bibisti. Ecce stat ad mediam gambam sol altus et inquis: guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus. Sed narrare unam volo nunc, Tonelle, cotalam, panzonicam dicunt multi, multi quoque follam. TO. Dic, sed cur vadunt in circum prata, paësus? En casamenta volant, sta saldus, barba Pedrale. Tuque volas, sine me quo vadis? sta, cagasanguis. Cur tam cuncta volant? capris incago daverum. PE. Es coctus plus quam crudus, Tonelle sodalis. Ac ego non liber sum totus, cerno serenum paulatim coelum fumanis undique tegi. Sta, Tonelle, susum; quod cascas? surge, gaiarde. Huic te branca palo manibus, da brachia circum. Heu quia non unum video, sed mille Tonellos. [Hic innuit poëta non unum solum insanire sed mille.] TO. Ac ego non unum cerno, sed mille Pedralos. O quantae pegorae pascendo per aëra vadunt, turchinamque suo portant in tergore lanam. PE. Nil dubita, Tonelle, palum ne desere, donec haec mala transcendant digesto tempora vino. I, quantas video cornacchias atque civettas. TO. Non sunt cornacchiae, non sunt, Pedrale, civettae, sed quem taccatum fers in galone botazzum, implevit testam vino, sensumque chimeris. Ecce lacum Paiae video, nodabimus ambo. Disvestire libet, sum nudus, tolle camisam. Te quoque fac nudum, Pedrale, lacumque per hunc na. PE. Ecce nato, sed fresca nihil mihi Paia videtur atque cavant nobis oculorum lumina buschae. TO. Me miserum, Pedrale, iuva, meschinus anegor, in gambam venit granfus, da cancar aiuttum. PE. Quomodo succurram? quin? rursum tolle fiascum. TO. Da cito, ne indusia, morior, cito praebe botazzum. En bibo, tuque bibas, scampavi grande periclum. Sic morzare focum focus alter saepe probatur. Namque serenantur coeli, stat fixaque tellus, sum Tonellus ego, tuque es, Pedrale, Pedralus, quaeque suo primo res est tornata paëso. Thomasina tamen mancat mihi sola, quid ayme sperandum est dum nostra subest huic vita biformi fortunae? PE. Mors sola, quod ergo quiesce. Nam mortalis erat quam luges femina, dormi.

ECCLOGA SEPTIMA

Idem Petralus, Tonellus, Gelmina et Bigolinus

PE. O Tonelle, leva sursum, dormivimus horas quattuor, ast oculos somno quoque gesto gravatos. Quam iuvat in primis postquam dormire calamus [Calamus--cessamus.] seu ter sive quater pancae distendere pellem. TO. Sic faciunt asini poltrones, non tamen illos dico quadrigambes portantes tergore sommas, ast asinos quos villa facit Bardella bigambes. Sed quam velle mihi peradessum dicere follam coepisti, quando volitare per aëra grillos vidimus, et stantes circun girare paësos, incipe, non ultra e scala in cantiribus ibis. PE. Res bosiarda quidem non est, Tonelle, daverum quam recitabo, tamen quid me donabis ob istam? TO. Ne dubita, codesella, nucum tibi trenta garillos servo, quos feci, ni credas respice nigras ecce manus, haec dona tuae sint apta fadighae. Si tamen his forsan tracto te more putini quem nux contentat, seu pomum, sive ceresa, est medaia mihi de fino facta piumbo in qua sculpta (viden?) stat sancta Maria Loreti. [Sic dicens accipiebat eam extra bursam.] Hanc, Pedrale, tuo poteris taccare capello, sub qua comparet vel flos vel penna caponis. PE. Sum contentus, ego pulchram narrabo cotalam. Tempus erat quando nos maior freddus agiazzat, duraque sub vento schiappatur terra Boraso, celsa covertatur nivibus montagna bianchis, invidriantur agri, candelae ad culmina pendent, [Candelae glaciei.] paupertas nullo se stringit tecta gabano, nec scaldare potest per buccam rancida furnum. [Proverbium.] Supra palmuzzos manuum dum saepe sbadacchiat has magis infreddat, quia fert in corpore giazzam. Tunc ego (sic nobis est semper usanza vilanis) pergere decreram solus solettus ad urbem, patronoque meo porcellum ducere grassum. Protinus excalcis pedibus (nam dura per arva vel per gasones potuissem frangere scarpas) ire comenzavi porcum stimulando goiolo, ipsius ad gambae calcagnum corda tacatur, quae sua sit varias per stradas aequa guidatrix. Non rectos unquam senteros ille tenebat, nunc partem dextram brancabat, nuncve sinistram... sed mea me clamat Gelmina. GEL. Pedrale, quid? o lá. PE. Sentisti? venio, quid poscat vado videre, iamque retornabo tibi nunc recitare facendam. [Venio, dicit alte, respondendo Gelminae; reliqua dicit contra Tonellum.] TO. Vade cito, pergam fra tantum vertere capras quas Benvegnuti video disperdere vignas. [Sic dicens recedit et suo arieti convicia dicit.] Quid, becchone, facis? veniat tibi morbus in occhis. Ad corpus lanchi, si virdum branco tracagnum forsan in alterius campos non stare docebo. Quod crodare zosum possint tibi cornua, vien qui. Cui dico? torna, veniat tibi phistola, sed quid, sed quidnam video? pegorarum cerno stravoltum. [Hic alium pastorem nomine Bigolinum reperit.] Tu solus, Bigoline, iacens stravacatus in umbra castroni similis teneras cum mastigat herbas, quas phantasias animo subvolvis adessum? nonne soles faciem mihi promere semper alegram? BI. Deh, Tonelle, precor noli mihi rumpere testam, si meus esse cupis carus compagnus ut ante. Vade viam, curaque tuas seguitare capellas. TO. Dextrius, o Bigoline, parum, quae verba diavol nunc baias? sic me vis primo pellere tractu? Scire tuas doias cupio, dabo forsan aiuttum. BI. Quem, macarone, dabis vel quem dare credis aiuttum? Qui non sufficeres mihi discalzare stivallos credis, stulte, tamen me consolare parolis. TO. Si non sufficerem te discalzare stivallos forsam sufficiens essem strepare budellas. Quid manigolde unquam mecum bravare putabis? scis modo quid cercas?... tamen hanc depono dabandam. [Sic Vergilius: «Quos ego... sed motos praestat componere ductus».] BI. Si Tonelle tuum velles seguitare caminum inter nos talis non orta bataia fuisset. TO. Quis dedit impazzum? duo sum tibi brachia longe. Sed scio quid quaeris, quantum bene sonzia boschi ungeret una tibi spallas asinique schenazzam. Tanta tuo fugeret forsan de ventre matana. BI. O Tonelle, nisi guardas quod dicis amici non erimus, taceas, faciesque tacendo bonopram. TO. Tu prius in coleram saltas, debesque tacere. Guarda istam frascam quae magna superbia chiappat, namque suus pater est villa camparus in ista, elatam portat cristam, becchumque levatum, ut gallina solet si grossum fecerit ovum. BI. Tu mihi non unum fecisti at mille quotannis despectus quos iam non sopportare licebit. TO. Scilicet andamus vignas taiare novellas, [Scilicet indignanter et ironice.] ut de nocte meas taiasti mille piantas, gallinisque meum gallisque polare vodasti. Sed doleo cagnam non tunc habuisse Belinam quae tibi fecisset garlettos linquere dretum. BI. Me robasse tuas gallinas? do, codesella, non tres pollastros tua coniunx nutrit in anno, et iactans plenum te dicis habere polarum? Nempe tuis habeo de gallis grande bisognum. [Irridet.] Sed quis nesciret te barba catasse Gianolum, quod stabas quandam nascosus retro pioppam ut sibi vix natum posses robbare caprettum? Ille cativellus fingens dormire sub ulmo, dum pascolabant spinosa per arva capellae, te non pensantem summissa luce videbat, et dum calcagnis cercabas ire legieris atque capretinum velles griffare propinquum, in pede saltavit sumpto bastone debottum, teque bonis stringhis fecit deponere praedam. TO. O quales dicit baianas iste bosardus, dicere praesumis me bastonasse Gianolum? BI. Hoc scio, sed melius tua scit quae schena provavit, indiciumque huius rei monstratur adessum, namque piantonem scorzasti tergore virdum. TO. Deh facies benum tales non dicere cosas, nam cum cervello rupto fors ibis a casam. Non ego spoiavi media de nocte picatum, quod tu fecisti, cui mansit sola camisa. BI. Ergo si piccant ladros piccaberis ipse, teque (meum iuxta morem) spoiabo ladrazzum, et promitto tibi nec solam linquere bragam. TO. Fac sennum matti, taceas, Bigoline, nec ultra me stizzare velis, ne te cagasanguis acoiat. BI. Iste tibi veniat possisque cagare budellas. [Iste, idest cacasanguis.] TO. Non plus supporto, summe hoc, aspetta ribalde, quo fugis? hoc aliud cum spallis carpe garofol. [Percutit eum.] BI. Heu heu, non talem tibi parco ribalde zucadam. Hic etiam tuus est: an an sta salde, quid inquis? [Ipse repercutit.] Non faccio stimmam de te poltrone ceresam. TO. Non facies stimmam? talem me ferre pugnadam? [Stant ambo cum preparatis pugnis.] Certe non patiar, si possum supra ganassam hanc dare tartufolam, guarda, tuus hic, tuus iste. BI. Quid bravare putas? heu casco, parce, Tonelle. [Dum Bigolinus restituere parat, cadit. Tonellus stando equester eum percutit.] Heu heu, ne facias, oyme oyme, desine quaeso. O mea testa, meae spallae, mea schena, masellae. TO. An an, calarunt zanzae, anchora superbis? ast etiam tu vis repetare? quid essere credis? [Bigolinus super venire studet.] es nec dum sacius? volo te tractare da sennum. BI. Me, Tonelle, sinas, horsu dolor heu nimis asper, heu quia me striccat, quis nam mihi praebet aiuttum? [Testiculos more vilanesco stricabat.] PE. O Gelmina, audis? clamorem sentio magnum. [Pedralus et Gelmina audierant.] GEL.Nuper ego sensi multis combattere verbis, curre cito si quam retrovas spartire baruffam. PE. Curro, praebe meum spontonem, do codesella. [Pedralus a longe vidit eos et currendo dicit:--O codesella.--Dumque Tonellus voluit retro aspicere, Bigolinus supervenit.] BI. Me, Tonelle, sinas, non non, volo perdere vitam. TO. Non, Bigoline, vitam cepisti ... me oyme superchias. Sta ladrone, super veni, volo reddere pugnos. TO. Te bene guardabis, quid vis? meus oime galonus. BI. Expecta donec pedibus tibi panza foletur. TO. Giap giap, heu quales facis allentare corezas. Parco tibi, Bigoline, mihi quoque parcere debes. Heu mea panza dolet, slof slof, ego creppo daverum. BI. Aium mangiasti, tuus en ventronus amorbat. Hunc padire tibi faciam, sed, brutte ribalde, oybo cagas, merdam faciam mangiare, biassa. [Imboccabat eum.] Summe tuam fezzam, mangia, non est bona? mangia. TO. Oybo, nimis puzzat, glo glo, mischinus anego, non, Bigoline, bona est, prius illam quaeso biassa. PE. Quid facitis, pinfen? lassa, Bigoline, Tonellum. TO. Heu quia sum mortus, mi mi Pedrale sodalis. Da precor altorium, cernis quod me male tractat. BI. Non, Pedrale, tibi feci unquam displicimentum, nescis quam peius hic me tractavit adessum. PE. Ne facias, Bigoline, leva sursum, leva dico. BI. Fac mihi promittat me non offendere quando laxatus fuerit; vis hoc promittere? parla. PE. Is bene promittet, non sic, Tonelle sodalis? TO. O Pedrale, nimis fuit haec iniuria grandis, attamen ista tuum ponatur propter amorem. PE. Surgite, pastores, vestras iam tangite dextras. Tu, Tonelle, manens lascivas pasce capellas; tu, Bigoline, casam redeas, iniuria nulla est. Et iam phoebeus radius distollitur orbi.

III

BRANI DEL «BALDO»

NON ACCOLTI NELLA CIPADENSE E NELLA VIGASO COCAIO

A dare le varianti della Toscolana ho rinunciato, perché il gran numero delle antiche riproduzioni e la diffusione dalla recente ristampa del Portioli rendono agevole il raffronto a chi avesse vaghezza di farlo.

La superioritá artistica delle due ultime redazioni è incontestabile: le eccezioni non infirmano la regola.

Si contano sulle dita i passi piú felici della Toscolana, che il Folengo ebbe il torto di ommettere. P. e. nel narrare le astuzie di Cingar travestito da frate, tralasciò l'arguto tratto desunto da Erasmo: che il furbo mariolo, piegatosi dopo simulate riluttanze ad accettare i denari regalatigli da' mantovani, li prese co' guanti «_dicens non tangere posse_». Tra le prodezze di prete Iacopino, non ricordò l'aneddoto che costui,

dum sacrosancta levabat corpora, supra figum vidit montasse vilanum. unde reclamabat:--Sursus diabolus ivit;-- parens quod Christum sic diceret esse diablum.

Per la storia locale di Mantova, per la storia del costume in genere e per la biografia del poeta, sono molti invece i passi della Toscolana meritevoli di esser segnalati. Citerò, o riferirò per intero, i piú notevoli, dando in nota le postille d'indole non glottologica.

Lib. III, l'elogio d'Isabella d'Este, l'enumerazione delle famiglie mantovane illustri (PORTIOLI, 1, 117-18).

Lib. VII, la digressione sugli ordini religiosi del tempo. La Cipadense interrompe la digressione al verso: «_pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas_». La Toscolana continua con un bellissimo squarcio (odorante di luteranesimo) sulla vendita delle indulgenze, sui miracoli, ecc.:

Qua propter crevit devotio tanta virorum quod non capsiculas nummis implere sed arcas possent, basilicam nec non fabricare gigantis Christofori, qui non aliorum templa subintrat sanctorum, testa toccaret namque solarum. Oh nimis immensam bonitatem summa regentis, qui (modo quod inops sit qui parit omne metallum) quaeque bagarottum delet commissa per unum. Non tamen id fieri credamus propter aquistum, sed templum pariter fabricant culpasque remittunt. Praeterea tantis meritis sua templa redundant, ut Christi mater, Virgo regina deorum illic dignatur miracula prodere tantum. Undique nunc gesiae titulantur sancta Maria, quae non principibus, quae non primatibus unquam apparet, reseratque suos dignata nitores, at solum quae pascit oves, quae pascolat ocas digna fit aetheream muliercula cernere divam. [Si poëta ironice loquatur, multa inter doctores fit disputatio.] Illico turba coit, rem postulat, illa recontat, indicat atque locum radios ubi viderat almos, per quos aurato solio matrona sedebat. Credula gens credit (malus est qui credere non vult) obstupet et tabulam depictam ficcat in ulmo, quae fuit arbor opes contingere lecta supernas. Ipsa tabella tribus describitur illico sanctis. Virgo prius mater cherubini desuper alas pingitur in medium parvo dans ubera Christo, in dextram stat fronte minax Antonius, atque igne suo quicumque sibi vult tollere porcam brusat, et inde nimis pavefacta gente timetur. Ad laevam Rochus giandussam monstrat apertam, is quoniam sanctus pecudum contagia tollit. De longis veniunt puerique senesque paësis, indiavolati, muti, tortique, vel orbi. Fratres, qui praesunt et habent ostendere curam miraclum, sudant, nam pro pietate laborant, vertice nudato vix se defendere tanta gente queunt, clamant, urtant, faciuntque, iubentque, incrosant ad colla stolas, cottisque bianchis induti offertam capiunt bis terque per horam, dumque illam brancant oculos ad sidera tollunt, monstrantes quod non dinari propter amorem offertam capiunt, Dominae sed propter honorem. Nunquid eis nummis pinguis sibi coena paratur? Absit, comprantur cerae ter mille figurae, testae, humeri, gambae, vir totus, bosque, cavallus. Tecta covertantur, muri, pillastra, columnae, corrazzis, elmis, statuis pictisque tabellis. Fit rumor vulgi, semet gens undique calcat, fit marium nec non mulierum mixtio, templi respectatur honor, molles devotio mentes cogit, et est variae stipatio tanta brigatae quod perdunt scufias, soveros, bireta, capellos, saepeque perduntur borsae, vel forte taiantur. Non tamen in templo fieri nec furta nec actus luxuriae possent; si fratres talia scirent credo quod offertas sinerent templumque serarent, ne domus ipsa Dei fiat spelunca latronum. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres, non qui larga colunt Benedicti claustra modesti, larga quidem fabricis at vitae moribus arcta. His pater almificus dedit urbes, oppida, villas, ac latos veluti promunt annalia campos, ut vivant mundo, quo possint vivere coelo, quo saturent inopes, quo plurima templa locentur, quove peregrinos iocundo corde receptent, non quia poltrones pascant, hominesque dapocos, non quia furfantes, pilafratres, et spadacinos, non mangiaferros, rofianos, atque bagassas, non quia cardineum quis cerchet habere capellum. Accedant quos sola movet devotio cordis, illustres, poveri, mundani, relligiosi, hi vadunt non ad pisces, panemque bufetum, immo ad divinos cultus, moresque videndos. Accedant stracchi longo tenuante viazo, accedant iterum membris et sensibus aegri. Istis complentur canevae tantummodo vino, istis sub segetum peso granaria languent. Est tamen in vulgo murmur, livore tabescunt quidam cagnazzi mordaces, nomina quorum subticeo pro nunc, illos desistere credam, sin autem Archilochi iactabo furentis iambos, [Archilocus poëta iambicis suis coëgit Lycambem semet suspendere.] fata novabuntur veteris fortasse Lycambe. Est formido nefas cum fari vera timemus. Fallitur interdum nimis indulgentia patrum, [Aenigma.] per quam texendi fraudes fiducia crescit, unius ob culpam cagnazzi tota canaia surrexit diris orbem latratibus implens, saepe nocet pietas, nam qui pietate medetur non saldat vulnus nec fracta recopulat ossa, saepe lupo dat pastor oves torpendo vorandas. Nec, si advertit ovem teneros quae amorbat agnellos ubere pestifero, reliquo succurrit ovili. Quid dicam nosco, multos spes irrita fallit. Speramus quandoque faces extinguier ultro, parvulus extiterit cum Troiae incendia torris. Succrescunt faciles spinae, facilesque secantur, dormitante nemus campus fit inutile rastro, nimbus et interdum modicus tam crescit et auget humorem, segetes quod saeva grandine tollit. Parturient mures, nascetur terribilis mons, [Contrariatur sententiae Horatii, qui dixit: «Parturient montes, nascetur ridiculus mus».] vidimus et culices vastos aequasse gigantes. Forsitan obscurus videor, sapientia patrum multa fuit, per quam mala bestia cessit et urbem incolit, unde cito rediit pax pristina. Dixi. Dixi inquam, quisnam male me dixisse probabit? Attamen est melius, _ecc. (cfr. lib. VIII, 655)_.

Nell'elenco de' frati divoratori della vacca di Zambello la Toscolana ha un felicissimo verso (men bene rifuso, nelle due ultime redazioni, v. 695): «_est deus his venter, broda lex, ius inde vocatur_», con la glossa marginale: «_quare broda 'ius' dicitur latine_».

Libro XIV, la descrizione della cucina di Giove con venti «_doctrinae_» d'arte culinaria:

Doctrina prima cosinandi

Alter formazzi freschi leviterque gratati binas accumulat libras, bissenaque secum ova sbattuta premit, quae vix gallina cacarat, finarumque duas specierum praeparat onzas, post haec zaffrani mediani lardique recentis mensurat libram, largus capit ista cadinus. Inde duos coctos extra caldare capones eligit et polpas divellit ab ossibus omnes, ossa governantur sed carnes optime pistat cum petresemolo, vel menta, vel mazurana, donec cum variis pistatio morbida rebus devenit, atque color diversus contrahit unum. Ossa dein recipit, quae macco volvit in ipso, cumque radicella porci facit arte tomaclas, quas aliquantillum cum lardo frixat aprino. Inde bianchezzam legit ovi (Mantua chiaram hanc vocat) atque crocum, species, sugumque naranci. Omnia cum brodio facit ista bulire caponum, e quibus et capiunt et fundunt ossa saporem, quae mox ad tavolam mittuntur supra taëros et delicatas facit hoc brottamine suppas.

Doctrina secunda

Alter semicoques sguatarus capit octo polastros, quos dismembratos pingui bene frixat in uncto, ast ubi cum zuccar, speciebus, aquave rosata et modico agresti spolverizaverat illos, tres masinatarum libras piat avolanarum, gingiberis mediani et zuccar quibus addidit onzam. Ista parum buliunt modico sociante botiro, pollastrosque fovet secum de more guacetti, qui quoque sic possunt condiri corpore sodo.

Doctrina tertia

Alter odoriferas pistillo smazzolat herbas, formazzumque simul frescum misturat et ova, pistumenque facit dulcem iungendo canellam, lacteque manduleo coitum distemperat istum, trans pellem deinceps implet carnemque polastros, qui calida lixantur aqua buliente lavezo, ipsa finatantum pistumina dura fiantur, postque boimentum speto ficcantur acuto et iuxta brasas lardo sguazzante coquuntur.

Doctrina quarta

Alter cervellas ubi coxit honeste vedelli separat ovorum de chiaris rossola tota, quae cum pignolis passaque incorporat uva, postea stamegnam facit haec transire per unam, inque pignatellam grasso brottamine plenam lixat abelasium, ne vadant cuncta brodetto. Si cupis hanc epulam dulcem, dat zuccara secum, si garbam, garbae succum distillat agrestis.

Doctrina quinta

Alter arostitum fegatum cum radicella de speto ducit simul ac in frusta minuzzat, inque lavezettum cum zuccar aquaque rosarum atque naranzorum musto speciisque guacettat.

Doctrina sexta

Alter adhuc lixat vel sex vel octo polastros, inque duos quartos per mezum dividit omnes, quos teggetta coquit sleguati comoda lardi, post haec acetosum vinum, tollitque marinas uvas, agrestum et gialdum grassedine brodum, atque remordacem sgussat spartitque cipollam, boienta consumit aqua, totamque disasprat, quam simul et reliquas res in mortaria pistat. Mox frixat iunctis speciis pluraque galanga, sic et acetoso modicum venit esca brodetto.

Doctrina septima

Sed pistinacas alter brovat, inde farinat ac oleo frixat, sed aqua mox dextriter atque concoquit agresto, spetiis et gingere iunctis.

Doctrina octava

Alter crispinos, grassum brottamen, et herbas summit odoriferas, lixat, passatque per unam stamegnam, redditque foco, quibus addit et ovos optime sbattutos et agresti granula crudi, uviculam passarti, zaffranum, ginger acutum.

Doctrina nona

Alter lixatos trat de caldare capones, quos parat in terrae lato cum ventre piattum, fundit aquam roseam, mox zuccar abunde tridatum, desuper imponit caricum brasamine testum, ista cosinandi pulcherrima foggia capones.

Doctrina decima

Alter poma capit, discorticat intus et extra, mollit aqua rammique scolat cum vase forati, quae mox ut brodio rossis quoque mescolat ovi, cumque bonis speciis fit digna manestra Milano.

Doctrina undecima

Alter lampredas toltas de fonte comasco frixat, et inde capit mollamen panis adusti, manduleasque nuces moscatas, ac avelanas, gingiber et longum peverum, fortesque garoflos, passiculas uvas, zaffranum, denique paulum de gardamomo, cinamomum sive canellam, omnia cum blanco masinans distemprat aceto, lampredasque super prius igne boita respergit.

Doctrina duodecima

Alter smenuzzat ravas in mille bocones, inde boire facit, passatque foramina rammi, pistat et in bronzum lixat cum lacte recenti, ova sbatuta quibus zaffranum zuccar et altras adiungit speties, per quas bona quaeque fiuntur.

Doctrina tertiadecima

Alter caprettum crudum taiando minutum, desuper agrestum guazzat, lardumque, canellam, pastellumque facit, quem postquam coxerit ova cum brodio vel aqua rosea sbattuta superdat.

Doctrina quartadecima

Alter cervinam carnem coquit, inde strinatum cum crusta panem in forti demergit aceto, post haec formazzi gratat instar quinque cepollas, smenuzzat carnem, lardo quam rostit in albo, figatumque suum coctum cum pane moiato mescolat et masinat, nec non distemprat aceto; mei addit, spetiesque bonas, traditque boiendum, hancve zelatiam caldam frigescere lassat.

Doctrina quintadecima

Alter gambaricum mira facit arte saporem, gambara disgussat, quibus ante cavaverat ova, pistat aquam, stillans colat inde, capitque bonherbam rossolaque ovorum, panis mollamen, et ista conterit, agresto quae mollit, aquaque pusilla. Post haec acetosat fortis speciebus et ova quae prius abstulerat guacettum ficcat in ipsum.

Doctrina sextadecima

Alter mandulibus flores immiscet aneti, gingiber atque nuces muscatas, zuccar et ista pistillo masinat, nec acetum spargere cessat, supra castronis carnes haec optima broda est.

Doctrina decimaseptima

Alter at anguillas vel tencas maxime grassas lixat et expolpat, quas in mortaria smiccat cum petresemolo, datilis, uvaque marina, dulcibus et speciis, oleo, tortamque per illos condit, nulla quibus carnem mangiare voluntas.

Doctrina decimoctava

Alter quin etiam fungos in frusta minutos frixat aqua et lardo fresco, quos inde cavatos e pignatello formazzum miscet et ova, zaffranum, species, quibus optima torta creatur.

Doctrina decimanona

Alter acerbosas marrascas absque medullis pistatas passat stamegnam, caseus et lac additur, ova, bonae species cum zuccare fino, tettaque smiccatur iuvenis bene coctae vitellae, non sparagnat aquam roseam frescumque botirum, torta fit, ovorum chiarae sint crusta dabassum, at super effundit pignolos atque canellam.

Doctrina ultima de nectare

Sed quid ego longis pario fastidia verbis? Illic divinum facitur solummodo nectar. Multi bugiardi dicunt hoc esse bevandam, id nego, sed cibus est quo morti surgere possent, Gambonique coco, sguataro qui praesidet omni, hoc datur officium componere nectaris escam. Gambo caponazzos largos in tergore, gialdos, accipit et porci panzam prius optime coctam, ginger et integrum, species, frescumque casettum, mox petresemolum, mentam, calidosque garoflos, postea dismembrat medicoctos ante capones, frixat et inspergit species, capit inde nosettas manduleas, quas non tellus sed fecit olympus, his quoque frixat, aquam modicam, iungendo polastros. Dumque id fervet apus, medias quas diximus ante assummit species, his salvia, mentaque iuncta est. Pistumem fabricat, tortellos inde refrictos inter delecum, quem pezza tenella scolarat, spolvificatque super speties dulces et acerbas, post haec exossat datiles, et gingere volvit, cumque sminuzzato cinamomo, cumque garoflis, inde locat speties, rafiolos, ipsaque cocta frusta caponorum, datiles, uvamque marinam, pignolos mundos, in unam cuncta padellam, fecerat in fundo crustam, mediam quoque iungit, quas super apponit praedictas quasque facendas, mox aliam crustam super addit zuccare plenam, torret abelasium testi scaldante coperto, atque frequenter aquis bagnatur crusta rosatis. Dicitur hoc nectar, satis est narrasse coquinam.

Libro XX, l'enumerazione de' musicisti famosi (cfr. _Studi folenghiani_, p. 146):

O ventura bonis felicia secla diebus, florida monstrabit cum musica sacra Leonis sub spe pontificis quantum sit grata Tonanti. Nascere phoebei decus, o Iosquine, senatus, nascere qui primos in hac arte merebis honores. O felix Bido, Carpentras, Silvaque, Broier, vosque Leoninae cantorum squadra capellae, Iosquini quoniam cantus frifolabitis illos, quos Deus auscultans coelum monstrabit apertum. Missa super voces musarum, lassaque far mi, missa super sextum, Fortunam, missaque musquae, missaque de Domina, sine nomine, duxque Ferarae. Partibus in senis cantabitur illa Beata, huc me sidereo, se conge, Preter, et illud compositum Miserere duca rogitante Ferarae. Nascere phoebeae laus ergo prima cohortis, o Iosquine, Deo gratissime, nascere mundo compositure diu, quem clamet musica patrem. Magnus adorabit tua tunc vestigia Brumel, Iannus Motonus, Petrus de Robore, Festa Constans, Iosquinus qui saepe putabitur esse, tuque pater Franchine novas componere normas incipe et antiquas remove squallore sepultas.

Lib. XXII, l'interrogatorio di Baldo e compagni dinanzi a Culfora (cfr. lib. XXIV, v. 144 sgg.):

Culphora contremuit corpus tam grande Fracassi. Interpellat eum: qui sit, quo sanguine natus. Fracassus secum rodens in corde cathenam respondit curvans laccam sermone trementi: --Nomine Sturlonus dicor, sum natus ab uno nomine Burdacho nato de stirpe gigantum, qui schazzare Iovem voluerunt de paradiso.-- Culphora plus tremuit talem sentendo parolam. Postea fatezzas Baldi vultumque galantum mirabat, latosque humeros, strictumque fiancum. Cui brancata quasi sub rete Cupidinis inquit: --Tu quoque qui sensum te prodis habere superbum da prolem nomenque tuum genus atque tuorum.-- Baldus respondet:--Calicuttus nomine dicor, natus adulterio monachae fratrisque Stopini. Me conceperunt gesiae devote sub ara, postea Plutoni de me fecere sigillum. Sum devotus ei, donavi corpus et almam. Ergo meum regem dominumque catare procazzo, me mare, me tellus, quanto magis astra refudant. Si non esse dei potero, volo, sumque diabli.-- Has desperati stupuit regina parolas. Mox qui sint alii semper magis aspra dimandat. Cingar ait:--Postquam scire optas, o alta Maëstas, [Maëstas, surripit «i» causa galantariae.] qui sumus et qualis nostra est generatio, dicam. Sum scarpacinus, scio repezzare zavattas. Sed quia disfaciunt dates, tavoleria, cartae, ac reliqui ludi poveros, mea cuncta zugavi: martellum, gucchias, lisnam, sparamenta, didalum, formas et secchiam, spaghi quoque fila, tacones, post haec ammisi ludendo sponte cerebrum. Quapropter stygias eo desperatus ad oras.

Falchettus

At me sub muc lech fecit Garaminga Ribagam nec bra convaluit, nec bru, nec zonzia moschae, hoc aenigma cupis dissolvere? funde stranudum.

Hircanus

Sum cui tres charites coelo demisit ab alto Iuppiter, ut redeat mea patria candida, quae nunc nigra fuit, turpis, Cifautti squallida morbo. [Declarationem horum carminum cras dicam.]

Hippol

Sum qui squarzo lupos cum dentibus, inque menestram illorum carnes comedo non absque cuchiaro.

Liro

Est mihi leno domi pater, est in vista noverca, est uxor meretrix, bastardus filius unus.

Vinmazzus

Qui sim scit coelum, quid ero scit filius Heli, qui cum furcinula trat carnes extra lavezzum.

Boccalus

Qui sis scit coelum? quid eris scit filius Heli? deh cancar veniat robbantibus extra lavezzum. Nuper ego vestras, o Culfora magna, coquinas intraram furtim invitatus odore camini. Dumque ego semilatens stabam post limina portae, ecce virum (magis imo bovem volo dicere) grassum, inspicio lecti sub cavezzale latenter condere testonem coctum cum pelle vedelli. Postea gustigolis boccalum implere busecchis, namque suum studium nihil est nisi pacchia, brotamen.

Culphora

Numquid es ille latro quem feci nuper asellum? Eya cito, famuli, solitas incendite flammas, _ecc._

Lib. XXV, le fazioni d'Italia enumerate oscuramente da Aletta, nel congresso delle furie infernali, come effetto del contrasto tra guelfi e ghibellini:

His tanta Italiae divisi regna superbae, his magnas urbes, medias, parvasque prophano, his castelluzzos, villas, paiaeque casottos, his toties semet Millanus sanguine foedat, his Codros lingit, Neutisque Papia rebellat, his formaiatur sub iure Placentia Ringhi, his niveos asmat catanicula Parma Briossos, his Regium brillat, frullat, spellatque Booton, his rugulat blesos Modenae sapientia Pandros, his me pinguificat grassis Bologna Coandris, his tenet armigeros sub adrantibus Imola fullos, his male consentit iocunda Faventia Scochis, his male Furlivium Candraghis obtumet uncis, his Cesena riat proprios, hilaratque Leones, his fumentatur Vandris Ravenna bioncis, his raro possum Venetam schancare Leaenam, his Patavos (nec me distollit Blusa) relinquo, his saltat, guizzat, sed non Vincentia fambrit, his Verona tumes, spleumas, ac ore gliassis, his gragnit, sed non piscombrat Brixia Mellam, his Bergamaschis praesunt Baricondia surdis, his quondam Manto fuerat vicina Cremonae, his tamen heu! cur non seducta est Mantua nobis? his tamen heu! cur non potui violare Cipadam?

Lib. XXV, l'enumerazione finale de' poeti contemporanei:

Sunt quoque (nescio qui sana sine mente poëtae) qui partiales patriae propriique tyranni complevere libros follis, verisque bosiis. Sed quales habeant poenas audite, poëtae, ut quoque vos tantas schivetis fingere frappas. Sunt ibi diaboli numero tres mille vel ultra, iugiter officium facientes herbolatorum. Quaeque suo proprio subiecta est alma diablo, qui dum complet opus stat altam supra cadregam. Undique dant gridos, veluti gridare solemus quum dentem nobis guastum barberius extrat, nam cum lancettis, uncinis atque tenais quisque cavat dentes nunquamque cavare rafinat. Quottidie quantas vates fecere bosias, quottidie tantos opus est ammittere dentes. Sed quo plus streppant illos, plus illico nascunt. Inter eos igitur Cingar cognoverat unum, nomine Durantum, qui dum cecinisse Leandram se iactat doctis sbeffatur ubique poëtis. Ardimentum habuit, quamvis magrissime cantet, magnanimo Orlando praeponere gesta Rinaldi. Perque gulam mentit, quod sic scripsisse sbaiaffat Turpinum, nec opus Turpini viderat unquam. Composuit quondam (quem nolo dicere librum, sed scartafazzum) nomen ponendo Leandram, cui dignum fecit noster Serraffus honorem, namque sigillatus caera fuit ille culina. Heu quales streppos misero dabat ipse diavol. Sgretolare suas audiebas longe ganassas. Cingar compatiens fecit restare diablum, Durantumque rogat: quare sic absque rasone Orlandum biasmat, nimium laudando Rinaldum. Ille sed avulsis pro dentibus, oreque balbo respondet:--Quia iam pacueunt futa ialdi--. [Responsio Duranti balbutientis. Sic enim dicere voluit:--Quoniam placuerunt furta Rinaldi.] Sic ergo quicumque volunt praeferre Rinaldum Orlando dicam: quod amant hi furta Rinaldi. Namque procul dubio fortissimus ille senator romanus, Bravaeque comes Orlandus et armis et sensu et meritis superasset mille Rinaldos. Non tamen alta quidem condemno facta Rinaldi. Ast veri auctores Orlandum praeposuerunt, ac in venturo praeponent tempore vates, maxime Boiardus, dictusque Maria Matheus, plus sentimento, facili quam carmine, dives. Surget Alovisus tuscus, Franciscus et Orbus, magnus Ariostus, laus, gloria, palma Ferarae, tempore mancus erit Petrarcha, carmine sed non. Inveterata nocet laus nobis saepe modernis. Mons quoque Carmellus Baptistae versibus altis iam boat, atque novum Manto fecisse Maronem gaudet, nec primo praefert tamen illa Maroni, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Splendet in altiloquo Pontanus carmine, stellas dum canit et septem quos ambit signifer orbes, dum monet agricolam quo purget tempore citros, non tamen aequatur vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Exiet arcadicus per sdruzzola metra libellus Nazzari, quo prata, greges, armenta capellas, pastoresque canet, silvas, magalia, nimphas. Christeidan post haec cantabit dignus Homeri laudibus, at cedet vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Tu quoque magniloqui sublime poëma Marulli non eris aequandum vati quem protulit Andes. Edidit Armeniden nec qui sub veste cuculli, [Raphaël.] nec Zacharias, nec multi denique vates aequivalent nostro vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Materies Asolana gravis veniet quoque Bembi, metra Thibaldaei, Seraphini, Cornaque Zani, Modena Pamphilico de Saxo multa cavabit quos tamen esse pares Danthi, lepidoque Petrarchae secla negant, nam sola datur laus magna vetustis. Nec Merlinus ego, laus, gloria, fama Cipadae quamvis fautrices habui Tognamque Gosamque, quamvis implevi totum macaronibus orbem, quamvis promerui Baldi cantare bataias, non tamen altiloquis Tiphi Caroloque futuris par ero, nec dignus sibi descalzare stivallos. Non tamen hanc zuccam potui schifare decentem, in qua me tantos opus est nunc perdere dentes, quantos Roma viros nunc obtinet inclita sanctos, relligiosorum mores quot habentur honesti, quotve forum iusta doctores lege gubernant, quot divas habitat matronas integra Pallas, denique quot sanctae gentes urbesque Romagnae aut Lombardiae, Toscanae aut totius orbis.

IV

LESSICO

N.B. Questo Lessico è basato sui dizionari: mantovano dell'Arrivabene e del Cherubini, bresciano del Melchiori e del Rosa, bergamasco del Tiraboschi, milanese del Cherubini, padovano-veneziano del Patriarchi, parmigiano del Peschieri, veneziano del Boerio; sugli studi del D'Arco, del Cian e del Salvioni intorno al dialetto mantovano; sul glossario del Terranza: ma sopratutto sulle note marginali della Toscolana, che costituiscono l'interpetrazione autentica dell'autore ne' casi più dubbi.

Queste glosse ho testualmente riferite nel loro bizzarro latino, e il lettore le riconoscerá facilmente fra quelle che io do in italiano. Desideroso che il Folengo non presenti difficoltá alla lettura, ho abbondato nel lessico, inserendo non solo tutte le voci dialettali, ma anche quelle locuzioni di squisita latinitá che potrebbero render necessaria la consultazione di un vocabolario a chi non sia fresco di studi classici.

_abáccus_--ábaco

_abarrare_--barare, ingannare, tradire

_addita (per)_--per luoghi nascosti

_abelasium_--a bell'agio

_abotinare_--far bottino

_abrasare_--farsi di bragia

_abrasatus_--rovente

_abscentus_--assente

_acasam (esse)_--star attento, star in cervello

_acascare_--succedere

_accattare_--trovare

_acconzus (male)_--malconcio

_acoiare_--«idem est quod osello, abarro, atrapolare»

_addasium_--adagio

_adunca_--dunque

_afogare_--infuocare

_agabbare e aggabbare_--gabbare

_agaso_--asinaio, mulattiere

_aggerare_--accumulare

_aggriffare_--acciuffare

_aghiazzare_--agghiacciare

_agiadiatum_--«dicimus qui nimio dolore plorare nequit»

_agnusdeos (facere)_--«est retro aspicere, sicut Agnus dei depingitur»

_agresta_--sugo d'uva acerba

_agrezare_--molestare, spingere

_aguaitus_--agguato, insidia

_aiada_--agliata: aglio e prezzemolo triturati insieme per condir vivande

_aieronus_--airone, uccello acquatico

_aium_--aglio

_albi_--«est vas sordidissimus in quo porcelli saginantur», truogolo

_Alcorano_--Corano di Maometto

_alebarderus_--alabardiere

_allatus_--portato

_alorzam (ire)_--andar a orza, a male

_Alovisus tuscus_--il Pulci

_alozare_--alloggiare

_alphatar_--«argentum vivum»

_alpherus_--alfiere

_altandem_--«denique»

_altanus_--alto

_altoriare_--aiutare

_altorium_--aiuto

_aludel_--storta d'alchimista

_amachiare_--«latere in machione», nascondersi in una selva

_ambassata_--ambasciata

_amblantem_--ambiatura [«franzositer» ha l'annotazione marginale della T.].

_ambracanum_--ambracane

_an an_--«familiariter pronuntiatur quando aliquem ex improviso cernimus amicum»

_andagando_--«saepe eundo»

_anedrottus_--anitrino

_anetari_--scappare

_anetus_--finocchio

_angonaia_--inguinaglia, v. cacasanguis

_an ha ay men_--«Zucconus, gramaticus hebreus, haec verba plenissime interpretavit»

_anna_ ([Greek: ana])--greco, ciascuna: termine usato ancor oggi, quando parecchi medicamenti entrano nella stessa dose

_antrattum_--di botto: oppure, ma «raro invenitur, significat pariter»

_aposta_--«ad tuum comandum, aliter significat sponte; unde Godianus: Pyramus et Tisbe se se scanavit aposta»

_apostare_--poggiare

_appizzare_--accendere

_aprinus (lardus)_--grasso di cinghiale

_acquanampha_--acqua nanfa o di fior d'aranci

_aqua scaldata_--lacrime

_aquatus_--adacquato

_Arae_--dicevansi nell'antico linguaggio latino quegli isolotti che sono nelle vicinanze della costa d'Affrica

_arancare_--«trottare, properare; spadam e gladio arancare», sguainarla

_arascare_--espettorare

_arcare_--inarcare

_archibuseria_--il complesso degli archibugieri

_archibusum_--archibugio

_arena_--«postribulum»

_arengus_--lizza o campo chiuso per giostre

_arentum_--vicino, «prope»

_arisgare_--osare: «arisgat pro audet. Sic Homerus: Adversis nunquam rebus arisgat Ulisses»

_arisgum_--«periculum»

_arista_--spiga

_arizzare capillos_--rizzare (i capelli)

_Arlotti (ponte)_--Ponte Arlotto tuttora esistente a Mantova

_armus_--braccio

_arogna_--rogna

_arzones_--arcioni

_asbaccum_--«abundanter et superflue»

_Ascensa_--la Madonna Assunta

_ascortus_--accorto

_asnus_--asino

_asogare_--«est cum auxilio soghae callare» (v. soga)

_aspergine_--aspersorio

_asperti_--«rustice», per esperti

_asinaster_--«cavalcans asinum»

_asprezare_--esser irto, aspro

_assare_--friggere

_assentare_--sedersi

_assolvestus_--assolto

_assomiare_--somigliare

_atalach_--«idest sal»

_ateso_--«pro attento»

_atezare_--atteggiare

_atezatrix (gens)_--saltimbanca, chi fa giochi di destrezza o di forza

_attrigare_--fermarsi

_avancius_--avanzato, «superfluus»

_avantare_--esaltare, vantare

_avantezatus_--avvantaggiato, migliorato

_avolana_--avellana, nocciola

_avolium_--«pro ebore positum» avorio

_ay ay_--«arabicum, est vox quae fit ad expellendos milvos»

_azalum_--acciaio

_azzaffare_--(v. zaffare)

_bachettae (signores)_--signori che comandano a bacchetta

_bachioccare_--il sonar della campana; «pro castronare aliquando ponimus»

_bachioccus_--battaglio

_bachiocheries_--sciocchezza

_baciochus_--sciocco

_badam (stare ad)_--«ociositer», indugiare

_badare_--indugiar neghittosi

_badilus_--«est penna villani, sicut remus est penna navaroli»

_baga_--otre

_bagaium_--bagaglio

_baganaius_--(v. patarinus)

_bagarottus_--«et dovina sunt nummi viles»

_bagarus_--mezzo baiocco bolognese

_bagassa_--bagascia

_bagatella_--uomo leggero

_bagatellare_--far giochi di prestigio

_bagatinus_--moneta veneta, «genus nummi vilissimi»

_bagordus_--«ut ait Quintilianus, est illa tumultuizatio quae fit giostrando»; ed anche il luogo dove si armeggiava e giostrava

_baiaffare_--(v. sbaiaffare)

_baiana_--baggianata

_baiare_--abbaiare, sbraitare

_baila_--balia

_baiulare_--portare

_balanza_--bilancia

_balanzare_--bilanciare

_baletta_--pallottola

_balordimentus_--intontimento

_balotta_--palla

_balottatio_--votazione, squittinio

_baltegare_--(v. transbaltigare)

_baltresca_--bertesca, impalcatura

_balzus_--«et balzamen est equi saltus»

_banderalus_--portastendardo

_bandisonis_--imbandigione

_barba_--zio, «cium»

_barbachieppus_--barbacheppo, uomo dappoco e ridicolo

_barbaiare_--abbarbagliare

_barbassorus_--barbassoro

_barbazannus_--barbagianni

_barbazza_--barbaccia

_barberus_--barbiere

_barbottare_--borbottare

_barbozzus_--mento

_barca_--«vox quam gondolantes per Venetiam proferunt causa se vitandi»

_Bardella_--«est apud Padum» (villa in quel di S. Benedetto-Po)

_baricoli e baricocoli_--testicoli

_Bariletta_--Gabriele da Barletta, celebre predicatore

_barillus_--dicevasi «barile» una moneta, detta poi «giulio», che si pagava per ogni barile di vino introdotto in cittá

_barisellus_--bargello: «inter cavalerum et barisellum nihil distare magister Cornacchia dixit, tamen Fasanellus contradicit»

_baronia Francae_--mal francese

_barozzus_--biroccio, carro

_barrilla_--barile

_barro e baro_--«paladinus, guerrerus, heros, barro, idem a Quintiliano reputantur»

_Bartola_--Bartolo da Sassoferrato

_barza_--nave (dall'inglese «barge»)

_basalicoium_--«herba de qua gignitur scorpio», basilico

_basare_--baciare

_basarottus_--baciozzo

_basecchia_--basilico (pianta odorosa)

_basia_--vasi di legno su cui si mondano riso, legumi (tafferia)

_basiliscus_--bombarda di grossa portata

_basiotus_--conca, catino, piatto grande concavo

_bassare_--abbassare

_bastardus_--nel senso di scaltro: «non quod esset bastardus Cingar, sed quia bastardi sunt maiori ex parte accorti»

_bataia_--il corpo centrale destinato a sostenere il maggior urto della mischia

_bataium_--battaglio (v. batoclum)

_batoclum_--«pro batoculo, instrumentum ferreum quo percutiuntur fores»

_bautus_--«genus elmi»

_bavatus e baviger_--«gerens bavam», che ha la bocca bavosa per rabbia

_bavèrus_--bavarese

_bebeum_--«vox ovina»

_becarus_--beccaio

_becca_--«est banda doctorum, quam ferunt in humeris»

_beccazzus_--cornutaccio

_beccum (in)_--«in praesentiam»

_beccus_--montone

_becherus_--bicchiere

_begattus_--baco da seta

_Berghem_--Bergamo

_bertezare_--beffare

_bertinus_--bigio

_bertuzza_--scimmia

_besazza_--bisaccia

_beverare_--abbeverare

_beverazzum_--mancia

_bezzus_--denaro

_bianoreus_--mantovano (da Bianore, fondatore della cittá)

_biassare_--biascicare, masticare, mordere

_biava_--biada

_bibones_--beoni

_bibum_--bevanda

_bighignolus_--«est illud rostrum per quod lambiccantur herbae»

_bigolus_--«est umbilicus»

_bigunzus_--bigoncio

_bilzare_--(v. sbilzare) sprizzar fuori con violenza

_bindamen_--benda

_biolca_--«mantuanice; tornitura romagnice, pious bressanice, moza ferariace»: bubulca, misura lineare dei terreni, mq. 3138.60

_biolcus_--bifolco

_birlo_--«intelligentia» «mentem cavare de birlo», tirar giú di senno

_biscurare_--«oblivisci»

_bisellus_--«genus leguminis quem graeci vocant roveiam vel rovionem», piselli

_bisettus_--bigello, panno grossolano villanesco

_bissa_--biscia

_bissolus_--vasetto

_bissonis_--biscione

_bistones_--traci

_blabla, chiz, felchena, gozca_--«lingua calmaca, quae interpretatur: vade, nec meum praepedias iter»: va', né intralciare il mio cammino

_blanchezans_--biancheggiante

_blanchitudo_--candidezza

_blastemare_--bestemmiare

_blottus_--nudo, semplice

_boaxare_--rintronare, rimbombare

_boazza_--sterco di bue

_boazzare_--insudiciare (applicato a' buoi)

_boazzus_--bove ingrassato, buaccio bocalus--bocale; «non dico bocalos», non dico fandonie

_bocazza_--boccaccia

_boccare_--«quasi bucca sorbere: alii dicunt dentegare»

_bodaravi_--barbabietola

_bodega_--«vas alchimiae»

_boëtia_--(v. boazza)

_bofare_--ronfare, soffiare

_boffamen_--soffio

_boffare_--sbuffare

_bofonus_--buffone

_boghae_--ceppi, «genus laquei ferrei, quo pedes incatenantur»

_bognonus_--bubbone, patema d'animo

_boientare_--sboglientare, sparger sopra acqua bollente

_boimentus_--calore

_boire_--bollire

_boitus_--bollito

_bolare_--bollare, battere

_boletta_--«a bulla derivatur boletta quae dupliciter sigillatur»

_bolsare_--tossire

_bolza_--fucile

_bolzoniger_--«gerens bolzones, idest sagittas»

_bombardera_--cannone

_bombasina_--tela bambagina

_bombasum_--«bombicem»

_Bonaquecorsi_--Bonacolsi

_bonavita_--(v. inchinus)

_bonazzare_--rabbonire

_borasca_--burrasca

_Boraso_--«Borea»

_bordelliacus_--roba e costumi da postribolo

_borella_--pallottoletta adoperata per un gioco infantile: «ludus borellarum Mantuae repertus». Metaforicamente per testa

_borghesanus_--borghigiano

_boriolus_--«colericus»

_boronus_--tappo, turacciolo inferiore delle botti

_borra_--vento furioso

_borrire_--saltare, correre addosso come cane che scova la preda

_borsettae_--ingredienti per il serviziale

_Borsus_--duca di Ferrara

_bosardus_--bugiardo

_boschicolae_--«habitantes boscos»

_bosia_--bugia: «nota quod Cingar non mentitur, sed differt inter bosiam et barreriam»

_botazzus_--barilotto: metaforicamente gobba

_botecchia_--«pro parvo botazzo»

_botonus_--«metaphorice pro morsu», allusione frizzante

_botrus_--grappolo

_bottilius_--il bouteillon francese, briacone

_botyrum_--burro

_boza_--boccia

_bozzola_--«vas ligneum» misura pel latte

_brachetta_--piccolo bracco

_bragalia_--«magalia, mapalia pluraliter solum reperiuntur», brache

_bragas (trare via)_--«proverbium desperantis est»

_braghessae_--brache

_brancare_--afferrare, capire

_brasa_--bragia

_brasatus_--ardente come bragia

_brasidus_--acceso

_brasilius_--legno di cui si servono i tintori per tingere i panni di rosso

_brasillus_--arginello fatto per impedire il trabocco delle acque nelle piene

_brasola_--braciuola: calze brasola, calze aperte o «schiappate»

_braura_--audacia

_bravara_--braveria, millanteria

_braviarium_--breviario, storpiatura rusticana

_bravosus_--arrogante. «Proprius actus giotonis est verbis bravosis gentem convenire, quo creditum fidei detur»

_brazzus_--braccio

_bre, bre_--esclamazione albanese: su, via

_Breda medii_--Breda di mezzo, contrada tuttora esistente a Mantova

_brena_--briglia: «brena molini», paratoia

_Brenta_--«chaldaice, zerla hebraice, mastellus arabice, soium latine»

_Bressa_--Brescia

_bressanus_--bresciano

_bretarolus_--(v. brettarus)

_bretinus_--(v. bertinus)

_bretonare_--«Dare bertam est deridere. Bretonare est more bretoni tosare, bretoni namque populi sicut etiam francesi caviatas circum tosatas ferunt. Inde tosare et bretonare pro sbeffare usurpantur»

_bretta_--berretta; « bretta scarlatta», cappello cardinalizio

_brettarus e bretarolus_--berrettaio

_bria_--briglia: «brena et bria sunt rena cavallorum, poetae abutuntur habenis»

_briagare_--ubbriacare

_bricola_--luogo selvaggio e scosceso

_brigada e brigata_--«nota, ut ait Servius, quod gens difert a brigata, nam gens intelligitur de maribus et feminis simul: brigata vero tantum de masculis, quasi gens bragata, quae portat bragas. 'A' in 'i' vertitur: testatur etiam Diodorus»

_brigatae_--persone

_brilare_--«nimia aviditate cupere»

_brindes_--brindisi

_briossus_--briglia grande (donde il nome dato al notaio imbroglione Briosso)

_Brisighelli_--soldati romagnoli di ventura

_brocherum_--brocchiere

_brodeccus e brodicus_--«bressanice, brodicus mantuanice, fedus latine, malnettus vulgariter»

_brodetto_--«Ne vadant cuncta brodetto, proverbium est», significa andare a male

_brodicus_--(v. brodeccus)

_brodium_--brodo

_broëttum_--brodetto

_brofolae_--vescichette che si formano sulla pelle per cause morbose

_brogna_--prugna, bussa

_brolo_--frutteto, pomerio

_bronza_--bragia

_brottalia_--brodaglia

_brottamen_--unto

_brovare_--bollire, scottare

_bruis_--brodo

_brusamina_--«calorem excessivum. Columella: Ponite frescadas ne sol brusamine laedat»

_brusare_--bruciare

_brusefactus_--cotto (d'amore)

_brusor_--ardore

_bubae_--«latine, upupae: avis est»

_bubinus_--(v. ubinus)

_bufaliacius_--bufalaccio

_bufare_--sbuffare

_bufettus_--«idest alapa»

_--(panis)_--pane fine e spugnoso

_bugada_--bucato

_bugaferrum (ad)_--«affatim» abbondantemente

_bugno_--piccolo ma profondo stagno

_bulbar_--carpa (pesce)

_Burbassus o Barbassus_--paesello del Mantovano, attiguo alla cittá

_burina_--«vas vitreum»

_burlare_--spingere (v. sburlare)

_busa metalla_--«pro artelaria posita sunt»

_busamen aparum_--sedere (il buco delle api)

_busare_--bucare

_busca_--festuca

_busecchae_--budelle

_busolum_--piccolo buco

_bussones_--bussoni, antico strumento musicale

_busum_--buco

_butta_--botte

_buttae_--«mensura navium»

_cacabus_--paiuolo, laveggio

_cacasanguis (commestibile)_--«veroniace, beroldus mantuanice, zamborgninus bressanice, sanguanazzus comuniter»

_--(bestemmia o malattia)_--«angonaia, giandussa, codesella, sunt rusticorum blasphemiae»

_cadelettus_--cataletto

_cadena_--catena

_cadenare_--incatenare

_cadenazzus_--catenaccio

_cadinus_--catino

_cadrega_--sedia, cattedra

_cadus_--caratello

_cagacimbli_--«cavacimbali»

_cagalocchius_--(v. cacasanguis bestemmia)

_caganiellis e caganiellus_--il re de' pulci, cosí detto dal cane, che è ricco ospite di pulci

_cagarola_--«per timorem provocatur, interdum pro ipso timore accipitur. Unde Avicenna: mortis ab infirmo debet cagarola vetari»

_cagiada_--giuncata, latte rappreso

_cagnazzus_--cagnaccio: «facere cagnazzum», far il bravaccio

_cagnezatus_--irritato come cane

_cagnones_--cannoni

_cagola_--escremento, detrito

_calamare_--calamaio, lividura

_calathus_--canestro

_calca_--«angusta caterva est»

_calcatim_--in calca

_calcinelli_--sorta di nicchio

_caleffare_--beffare

_calzina_--calcina

_calzus_--calcio

_cambrossen_--ligustro

_caminata_--«maxima camera, qua possit caminari, vel caminata quia secundum Vetruvium plures habet caminos»

_camisa_--camicia

_camora_--gamurra, gonna

_camozza_--«animal velocissimum»

_campanellos audire (di Cingare percosso)_--«non quod audisset, verum sonantibus orecchis audire videbatur»

_canalem (per utrumque)_--«ante et retro»

_canaruzzum_--«bestiae, iugulum hominis», strozza

_cancar_--«modus loquendi rustice hoc vocabulum poscit», canchero!

_cancar_--cardine

_cancri_--cancelli

_candelerus_--candeliere

_canegiare_--assalire come cani, accanare

_canella_--bastone (piccola canna); matterello

_canellus_--canna da palude, canneto

_caneva_--cantina

_canevarus_--canapaio

_Canevazzus_--«latine, castigalatro macaronice, ex ipso nam fiunt soghetti, quibus ladri castigantur»

_canevus_--canapo

_canones_--«instrumenta lignea, quibus filum disvolvitur»

_cantarellae_--«mantuanice pampognae dicuntur», maggiolini

_cantarum_--orinale, cántero

_cantiribus (e scala in c. ire)_--«proverbium cum quis vacillando loquitur et confuse»

_cantonem (dare)_--«vel piantare, metaphorice significat aliquem fastidiosum tergiversando dimittere»

_cantonus_--«canto, parte, hinc derivat cantonus»

_canzantus_--cangiante: stoffa che veduta sotto diversi angoli si mostra diversamente colorita

_caodesi_--capi del Consiglio dei Dieci a Venezia

_capelazzi_--«mantuanice dicuntur viles et codardi»

_capellazzus_--bravaccio

_capelletti_--albanesi assoldati dalla repubblica veneta, militi a cavallo

_capetta e capinus_--piccola cappa

_capisteria (plur.)_--il Terranza spiega: «quod rerum cuiuscumque capiti affigitur», pomello

_capitanius_--capitano

_cappa_--conchiglia

_cappare_--incappare, imbattersi

_cappatus (male)_--malcapitato

_capsa_--cassa da morto

_capuzzare_--inciampare, e metaforicamente errare

_capuzzus_--cappuccio

_caracca_--grossa nave di lungo corso

_carbasa_--le vele della nave

_carbones_--carbonchio

_carcassus_--«ossamen»

_cardineus_--cardinalizio

_Carettarum claustra_--monastero di San Giovanni delle Carrette a Mantova

_carettonus_--carrettone

_careza_--«et carezza differunt, nam carezza est recoligentia, careza est herba»: palustre, carice

_carina_--nave

_carnerum_--carniere: carneria portare, o tollere, scampare, darsela a gambe; trare via carnerum, darsi disperato

_carognare_--puzzare come carogna

_carolentus_--tarlato

_caroles_--«sunt vermes rodentes lignum»

_carrarus_--caratello, botte lunga e stretta

_carrobium_--quadrivio, piazzale dinanzi alla chiesa; il F. annota anche: «trivium»

_cartellum (dare)_--mandare la sfida

_casalengus_--«domesticus»

_casazza_--casaccia

_casettum_--«formazzum parvum»

_casia_--cassia

_casoncelli_--«tortelli graece, casoncelli latine, rafiol hebraice»

_casone_--cagione

_casotti_--«in quibus uruntur stryae»

_Castelluzzus_--Castellucchio, paese mantovano

_castiga_--pena

_castronare_--uccellare, beffare

_castronazzus_--gocciolone

_castrones aequoris_--cavalloni del mare

_casum (menazzare)_--minacciar di cadere

_casuzza_--casipola

_catare_--«saepius accipitur pro parere, ut: Uxor mea catavit filium maschium»

__--trovare

_catatio_--ritrovamento

_catervazza_--grossa schiera

_cativeria_--«pro astutia usurpatur, nam, teste Plinio, est proprietas barreriae»

_catrinae_--quattrini: «catrinas piamontense dixit»

_cattare_--questuare, accattare

_caulata_--cavolata, zuppa di cavoli

_cavafossator_--cavafossi

_cavagnum_--«sporta», «corba» secondo la Toscolana: meglio, canestro

_cavalerus_--(v. barisellus): questi era il custode delle carceri

_cavallaster_--a cavallo

_cavare de pane_--«est proverbium usitatum pro erripere vitam alicui»

_cavecchia_--caviglia

_cavecchius_--cavicchio, piuolo

_cavedagna_--ciglione de' campi

_cavei_--capelli

_cavester, cavestrellus_--biricchino «contra Vallam, qui ponit inter giotonem, ribaldum et cavestrum nil differre»

_cavezzus_--«genus mensurae, constans, ut penso, tribus ex cubitis»

__--«pro colaro circa gulam ponitur» caviata--capigliatura

_cazza_--caccia: nel gioco della palla, il luogo dove il pallone o la palla si ferma

_cazzafrustus_--fromba

_cazzare_--cacciare

_cazzator_--cacciatore

_cechinus e cichinus_--zecchino

_cedivit_--«parum defuit»

_cegnare_--ammiccare

_celeta_--piccola cella

_cellatica (recte: Cellatica)_--paese bresciano celebre pel suo vino a' tempi del F.

_ceratanus_--cerretano

_cerchitare_--frequentativo di cercare

_ceresa_--ciliegia, botta, percossa

_Ceresi (vasa)_--il vaso di Cerese presso Mantova

__--(porta) Porta Cerese: denominazione tuttora esistente a Mantova

_cermisone_--pazzo

_cermisonem (rumpere)_--rompersi il capo

_cerudellos_--«cincinnos», riccioli

_cervicosus_--testardo

_cesendilo_--lampadina accesa davanti a immagini sacre

_ceserchia_--cicerchia

_cetta_--accetta

_chetus_--«fiorentine dicitur quietus»

_chiaberlare_--«chiachiarare, pro nugari»

_chiapinus_--diavoletto, da chiappino, che acciuffa (anche birro)

_chiappa (piatelli)_--coccio di piattino

_chiappum dare_--dar di piglio

_Chiari bos_--i buoi di Chiari (presso Brescia) erano grassissimi

_chiera_--«est illa superficies vultus qua laetus aut tristis animus palesatur. Homerus: Monstrat alegrezzam cordis sua chiera galanta»

_chiloium_--«bergamaschiter pro hic»

_chilunga_--«bergamaschi dicunt pro ibi»

_chinum facere_--far inchini

_chioccare_--percuotere, battere; intransitivo, scrosciare

_chioccatus (sost.)_--l'atto del battere

_chioppa_--coppia

_chiozottus_--chioggiotto

_chiozza_--chioccia: le gallinelle, le Pleiadi

_chitarinus_--«habet novem cordas, teste Boëtio, leuttus undecim»

_chiucchia_--ciuca, asinella

_Chiusa_--«locus angustus Mintii» (a Governolo)

_Chyni (arce)_--Rocca di cane

_cicigare_--«vox cicadae vel cigalae» o anche «stigare canes quia facimus ci ci» o anche «susurrare»

_cifilare_--«melius quam sibilare vel subiare»

_cifio_--«scripsit sibilum, quod scribi non potest»

_cifoi (pl. di cifolus)_--zufolo

_cighignola_--carrucola

_cighilinum_--un tantino

_cignare_--ammiccare, far cenno

_cimare_--toccar la cima, sormontare

_cimba_--barca

_cimeria_--cimieri

_cimigare_--«tommare, fugere, cadere», «cimigavit pro cecidit, unde versus: ad terram satius poterit cimigare stravoltus Iuppiter»

_cimigatta_--caduta, salto

_cimigus_--cimice

_cimiola_--punta

_cimossa_--orlo

_cingialis_--cinghiale

_cingiatus_--cinghiato

_Cinosura_--Orsa minore

_cirella_--carrucola

_ciroitus_--cerusico «medicus nobilior ceroito putatur, tamen scientiam suam mecum premutarem minime»

_citare--muovere fortemente_--«minus est quam loqui», star zitti

_citellus_--fanciullo

_Citta (sancta)_--santa Zita, silenzio

_civetare_--«a civeta, quae bubo vocatur, derivat; nam civetta volgit caput frequenter, hinc civetare volgere»

_civolla_--cipolla

_classis_--flotta

_clozza_--chioccia

_co_--capo

_coa_--«mantuanice, a cauda»

_coattus_--il covo in cui si acquatta la lepre

_coazza_--«dicimus caudam et per acressationem caudazzam, et codazzam et coazzam»

_cocochia_--zucca

_coconus_--turacciolo: «cocamen et cocaius et coconus» e anche «coclen!»

_coda_--«et cauda diferunt: vide Solinum»

_codaium_--«caput allii» (aglio)

_codega_--cotica

_codegonus_--coticone, dappoco; «qui libenter codegas mangiat, ut etiam lasagnonus qui libenter mangiat lasagnas, macaronus qui comedit macarones: vide plenius Aulum Gellium, De nominibus derivatoriis»

_Codegora_--Codigoro, in quel di Ferrara

_codesella_--malanno (v. cacasanguis)

_coëllum_--qualcosa, covelle

_cogus_--cuoco

_Coionis (Bartholomeus)_--Bartolomeo Colleoni

_colegare (se)_--coricarsi

_colegatus_--sdraiato, coricato

_colengum_--collo

_colici (dolores)_--dolori intestinali

_Colicuttum_--Calicut

_coliquintida_--amarezza, acerbitá d'animo

_collettum_--«genus vestimenti militaris»

_colmegna_--comignolo

_colpizare_--frequentativo di colpire

_colus_--conocchia

_Comasna (porta)_--Comasina

_combiatus_--commiato

_comenzare_--cominciare

_comenzus_--cominciato

_compadrus_--compare

_compagneros_--«spagnolice, compagnos lombardice, lanz todeschiter»

_compagniter_--da buon compagno

_compedes_--ceppi

_concite_--con impeto

_conseiare_--consigliare

_conseium_--consiglio

_consitus_--piantato

_contrarus_--contrario

_conzalavezi_--«qui nisi lombardice possunt intelligere»: castraporci, conciastoviglie

_conzare_--conciare

_conzus_--acconciato

_copellatum-_--testa pelata

_cophinum_--cesta, forziere

_coracina_--corazzina

_coradella_--coratella

_coralus e corralus_--corallo

_corammus_--cuoio

_coredorus_--corridore

_coreria_--scorreria

_coreza_--correggia (cintura) e peto

_corlare_--(v. scorlare)

_cornalis_--corniolo

_cornare_--far le corna (al marito)

_cornettus_--strumento a foggia di coppetta per cavar sangue

_cornisia_--cornici

_corottus_--abito di lutto

_corozzare e corrozzari_--corrucciarsi

_corporalis_--pannicello di lino su cui, dicendo messa, il prete posa l'ostia consacrata

_corserus_--«destrerus, palafrenus sunt cavalli nobiliores»

_corsus_--vino di Corsica

_cortezare_--corteggiare

_cortivum_--cortile

_cosidura_--cucitura: saldare cosiduras, bastonare di santa ragione

_cosina e cosinatorium_--«coquina et culina»

_cosinus_--«zenzala»; cosinum dicere, il ronzio della zanzara

_cosivit_--cosse, da un cervellotico verbo cosire o cosere, cuocere

_cossalia_--cosciali, armatura e difesa delle coscie

_costare_--accostarsi

_costionare_--questionare

_costiones_--questioni

_cotala_--fiaba: è pure adoperata per sostituire una parola che al momento non si ricorda

_cotorus_--facile a cucinarsi: applicato a busse, vale busse salate; «cotoris--maturis» annota pure la Toscolana

_covertare_--coprire

_cozzonus_--«domitor equorum»

_crappa_--cranio

_cravas_--«zenovese, capras latine»

_credenza_--«creditum, vel caparram quamvis aliquantisper differant»; credenzam facere, dar malleveria

_cressutus_--cresciuto

_cretus_--cresciuto

_crevatus_--(di vecchio) acciaccoso, decrepito; (di carne) screpolata

_crevellare_--cribrare, mulinare

_crevellum_--crivello

_crica_--cricca (gioco)

_cridae_--gride, bandi

_cridor_--gridio

_crispinus_--pianta erbacea da mangiarsi in insalata

_cristatus_--che porta cimiero

_cristeria_--clistere

_crocodillus_--coccodrillo

_crodare_--«pro cascare ut: Poma ex arbore crodant, ait Lucretius»

_crollum_--«est ingens et subita commotio, inde crollare pro squassare. Tiphis: Hinc scapate viri, nam campanilia crollant»

_crosarum signum_--segno della croce

_crosetta_--crocetta; far crocette: digiunare, far penitenza

_crumena_--borsa

_cubba_--vòlta, cupola

_cuchinus_--il coquin francese

_cudere_--foggiare (armi)

_cugnata_--cognata

_cugola_--palla grossa di legno

_culada_--caduta fatta battendo il sedere

_culter cultri_--coltello

_cursi Madonne_--andare in corso dicevasi, dal popolo rozzo, delle streghe e de' maliardi i quali credevasi facessero di notte le loro corse ai conciliaboli diabolici

_curtaltus_--cavallo dalla coda e le orecchie mozze, cortaldo

_cusire_--cucire

_cusinus_--cugino

_cutica_--cute del capo

_dabenitas_--probitá

_dacattum_--«sapienter: alii dicunt dacattum more Catonis sapientis»: anche tener da conto

_daccium, daccia_--dazio

_daciarus_--daziere

_daga_--«genus spadae, quam pegorari portare solent»

_damatina_--di mattino

_damisellus_--donzello, giovinetto

_damnasium_--«damnum, sicut panis et panada»

_daneros_--«rustici dicunt» per denari

_dapossa_--poscia, «deinceps»

_dasennum_--«veraciter»

_dates_--dadi

_datilus_--dattero

_debottum_--di botto ed anche da qui a poco

_dedretum_--di dietro

_Defecerunt_--cosí s'intitolava anche e piú comunemente un manuale del vescovo sant' Antonino: Confessorum refugium

_delecum_--strutto, grasso liquefatto

_deleguare e deslegare_--liquefarsi, intenerire, stemperare

_delitere_--nascondersi

_denantior_--piú innanzi

_de netto_--«adverbium est, significans absumatim et affatim»

_dentare_--guastare un'arma con l'uso

_dentegare_--«terenum, melius quam oppetere»; addentare, mordere

_denteus_--dentato

_derdanus, derderus_--«bergamascis ponitur pro ultimo: hinc derderior, derdanior»

_desasium_--disagio

_descalzare_--scalzare

_desconcius_--incommodo

_desdentatus_--sdentato

_desertare_--rovinare

_desesettum_--diciassette

_desfantare_--scomparire

_desina_--diecina

_deslazzare_--slacciare

_desligare_--slegare

_destranius_--strano

_destringare_--slacciare

_desviare_--frastornare

_De tous (biens plaine)_--capoverso di canzone francese popolare nel Cinquecento

_detribus_--specie di pillole cosí dette perché de tribus magistris

_diagredi_--diagrydium sulphuratum, drastico energico

_diaquirono_--diaquilonne, cerotto per posteme

_diavoi_--démoni

_didalum_--ditale

_didellis (ire in)_--andar sulla punta de' piedi

_didellus_--diterello

_didini_--«parvi digiti»

_dinam_--«bergamaschi dicunt satis»

_discalcinata_--scalcinata

_discolare_--liquefarsi

_discolor_--di diversi colori

_discopare_--frustare, scopare

_discorsa_--rincorsa

_discossare_--scuotere, scacciare scotendo

_disdocto_--diciotto: «butare desdottum est de aliquo periculo difficulter evadere»

_disfangare_--nettare dal fango

_disfantare (se)_--scomparire

_disfrenare_--togliere i freni

_disgardinare_--sveller da' cardini

_dismanicare_--togliere il manico

_disnembolare_--«sine nembolo manere», dilombarsi

_dispaiare_--toglier la paglia al grano

_dispartare (se)_--partirsi

_dispregum_--dispregio

_dispresiare_--disprezzare

_disquistellare, disquistilare_--«distemperare, dispaginare»

_distiticare_--«liquidare»

_distorchiare e distorthiare_--districare, disviluppare

_disvulvare_--partorire

_doana_--dogana

_dobare_--addobbare

_dobatus_--addobbato, fornito

_dolatus_--levigato, polito

_dolentare_--dolersi

_dolzor e dolzura_--dolcezza

_dolzus_--dolce

_domenticare_--dimenticare

_Dominum nostrum (per)_--cosí bel bello, come nulla fosse

_dongella_--donzella

_doniare_--«vaghezare» «mirando voluptari»

_donolina_--donnola

_dopiona_--doppioni (moneta d'oro)

_dormentatus_--addormentato

_dosenti_--duecento

_doto dotonis_--«etiam oto otonis, sed melius doto», d'ottone

_doverum_--«debitum», il giusto prezzo

_dovina_--moneta vile (v. bagarottus)

_dovinare_--spiegare, interpetrare

_dovisa_--divisa

_dragantes_--gomma di una pianta detta tragacante

_dragma_--dramma, l'ottava parte dell'oncia

_dretum_--dietro

_drovare_--«inquit Servius est dissimulando operari»; adoperare

_drussus_--ruvido, calloso

_dulcigulus_--dolce alla gola

_dunare_--adunare

Dung altre mer ... (D'ung altre amer)--capoverso di canzone francese popolare nel Cinquecento

_dyapenter_--intervallo di quinta

_echisonis_--«resonantibus echo»

_echydna_--idra

_eechat_--«bombat et eechat idem sunt, nam resonatio est quae dicitur echo, hinc eecho, eechas»

_Eous_--Apollo (dal nome d'uno dei suoi cavalli)

_eunichizare_--castrare

_examen apum_--sciame d'api

_exerere_--tirar fuori

_extrius_--piú infuori

_facendae_--«iura pertinent procuratoribus, facendae piadezantibus»

_fachinum_--pugnale

_facier_--«fieri»

_fada_--fata, e rospo

_fadatus_--fatato

_fadiga_--fatica

_fadigare_--faticare

_faldonis_--armatura a scaglia che difendeva le reni

_faloium_--falò

_famatus_--affamato

_fameia_--famiglia

_fameius_--domestico, servo

_fammis_--fame

_fanfugola_--inezia

_fantinus_--bambino

_fasanus_--fagiano

_fasella_--piccola face

_fasolus_--fagiuolo

_fassa_--fascia

_fassum_--fascio

_fazza_--faccia

_fededium (in)_--affedidio

_feltriculus_--piccolo gabbano di feltro

_femina, femna, fomna_--«mulier femina, quasi mulier mala»

_fenocchium_--«fraudem, hinc infenocchiare pro aggabare»

_fercula_--vivande

_feridazzae_--brutte ferite

_fersae_--morbillo

_fessulus_--un po' stanco

_festucus_--pagliuzza

_fevra e freva_--«reginice pro febre»

_fezza_--feccia

_fia_--«venetianiter pro filia»

_fibiare_--affibbiare

_ficare se ibi_--incaponirsi

_ficas ostendere_--«ficatribus digitis pro contemptu antiqui fingebant: vide Plutarcum»: far le fiche

_figatus_--fegato

_figus_--fico

_filatus_--affilato

_filistocchae_--filastrocche

_filozzum_--«vadunt rustici quando reperiunt et alloquuntur suas morosas»

_filzare_--infilzare

_finare_--affinare e anche cessare

_finatantum_--«donec», fintanto che

_fiolare_--figliare, partorire

_fiozza_--figlioccia

_Fira_--Fiera, quartiere di Mantova tuttora esistente

_fladonus_--paste dolci tirate in falde, ridotte a forma di ravioli e piene di dolciumi

_flamengus_--fiammingo

_flegma_--umore collerico, bilioso

_flep, chelp, cocozina, boaster_--«sta, sta, praedator viarum»

_focile_--piccolo strumento d'acciaio col quale si batteva la pietra focaia per trarne scintille e dar fuoco all'esca

_fodrati oculi de carne salata_--«proverbium quum quis oculos rubeos habet propter iram»

_fogare_--soffocare

_fogatus_--infuocato

_foiada_--«est picolinior lasagna»

_foiadas vela faciuni_--«proverbium Scaramellae, quando incertus et instabilis ventus gonfiat velum»

_folenga_--folaga

_folla_--fola

_follare_--«calcare», pigiare l'uva

_follatur_--«colliditur»

_fomna_--(v. femina), voce rusticana

_fonzus_--«macaronice, fungus latine»

_foppae_--buche sepolcrali, pozzi neri, anche rughe: «inter busum et foppam differentiam, vide Aulum gellium»

_foracchiare_--«plus quam forare»

_forcada_--colpo di forca

_forcia_--forza

_forcinus_--spago sforsin chiamasi in mantovano lo spago rinforzato, o funicella con cui si fa girare la trottola

_forciria_--forzieri

_forfesina_--bacherozzolo di coda biforcuta a guisa di forbice

_formentum_--frumento

_formigare_--andar cercando con industria di formica

_Forselament (Forseulement)_--capoverso d'una canzone francese popolare nel Cinquecento

_fortescere_--saper di forte

_fosina_--fucina

_fradellus_--fratello

_fraina_--freni

_françois_--mal francese

_franguellus_--fringuello

_franzosus_--mal francese

_frapare_--listare

_frapatus_--lacero

_frappae_--«zanze, baiane, nugae a Macrobio idem reputantur»

_fratazzus_--frataccio

_fratones_--grandi siepi

_freghezare_--rasentare

_frendens_--digrignante i denti

_frenticus_--frenetico

_frequentare_--ripetere spesso una determinata azione espressa dal sostantivo che segue

_frescada_--copertura di frasche, pergola, frascato

_fretare_--affrettarsi

_frezzositas_--fretta

_frezzosus_--frettoloso

_frifolare_--trillare, «velocitate digitorum et linguae sonare»

_frifolus_--trillante, canoro

_frisonus_--cavallo di Frisia

_frisorus_--padella per friggere

_frisus_--fregio architettonico

_fritaia_--frittata

_frixare_--friggere

_frizere_--friggere, «vox padellae»

_frizza_--freccia

_frondari_--diventar fronzuto

_frustare_--sciupare, logorare

_fugazza_--focaccia

_fumana_--nebbia

_fumentosus_--affumicato

_fumus albus_--«non reperitur albus fumus, nisi argentum vivum»

_fundaia_--fondo di botte

_fundellum_--fondello

_furfa_--forfora dei capelli

_fusara_--reggifusi: specie di triangolo su cui le donne infilzano i fusi; il F. l'adopera nel senso di baie, sciocchezze

_fuscatio_--oscuritá

_fusta_--piccola nave veloce

_fustum_--«pro trunco, nam proprie fustum est lignum qui sustinet pavaionem»

_gabanus_--«est vestis rusticana»

_gabia_--il marinaio di guardia sulla gabbia o coffa

_gabiazzus_--scemo

_gabiottus_--serrata di tavole

_Gada_--«Agathen»

_gaiarda_--nome di ballo

_Gainus_--Gano di Maganza, traditore

_gaioffa_--bisaccia fratesca

_gaioffazzus_--gaglioffaccio

_galabronus_--calabrone

_galana_--testuggine

_galanga_--radice di sapore aromatico, con qualche mordacitá ed amarezza: i ciarlatani la spacciano per guarire la carie dei denti

_galantare_--illeggiadrire

_galeazza_--grossa nave a remi

_Galenus_--metaforicamente per medicina

_galla_--«est fructus illicis multum levis»

_galonem (voltare)_--mutar discorso

_galonus_--fianco, coscia

_galoppus_--«est cursus qui saltis fitur»

_galosus_--detto a vecchi ingalluzziti

_galozza_--scarpa a suole di legno

_galta_--«maxilla»

_galtones_--orecchioni (malattia)

_galzopare_--giocare a piè zoppo, saltando cioè con un solo piede, mentre l'altro rimane sospeso

_gambar_--«latine, cancer graece, graim teutonice»

_gambarola_--gambetto

_gamutti_--gammautte, lo stesso che gamma: detto cosí dal primo grado di essa: ut (do)

_ganassa_--ganascia

_ganassicula_--guancetta

_garavella_--caravella, nave

_garboius_--«est quaedam confusio vocum discrepantium, unde Cicero: Nec parvus inter senatores garboius inolevit»

_garbum_--moda, foggia di vestire

_garbus_--«acerbus»

_garillus_--«enuclea maculantia manus», gheriglio di noci fresche

_garlatonus_--accrescitivo di garlettus

_garlettus_--garretto: «qui fugit monstrat garlettos, idest calcagnos»

_garofol_--garofano «pro vulnere, quasi per contrarium, positum est, verbi gratia si aliquando etcetera»

_Garolda_--piccolo paese mantovano

_garratola_--carrubba, ludibrio (in senso figurato)

_gasones_--zolle, «glebas solidatas»

_gatamorta_--«indeclinatur, simulatio est vel malitiosa fictio»

_gathiare_--avviluppare

_gattae cavallerius_--«ludus gattae, quam si quis vel capite vel et caetera interficit, cavallerius gattae appellatur»

_gattam (piliare)_--prender la gatta: «carpere gattam, contrastare, proverbium est»

_gavardina_--antica veste da camera

_gavinelli_--«sunt aves quae piscibus vescuntur»

_gazae_--«picae que humaniter canere studentes dicunt puta, porca, vaccato.»

_gazanus_--gocciolone, barbagianni

_gazolus_--glauco

_Geber_--«auctor alchimiae praecipuus»

_gensdarma_--«compositum est», gente d'arme

_gesa e gesia_--chiesa

_ghebbus_--rigagnolo, piccolo canale che porta acqua alla laguna

_gheda_--grembo: «illa sinuatio quae fit cum aliquid in gremiale suscipere volumus»

_ghelfice_--alla guelfa, da buon guelfo, da partigiano scaltro

_ghiazza_--ghiaccio

_ghisellus_--«fraudolentus et barro»

_Ghisi_--Chigi

_giadiatus_--agghiadato

_gialdedo_--giallezza

_gialdus_--giallo

_gianda_--ghianda

_giandussa_--glandola (v. cacasanguis)

_gianetta_--lancia corta

_giaronus_--ciottolo, «est lapis solidus et ritundus»

_giavarina_--chiaverina: sorte d'arme in asta, lunga e sottile, da lanciare con la mano

_giazza_--ghiaccio

_Ginebra_--Ginevra

_ginger_--zenzero

_Ginus_--Hyginus, celebre astrologo

_giocola_--girandola, banderuola

_giotonia_--ribalderia

_giotonus_--ribaldo (v. bravosus)

_giovenaster_--giovinastro

_giuparellus_--farsetto

_giupo_--giubbone

_glomerus_--gomitolo

_gnaolare_--miagolare

_gnacara_--ciancia

_gnacara (plurale)_--nacchere

_gnarus_--pratico, conscio

_gnatones_--sornioni: Gnato è astuto personaggio in una commedia di Terenzio

_gnecca_--stizzosetta, cattivaccia

_gnecosam_--«omnem rem rustici dicunt»

_Gnesina_--Agnesina

_godius_--da Goito (v. Mentius)

_Godus_--Goito

_goffus_--«idem est quod pugnus»

_goiolare_--pungere, stimolare (vedi goiolus)

_goiolus_--«est stimulus bubulci»

_golta_--gota

_Gonella_--il celebre buffone Gonnella

_gorga_--canna della gola

_gorgada_--un gran sorso (di vino)

_gorgula_--«gulula»

_gorzarinum_--gorgierina, armatura che difendeva il collo

_gosa_--gozzuta

_gosus_--«latine, gavozzus graece, et est quaedam inflatio carnis nervosae circa collum, nunquam in pedibus accidunt»

_Governolis chiusa_--la chiusa di Governolo, presso cui il Mincio sfocia in Po

_gozzare_--gocciolare

_gradare_--aggradare

_gradire_--far cosa grata ad alcuno

_gramegna_--gramigna

_gramezza_--tristezza

_gramire_--rammaricarsi

_grana_--tessuto di color rosso

_granara_--«idest scopa»

_granazzum_--frumentone pei polli

_grancis_--granchio

_Granestor_--forse da «grani estor», mangiagrano

_granfiger_--munito di granfie, di artiglio

_granfus_--crampo, «contractio nervi, qui saepe fit natando»

_grappa_--testa

_graspa_--«est racemus iam expilatus» vinaccia

_grassa_--grasso: in grassa ponere, ingrassare un bue, un porco, ecc.

_grataculi_--le coccole rosse dello spino bianco

_gratare_--grattare, star inoperoso

_gratarola, gratula, gratucchia_--grattugia

_greghettus_--«graeculus», nome spregiativo de' greci

_gregnapolae_--«vespertiliones», pipistrelli

_gregnare e grignare_--ridere

_gregus_--vin bianco dolce, fatto con vitigni un tempo venuti di Grecia

_gremiale_--«a gremio dictum et est pezza linea qua utimur in coquina; unde Godianus: Pinguifico semper lardo gremialia pendent»

_gremire_--ghermire: «gremit, brancat»

_grezare_--premere, sollecitare, infastidire

_griffum dare_--dar di piglio

_grignare dentes_--digrignare i denti

_grignus_--riso

_gringa_--cembalo(?), essere in gringoli, in cimberli

_grippus_--brigantino da corsari

_grisa cavalla_--«numerum singularem pro plurali, ut multa musca erat in Aegypto»

_grisantus_--«pedocchius»

_grisus_--grigio: grisos, sottintendi capelli o anche pidocchi

_grizzatus_--aggrezzato, con la pelle cioè grezza per effetto del freddo, d'un sentimento di vergogna, paura ecc.

_gropellus_--uva piccola nera di acini fitti

_gropera_--groppa

_gropolosus_--nodoso

_groppare_--raggruppare, raccogliere

_groppatus_--annodato, chiuso

_groppus_--gruppo

_grossedo_--grevezza, ottusitá

_grosserus_--grossolano

_grossettus_--moneta veneziana di quattro soldi

_grossus_--moneta, 1/24 del ducato

_grostas reportare_--ricevere rabbuffi o percosse

_guacettus_--guazzetto

_guanza_--guancia

_guanzalis_--quella parte dell'elmo che difende la guancia

_guanzata_--schiaffo

_guarda_--guardia

_guardia campi_--«piccatus est guardia camporum, quia nunquam discedit»

_guarentare_--garantire

_guassare_--versare, spruzzare

_gucchiapirolus_--spillo che serviva da fermaglio

_gucchiare_--far calzette, maglie, berrette

_gucchiarolus_--agoraio, o anche legnetto che usano aver a fianco le donne per sostegno dei ferri nel lavoro delle calzette

_guindalus_--arcolaio

_gumerus_--«est vomer»

_gussa_--buccia, guscio

_gussus_--guscio

_heminare_--minare

_herbolatus_--venditore di erbe medicinali, dentista

_hiniare_--inneggiare, cantare

_homonus_--«Lucretius ait: miserum mandebat homonem»

_honorior_--piú onorando

_hormaium_--ormai

_horula_--orettina

_Hosthya_--Ostiglia

_iacom iacom (facere)_--si dice delle gambe o piedi che si piegano per la stanchezza, per la paura, ecc.

_iada_--(v. aiada)

_Iasones_--Giason del Maino

_iera_--hiera, nome di un antidoto misterioso

_ilia_--i fianchi

_illecebrae_--allettamenti

_illisus_--affranto

_imboazzanter_--sudiciamente

_imboldire_--render animosi, spronare con ardite parole

_imbrazzare_--mettere al braccio

_imbriagare_--ubbriacare

_imbriagus_--ubbriaco

_Imolas_--Giovanni da Imola, giurista

_impazzus_--impaccio

_impazzatus_--impacciato

_impegolatus_--impeciato

_impes_--voce arcaica per impetus

_impressa_--in furia

_inania (in o per)_--nel vuoto

_incagare_--«parum curare, unde de Socrate dicitur: Morti nemo tam gaiarditer incagavit quam Socrates»; e altrove: «incagare et petezare pro nil curare»

_incastellatus_--si dice del piè del cavallo mal conformato in guisa da zoppicare

_incastratus_--castrato

_incercum_--intorno

_inchinus_--«reverentia latine, inchinus grece, cortesia caldee, bona vita hebraice, bombracton diabolice»

_indusiare_--indugiare

_infassatus_--fasciato, in fasce

_inficatus_--conficcato

_infreddatus_--freddato, ucciso

_infucatus_--imbellettato

_ingarboiari_--«valde misceri»

_ingiovare_--«a giova derivat, quae genus est uncini»

_ingordisia_--«aviditas nimia»

_ingramitus_--dolente

_ingurare_--augurare, desiderare

_innaspare_--«circum iactare»

_inscontrus_--scontro, urto di due persone

_insemmam_--insieme: insemmam piare, raccogliere insieme

_insognare_--sognare

_insognum_--sogno

_inspedare_--metter allo spiedo, inschidionare

_integrus e intregus_--intiero

_intenerare_--intenerire

_intertagliatus_--traforato

_intorchiare_--«mescolat vel miscetur»

_intramen_--ingresso

_intravaiatus_--lavorato

_invedriatus_--smaltato di vernice: faccia invedriata, faccia di bronzo

_invergognosus_--svergognato

_invernatus_--svernato

_invia (per)_--luogo impervio

_invidare_--sfidare al gioco

_invitabilis_--inevitabile

_inzappellare se_--impigliarsi, impastoiarsi

_ispienare_--dilucidare

_iurare diablos_--evocare i demoni

_iustare_--aggiustare, equiparare

_iutare_--aiutare

_iutentus_--aitante, robusto

_Labruzzum_--Abruzzo

_lacca_--«est posterior pars zenocchi quae plicatur»

_ladiniter-_--facilmente

_ladinus_--«bergamasche, facilis latine dicitur»

_lamma_--«pro lamina», lama (di spada)

_lanchi (ad corpus)_--imprecazione derivante dal mantovano: ch'at gnes al lantcoer, che ti venga l'anticuore, possa tu cader morto. «Laintcur morbus est»

_lancus_--malanno

_langor_--languore

_lanza_--lancia

_Lanzani (fera)_--fiera di Lanciano

_lanzare_--lanciare

_lanzata_--colpo di lancia

_lanzonus_--grossa lancia

_lanzum_--«todeschi vocant compagnum, sed nos saltum, hinc lanzare dardum pro iaculari»

_lappare_--«proprium est canis cum bibit»

_laqueamina_--agguati

_largare_--protendere

_lasena_--«mantuanice, siea bressanice», ascella

_lassare_--lasciare

_lassivus_--lascivo

_lassulus_--un po' stanco

_lassum_--guinzaglio

_latesini_--animelle

_latonum_--latta grossa

_lauratus_--laureato

_lauttus_--liuto

_lavacchiare_--insudiciare

_lavacchium_--melma

_lavezzus_--laveggio, vaso di terra per cuocer vivande

_lazzum_--laccio, capestro

_leanza_--alleanza, amicizia, patti

_lecarda_--ghiottona

_lecardia_--ghiottoneria

_ledammare_--concimare

_ledammus_--letame, concime

_legrezzas (septem)_--«pro allegrezzas, quas pitocchi canunt causa guadagnandi. Has didicerat Cingar causa abarandi, nam sub pretextu vel relligiosi vel pauperis fiunt barreriae»

_lemosina sancta (esse)_--esser buone lane

_lentare_--allentare

_Leonae (porta)_--Porta Leona: tuttora n'è vivo il nome a Mantova

_leporattus e leporetta_--leprotto

_lergna_--ernia

_lesca_--esca

_letra_--lettera

_lettira e lettiria_--lettiera

_leuca_--lega (misura itineraria)

_leuttus_--liuto (v. chitarrinus)

_levare_--lievitare

_levasusum facere_--levarsi, rialzarsi

_lezerus_--leggero

_libare_--sgravare, esonerare

_libraea_--«quid differant divesa et librea, vide Solinum»

_librazzus_--libro

_ligare_--legare

_ligazzus_--legaccio

_lilili blirum_--«est vox pivae»

_limaga_--lumaca

_lintea ragni_--ragnateli

_linze_--lince

_lisna_--lesina

_lissus_--«levigatus», liscio

_livrerum_--levriere

_locchus_--allocco

_lodrium_--specie di rete per uccelli

_logare_--collocare

_loginus_--alloggio

_lonardistae_--abitanti del quartiere di San Leonardo, tuttora esistente a Mantova

_longones_--assai lunghi

_longum (ad)_--lunghesso

_lorettum_--piccolo imbuto

_losenga e losinga_--lusinga

_lovagna_--«turba luporum; canaia, turba canum; porcinaia, turba porcorum»

_lovertisius_--luppolo: «fabula lovertisii reperitur in Metamorphosion Scaramellae»

_Loysus_--Luigi Pulci autore del Morgante

_Luscar_--anagramma di Carlus: certamente Carlo quinto

_luscina_--usignolo

_lusentare_--illuminare

_luserta_--lucertola

_lusimentum_--(v. lusor)

_lusor_--lume

_luzzus_--luccio

_lympirides_--lucciole

_lypitop_--onomatopea del suono del tamburo

_macagnus_--«grece, barbellus latine, et est sputum vischiosum»

_macaronus_--(v. codegonus)

_maccatus_--ammaccato

_macchiare (se)_--nascondersi in una macchia

_maccus_--«est pulmentum ex semola et botiro contra hydropim, teste Hippocrate»; e altrove annota: «macco, pistumine, pulmentario»

_Macerae (pons)_--Ponte della Massera, delle immondizie

_macomettanus_--maomettano

_Macorbi_--Macrobio

_maderus_--magliuolo

_maëstrare_--ammaestrare, insegnare

_magagna_--«est macula ligni vel cuiuscumque rei peccatio; accipitur etiam pro dolo»

_magattellare_--(v. bagattellare)

_magonus_--accoramento

_Magundat_--«qui postea dictus est Anastasius»

_maia_--maglia

_maimones (gattus)_--gatto mammone

_maitinare_--«agere matinadas»

_maium_--maggio, albero di maggio

_Malamocchi portum_--«metaphorice ponit Malamocchi portum, quasi reputans mortis periculum evitare non posse»

_malgarus e malgherus_--«et casarus sunt magistri vaccarum et stampatores povinarum»

_malnettare_--imbrattare

_malus_--albero della nave

_malvasus_--malvagio

_mamotrettus_--è il mammotrectus o mammothreptus che il Ducange spiega «aviae alumnus, a nutrice educatus»? Dal passo folenghiano parrebbe piuttosto una scimmia; se pure non sta forse per marmotettus

_manacordum_--manicordo, strumento musicale in forma di spinetta

_manarinus_--piccola accetta

_manegare_--fare il manico

_manestra_--minestra

_mangiaguerra_--sorta di vino caro ai soldati, specialmente tedeschi

_Mangiavacca_--in quel di Ferrara

_manicae_--manette

_manigiare_--maneggiare

_mansitare_--restare

_manzola_--giovenca, «iuvencula»

_marangones_--falegnami

_maranazzus_--brutto marrano (ingiuria)

_maranus_--«navis», barca da carico

_marassare_--spaventare

_marassus_--gocciolone, vile, poltrone; e anche vipera

_maraveia e maravilia_--maraviglia

_marazzus_--ronca

_marcellus_--moneta d'argento

_marchescus_--veneziano

_marchetti_--«genera nummorum venetum»

_marellus_--«parvum mare»; e anche acquerello, vinello

_mariconda_--zuppa fatta con pane grattugiato, uova e formaggio

_marezare_--«idest ruminare»

_marisellus_--maretta

_maroëlla_--emorroide

_maronem_--«fallum, errorem»

_---- facere_--commettere uno sproposito

_marones_--testicoli

_martellum habere_--aver dispetto, gelosia

_martinulus_--martinello, strumento con che si caricavano le grandi balestre

_maruffus_--citrullo

_marzam_--il marcio

_marzoccus_--«grossolanus dicitur; at sunt qui dicunt marzoccum idest florentinum, qui fiorentini suum leonem vocant marzoccum; si sic est, ergo florentinum grossolanum»

_marzus_--marcio

_mascherpae_--«recottae»

_maschii_--«experti, pro tempore»; «homines maschi, homines sapientes»

_maserare_--macerare

_masinare_--macinare

_masonem_--«monasterium», casa

_massam_--molto

_massara_--massaia, la Perpetua de' preti

_massaricia_--masserizia

_massella e massilla_--mascella

_mastellus_--«arabice, solum latine», tinozza

_masticare_--«per metaphoram sepenumero ponimus pro diligenter considerare, unde Salustius: Omnia fantasticabiliter masticanda sunt»

_matarellus_--canzone a ballo

_matazzus_--mattacchione

_matellum (formaium)_--formaggio da contadini (matel, bresciano, significa rusticano)

_matinata_--mattinata, «cantilena quae mane fiebat antiquitus amatis»

_mattescere_--insanire

_mattezza_--follia

_matturlus_--scioccone strambo, pazzarellone

_mazatichus_--maggengo, maggese (fieno segato in maggio)

_mazurana_--maggiorana, pianta aromatica

_mazzacrocca_--canzone a ballo

_mazzare_--ammazzare

_mazzadas cechi_--botte da orbo

_mazzuccus_--agg. imbecille; sost. mal di testa

_mearus_--miglio

_medaia_--medaglia

_medda_--zia

_medeccus_--medico, storpiatura contadinesca

_medegare_--medicare

_medemus_--medesimo

_medesina_--medicina

_medius_--il Folengo suole aggiungerlo a sostantivi e aggettivi col significato di «semi» (medius-mortus, semivivo, media-sora, mezza monaca, ecc.)

_meio_--miglio (pianta)

_melanaza_--malannaggia

_melegazzus_--«harundo meleghae», stelo del granturco

_Membrottus_--Nembrotto

_menada (feva)_--fava mestata

_menazza_--minaccia

_menazzare_--minacciare

_menola_--pesce argentino, sfirena

_Mentius_--Mincio. «Est quaestio quare habitantes Godium dicantur menchiones. Salvanellus hanc solvit, dicens quod menchiones non deberent dici, at mintiones, a Mintio flumine suo»

_mentozzus_--grosso mento

_mentus_--cinto

_menuzzus_--minuzzolo

_menzonare_--far menzione, ricordare, nominare

_Menzus_--Mincio

_merda_--«stercus hominis, cuius derivata quaere in Catholicon». «Nota quod poëta hoc vocabulo non utitur nisi in personam Zambelli, qui rustice loquitur»

_merla (passavit Padum)_--modo proverbiale analogo a quello tedesco sulla cicogna, che porta i neonati

_Merlinus_--«iste Merlinus est presens poëta et auctor huius voluminis». «Merlinus in adolescentia sua macaronicus»

_mermoria_--«villanice pro memoria»

_merscalcus_--maniscalco

_merscaltica (ars)_--mascalcia

_Merzaria_--Mercerie di Venezia

_mescadizzi_--cuoio concio in allume per far palle da gioco, staffili: loreus o lorus mescadizzi, correggia di cuoio

_Meschinus_--sottinteso Guerino

_messedanza_--miscuglio

_messerus_--messere, podestá

_mestralus_--usciere, cursore (il «ministerialis» degli Statuti mantovani)

_Mesue_--celebre medico arabo

_metallicius_--fatto di metallo

_mezarola_--misura da vino di due barili

_mezenos_--pacche di porco, pezzi di lardo bislunghi, che si traggono dal dorso del maiale bipartito

_miarus_--migliaio

_micida_--«pro homicida»

_migola e migolina_--briciola

_minutus_--scemato, svigorito

_mioramenti_--grosse anguille di Comacchio

_miorus_--migliore

_misa farinae_--madia

_missaltibus_--Che cosa saranno gli «occhis missaltibus» di cui era pieno l'«urzum» rubato da Cingar a' frati (iv, 117)?--chiederá il lettore. Rettifico anzitutto: deve leggersi ochis; e intendere perciò una bella provvista di oche salato che i frati buongustai conservavano nella dispensa. La voce «misalta» esiste ancora in italiano

_mistatem_--amicizia

_misterum facere_--far mestieri

_mistura_--mischia

_mitas mitadis_--metá

_mius_--miglio

_mò_--«particula conveniens eloquio rusticano»

_mocare_--«nasum est purgare, dicimus etiam mocare lucernam, idest forfice obmuncare, unde Strabo: Monemus studiosos ad vistam conservandam stopinum lucernae frequenter mocare»

_moccus_--moccolo

_mocchettus_--moccolino di candela

_mocenighi_--moneta veneziana

_mocinus_--moccichino, fazzoletto

_moëra_--moglie

_moia_--«non declinatur, est quicquid bagnat»; in moiam, in molle, nell'acqua

_moiatus (pane)_--pan molle

_moiolus_--bicchiere

_molares_--grandi sassi

_molesina_--tenerella, benigna; in alcuni casi «molesinos humiles intellige»

_mollamen_--mollica

_molzinare_--«molliter ungere»

_momaria_--rappresentazione

_mona_--scimmia, bertuccia

_monesi_--«pro monachi villanice»

_montanus_--montante: colpo di spada, tirato di sotto in su

_Monzoiam_--«Monjoje», grido di guerra francese

_moraiae_--morse pei cavalli: strumento con cui si stringe loro il labbro superiore perché stian fermi

_Moraiga_--Morea

_moram (ad)_--alla mora, gioco

_morbezzare_--«a morbiezza descendit, pro luxuriare»; ruzzare, galloriare

_morco_--«est muffa nasi»

_morena_--emorroide

_morfa_--smorfia

_moria_--«est contagium carnis quo moritur animal»

_morosus_--amoroso

_morsellata_--pinocchiata

_mortarus_--mortaio

_morzare_--spegnere

_moschinus_--«si moschinus habeat nasum, inter accademicos longa fuit disputatio»

_moscones_--«Carpitur hic poëta posuisse tavanos et moschones divisim, cum idem sint: respondeo quod non, quia, teste Alchedemach, De orto Hesperidum, moscones sunt minores tavanis et habitant in Lombardiae partibus»

_mostazzonis_--ceffone

_mostazzus_--mostaccio

_moteggiare_--far motto, accennare

_mottellicola_--frate della Motella (paese attiguo a Mantova)

_movesta_--mossa

_movestus_--mosso, sconnesso

_mucchiachias_--«morosas spagnolice»: è voce illirica

_mudanda_--mutanda

_mufolentus_--ammuffito

_muganzae_--geloni

_mulacchia_--cornacchia bigia

_mulazzus_--mulaccio

_multifacendas_--molt'altre cose

_multifores_--con molti fori

_muluc_--anagramma di culum

_muraiare_--ostruire

_musaroles_--«sunt ex stropis contextae, quibus ora bovum mangiare inhibentur, unde Columella: Stroppiferas vaccis musarolas portat arator»

_muschifur_--rubamosche

_mussare_--parlar sotto voce

_mussattus_--zanzara

_mustibibax_--bevi mosto

_mustolentus_--ammostato

_muzzare_--«scapare vel fugere»

_myrmicoleones_--formiche alate

_myrnuca_--formica che sta nella noce

_myrpraedo_--«qui formicarum praedam facit», annota il Terranza

_nandi_--gerundio di nare

_naranci_--aranci

_nare_--nuotare, navigare

_narisa_--narice

_nasare_--annusare

_naspare_--muovere le zampe dinanzi

_nassutus_--nato

_nausare_--aver a nausea

_navarolus_--navicellaio, marinaio

_navone_--rapa lunga e sottile, «genus rapae»

_necessari_--esser costretto

_nedrottus_--anitrotto

_Nefissa_--santa Nafissa (allusione oscena)

_negare_--annegare

_negottam_--«quasi neque guttam intellige»

_negunus_--nessuno

_nemboi_--lombi

_nemigus_--nemico

_nespium_ (plur. _nespoi_),--nespola, bussa

_nettare (paësum)_--«est fugere»

_nettezare_--forbire

_nevolae_--«de farina et croco compositae», ostie

_nezza_--nipote

_nibius_--nibbio

_nidor_--odore dei cibi

_nierus_--uovo che si lascia per segno nel nido delle galline

_ninari_--esser cullato

_nivolus_--nuvolo

_noctua_--civetta

_nodare_--nuotare

_nodarus_--notaio (scherzosamente detto anche dei galeotti alla catena)

_nogara_--noce

_nomanza_--nominanza

_nonanta_--novanta

_Norma_--Sacra scrittura

_nosella_--nocella, quella parte che collega i due bracci d'un ordigno

_novella_--«substantivaliter dicta, significat rem et imbassiatam»

_nummi_--danari, adoperato per genitali

_obniti_--resistere, ricalcitrare

_ocarum paradisus_--detto anche paradiso degli ebrei

_oedipodenscis_--di Edipo

_ofella_--offella, «genus pulmenti Mediolani repertum»

_oldire_--«audire»

_ongia_--unghia

_ongiata_--unghiata

_ongiones_--unghioni

_ongiutus_--onghiuto

_onizzus_--ontano

_onza_--oncia

_onziola_--diminutivo di oncia

_opilatus_--oppilato, chiuso

_optalamins_--vedi scondificus

_oque_--et o

_orbello_--orpello

_orbescam (ad)_--«sine luce»

_orbisinus_--orbetto (attribuito al cieco Cupido)

_ordellum_--«orlum a quo ordellum, pro plica»

_orloins_--oriuolo

_orliga_--ortica

_oselinus_--uccellino

_osella_--uccello femmina

_osellare_--uccellare, cacciare

_osellator_--uccellatore, cacciatore

_osellazzus_--uccellaccio

_osellus_--uccello. «Quaestio hic non parva coorta est an musca sit osellus Averrois diffinire non audet»

_oybo_--«spuzzantis est, aliquando est nomen indeclinabile, ut illud: nasum defendit ab oybo»

_oyde_--«quasi oyme Deus»

_pacchia_--«dicitur mangiamentum stomachiter assumptum»

_pacchiarina_--mota, feccia

_pacchiones_--«mandones» mangioni

_pacia_--pazzia

_padimma_--«pro cessa»

_padire_--patire, digerire

_paditus_--patito

_padronus_--«infirmitas» (affezione ipocondrica cosí chiamata dai contadini: tra cui una consimile malattia nelle donne è detta madrazza)

_paffi_--i lardelli della gola, donde paffuto

_pagni_--panni

_pagnoca_--pagnotta, paffuto

_Paiae lagus_--valle di Palolo, presso Mantova

_paiarus_--pagliaio

_paiolata_--puerpera

_palearia_--la pelle pendente dai collo dei buoi invecchiati

_pamorare_--(vedi solvere)

_pampardae_--tagliatelle

_pampognae_--(vedi cantarellae)

_panada_--pan cotto, pappa

_panadam sofiare_--«proverbium cum quis sibimet malum facit, statim sofiat ut alevietur dolor»; far panada, dicesi da' fanciulli quando il paleo percosso non gira

_panara_--paniere

_panarottus_--piattolone, scarafaggio

_pandemeius_--«genus panis meliacei»

_panescum (cortellum)_--coltello per tagliare il pane

_panizza_--panico

_panza_--pancia

_panzonicam_--«folam»

_paramoscas_--detto per ischerzo di una specie di moschetto

_parangonus_--paragone

_parecchiare_--apparecchiarsi

_parecchium_--apparecchio

_parerum_--parere

_Parisus_--Paride da Ceresara, astrologo; e Parigi cittá

_parlamen_--discorso

_parolum_--«vas aereum», paiuolo

_paronus_--padron di barca

_parpaionis_--farfallone

_partesana_--lunga asta

_passamina_--passaggio

_passulus_--pasciuto

_patarinus_--«latine, hebreus hebraice, baganai caldee, maranus arabice»

_paternostri_--le pallottoline piú grandi della corona del rosario

_Pava (a)_--«Adverbium gridantis, quam vocem proferunt barcaroles, cum versus Paduam navigare volunt»

_pavaionus e pavionus_--tenda, padiglione

_pavana_--ballo (padovano)

_pecenies_--pezzenti

_pedagnus_--«est trabes attingens de ripa ad ripam fluminis», passatoio, ponticello mobile

_pedana_--«genus morbi, qui venit in pedibus senum», podagra

_pedantrices_--maestre

_pedantum_--«differre a pedagogo Platina negat contra Diomedem»

_pedester_--a piedi

_pedestrare_--andar a piedi

_pedezonto_--a piè pari

_pedrina_--polledro, usato dagli stradiotti

_peduzzi_--peducci

_pegola_--pece

_pegolare_--impeciare pegora--pecora

_pegoras_--«fluctus» (v. castrones)

_pelanda_--palandrano, zimarra (v. sguarnazza)

_pellera_--pelarina, conseguenza della sifilide

_pellibovo_--pelle di bue

_pellizza e pelizza_--pelliccia: facere pellizzas, far delle pelli (delle gran spanciate a tavola); officium pellizzae gerere, scaldare

_pellizzarus_--pellicciaio

_pellumen_--pelo

_Pelucca_--«melius villanis convenit, quam caviata, nam caviata citadinis, caesaries regibus et signoris tribuitur»

_penazzus_--pennacchio

_penserum (plurale pensiria)_--pensiero

_pensorosus_--pensieroso

_pentacula_--il pentagono.

_peponessa_--popone

_percitus_--furioso

_perforzum_--sforzo

_perfumus_--profumo

_pergol_--pulpito

_perna_--coscia o piè di porco

_pernicones_--pernici

_perosinus_--perugino

_persuttum_--prosciutto

_pertusus_--pertugio

_pesentus_--pesante

_pesium_--«idest pondus»

_pesocchus_--pesante

_petenatus_--pettinato

_peterlenga_--coccola rossa del rosaio salvatico

_petezatio_--«fit dupliciter, ait Averrois: altera causa bertezandi, altera causa sanitatis; prima ore, secunda et caetera»

_petola_--imbarazzo, imbroglio

_pettus_--«est ventositas tundior coreza, testatur Averois»

_petulcus_--cozzante, ruzzante

_peverazza_--conchiglia marina bivalve

_peverata_--salsa fatta con brodo, pan grattato, spezie e formaggio

_peverum_--pepe

_pharmapotecha_--farmacia

_philosef_--filosofo

_Piamontus_--Piemonte

_piantare animum_--«est ostinati»

_piare_--pigliare: anche apprendere

_piatonada_--piattonata

_Piatone_--scherzosamente per Platone, facendo un bisticcio con piattone, piattola

_picaias_--«cordiculas, quibus nectebat femoralia»

_picare_--appiccare

_Picatriz_--anche il Rabelais rammenta il «reverend père en dyable Picatris, recteur de la faculté dyabologique»

_Piccardiam (pergere in)_--star per essere impiccato

_piccus_--appiccato, appeso

_picigare_--pizzicare

_piga_--piega, orlo «pro plica. Hoc usque in hodiernum diem servatur: idest revolvere alam mantelli super spallam sinistram»

_pigare_--piegare, indurre

_pigatio_--l'atto del piegare

_pignocada_--confettura di pinocchi e zucchero

_pignoli_--pinocchi

_pigrazzus_--poltrone

_pilerus_--pilastro

_pillamen_--pelo

_pinfen_--canchero! «Blasphemia rusticana»

_pinza_--«summitas, est vox cremonesa»

_pioppa_--«est arbor quae latine dicitur populus», pioppo

_piotta_--pilota, marinaio

_pirlare_--girare: «pirlat, girat et rotat, idem»

_pirli_--trottola, paleo

_Pisanella_--la Summa di casi di coscienza composta da fra Bartolomeo da S. Concordio o da Pisa

_pisonare_--dare a pigione

_pissacara_--pisciata

_pissamen e pissum_--orina

_pistinaca_--pastinaca, pianta dalla radice carnosa

_pistonus_--pestello

_pistor_--fornaio

_pistorisius_--pistolese, coltello di lama corta e larga

_pit pit_--«caldeum est et vox quae invitat gallinam ad pitandum, idest beccandum granum, nam piton becus dicitur»

_pitanza_--pietanza

_pizzaguerra_--attaccaguerra

_pizzocara_--pinzochera

_placerus_--piacere, favore

_plaustrum_--carro

_plazza_--piazza

_Poazzus_--«est alveus vetustus per quem alias Padus fluebat»

_poff_--sedere (nome dato anche al diavolo)

_poiana_--uccello di rapina che fa guerra ai pulcini: «poianae, trepidi, viles»

_poiesus_--pugliese

_polarum_--pollaio

_polcella_--pulzella

_Polettus_--paese del Mantovano

_poltronisia_--poltroneria

_poltronizare_--poltrire

_polvinus_--piuma minuta

_polzinus_--«bresanice, pullos latine, polesinos mantuanice»

_pomgranatus_--melograno

_pomrancium_--arancio

_pone_--poscia

_pontada_--«quatuordecim pontadis asinus cantat, Valla quintam decimam iungit»

_popoza_--pupattola

_populazzus_--marmaglia

_porcida_--«pertinens ad porcum, idest foeda»

_Porcos_--Gian Cristoforo Porco, giureconsulto

_portantinus_--ambio: quel passo affrettato di cavalli, asini, che non è ancora trotto

_posada_--adoperata dal F. come equivalente a stagione

_pospodo_--«gospodo», signori

_possada_--clausura

_possare_--riposare, fidarsi

_postam currere_--correr le poste

_postis_--stipite

_potentus_--potente

_povina_--ricotta

_povinatus_--cisposo (da povina)

_praderia_--prateria

_pradessum_--or ora

_praestare_--presiedere

_pransare_--pranzare, mangiare

_pratighus_--pratico

_preciare_--apprezzare

_precium_--prezzo, premio

_Predella_--quartiere di Mantova tuttora esistente

_Pregaius_--Pregadi di Venezia

_premi_--andate a sinistra (v. stalium)

_praesone_--prigione

_pressam (in)_--in furia

_pressus_--pressato, circondato, premuto

_Pretianes_--dev'essere il prete Ianni

_prevenda_--prebenda, profenda, cibo

_prigolare_--pericolare

_prigolus_--pericolo

_prigolosior_--più pericoloso

_primarus_--primo, capo

_procazzare_--procacciare

_prodere_--mostrare

_prolecco_--prologo (storpiatura contadinesca)

_proverbol_--proverbio, storpiatura contadinesca

_provistus_--deliberato

_pruna_--brace

_pru sta_--«vox quae fit cum sistimus somarum, idest asinum vel mullum»

_pudicinus_--pudichetto (in senso ironico: «ironia» trovasi infatti annotato nella Toscolana)

_pugnada_--«percussio pugni»

_Puia_--Puglia «est provincia muschis abundans»

_puleccus_--pulce

_pulichettus_--piccola pulce

_puncto (habere in)_--aver pronto

_puntada_--puntata

_pupio_--«est parvus columbus, nomen fictitium, quia velut inquit Ausonius: Cum pupio cantat, consonat ore pi pi»

_purare_--«pigritare»

_purificatorius_--pannicello con cui il sacerdote netta il calice

_putellus_--ragazzo

_putriffa e putrifola_--fetente

_puvialis_--piviale

_puvidae_--pipita

_puvonus_--fantoccio

_puzzor_--fetore

_quacchius_--quatto

_quadernum_--sedere

_quadrellum_--«inter matonem et quadrellum differentiam alias dicemus». «Matones differunt a quadrellis: lege Vitruvium»

_quaerositas_--l'atto del cercare

_quaiae lombardae_--«ut apertius intelligas, stronci»

_quaresma_--quaresima

_quattus_--«occultus ac si vellet capere quaiam»

_querza_--quercia

_quistare_--acquistare

_racentus_--frizzante (vino), piccante

_rafinare_--smettere

_rafioli_--(vedi casoncelli)

_rafrontare_--affrontare

_ragiamen_--raglio

_ragnifuga_--debellator di ragni

_ragunare_--adunarsi

_raines_--fiorini del Reno

_Ramacina_--canzone popolare italiana del Cinquecento

_ramazzare_--percuotere in furia, all' impazzata

-- «precipitare, unde ramazzonus precipitium»

_ramezantes_--«falsos de ramo supra rientatos»

_ramina_--«forata, genus vasi»

_rammescolare_--rimescolare, confondere insieme, girare a caso

_rammus_--rame

_rampare_--arrampicarsi

_rampatus_--arrampicato

_rampegare_--arrampicare: «rámpegat et rampègat dicitur, media sillaba comuni»

_ramponare_--guernire di ferro scarpe, zoccoli, per meglio camminare sul ghiaccio

_ranabotolus_--l'embrione nato dall'uovo della rana

_ranisonus_--echeggiante del gracidar delle rane

_ranochius_--«est ranarum mas»

_ranza_--«est maior falce»

_ranzus_--rancio

_rapari_--corrugarsi, aggrinzarsi

_rapatus_--grinzoso

_rappae_--rughe, grinze

_rasa_--acqua ragia --«inter fraudem et rasam hic notescit» (nessuna differenza)

_rascare_--raschiare

_raschus_--forca da bifolchi, «furcatus fereus est»

_rasega_--sega

_rasonare_--ragionare; «rasonare dente, comedere»

_rasone_--ragione

_rasorus_--rasoio

_raspare_--il percuoter che fanno i cavalli il terreno, quasi zappandolo

_raspus_--unghia aguzza, artiglio

_rastellare_--raccogliere

_rastellera_--rastrelliera

_rastilium_--rastrello

_rava_--rapa

_ravaiosus_--rabbioso, fastidioso

_ravanellus_--«est radix apreciata nobilium dapibus, non est diminutivum ravae, ut Donatus inquit; sed ravulus diceretur, unde Godianus: Mingere vesicam raula sepe facit»

_raxinus_--«racemus» racchio, racimolo

_razza_--«proprie est equorum, hic pro stirpe ponitur. Unde Godianus poëta: Villani semper perfida razza fuit»

_rebruscare se_--picchiarsi, spazzolarsi

_rebruscari_--divenir piú brusco

_recamare_--ricamare

_Recanatae o Racanatae (fera)_--fiera di Recanati

_recetare_--accogliere, ospitare

_recocta_--ricotta

_recressere_--rincrescere

_redena_--«est corigia freni»

_redicella e redesella_--quel pannicolo grasso che copre le viscere

_redosso_--in furia, confusamente

_reficere_--raggiustare

_refudare_--rifiutare

_regattam (facere)_--far a gara

_reghignare_--digrignare

_remex_--rematore

_remolazzi_--ramolacci

_remordace_--pizzicante

_remucare_--rendere ottuso: «remucatur, obtunditur»

_rensi camisa_--camicia di tela bianca (cosí detta da Rens, in Francia)

_repetare_--calcitrare

_repiare_--rattenere, riprendere

_repossamen_--riposo

_remossus_--remoto

_reputare_--far calcolo

_requistare_--racquistare

_Resanus_--Reggiano

_resigna_--rassegna militare

_restitus_--restio

_Reverum_--Revere, paese mantovano

_revidare_--controsfidare al gioco

_revitum-_--aumento di scommessa al gioco

_revoltare sensu_--riflettere, meditare

_revoliellus_--giri obliqui a salti

_rezola_--viuzza, vicolo

_ribaldellus_--mariolo

_ribombi_--rimbombi

_ribula_--uva dolce friulana che fa un vino spumante generosissimo

_ricola_--ruchetta (erba)

_ricolare_--ributtar indietro

_rictus_--bocca

_rididulus_--ridente

_rigolare_--rotolar giú

_Rigus e Rigazzus_--Enrico

_ringere_--digrignare

_risaia_--«est risus qui fit cachinnando»

_risarola_--«risus, risa, risaia, risarola»

_risigos_--«pericula»

_rivare_--arrivare

_rivera_--riviera

_rivolti_--cantina

_rizzus_--riccio

_robare e robbare_--rubare

_Robertus frater_--fra Roberto da Lecce, celebre predicatore

_rochettus_--cotta di canonici ed alti dignitari ecclesiastici

_rodella_--rotella, scudo di forma rotonda

_rofianus_--ruffiano

_rognire_--nitrire, «hinnire»

_romerus_--pellegrino

_romittus_--«pro heremita»

_rosada_--rugiada

_Rosaria (summa)_--il Folengo per commodo del verso adoperò Rosaria invece di Rosella: cioè una summa di casi di coscienza (Rosella casuum) composta dal minorita fra Battista da Salò nel sec. XV

_rosegare_--rodere

_Rosina_--«est cantilena rusticana»

_rossezza_--vergogna

_rossola_--rossi d'uovo

_rottus_--«est ventositas procedens aut crapula aut ab inflatione milzae quae dicitur mirach»

_rotundare_--arrotondare

_roversare_--rovesciare

_roverso_--alla rovescia

_roversum_--colpo di traverso

_rovida_--(vedi ruidae)

_rubigo_--ruggine

_ruf-raf (de)_--di riffe o di raffe

_rufioli_--ravioli (v. casoncelli)

_rugare_--«quaerere diligenter», «vestigare», frugare, perquisire

_ruginentus_--rugginoso

_ruidae_--spine, pruni, rovi

_ruinazzum_--rovinio

_ruto_--immondizia, letame

_ruzare_--«rugavit impulit, bergamascum est»

_sabionus'_--sabbia, arena

_saccus_--«est depopulatio urbium quam chaldei vocant saccaman»

_sacentus_--saccente, dotto

_sachozza_--saccoccia

_sadocchus_--significa in parmigiano ebreo

_safranus_--zafferano

_sagatare_--«idest sacrificare»: lo si dice del modo particolare che hanno gli ebrei di ammazzare buoi, oche, polli

_sagina_--grasso

_sagra_--sorta di pezzo d'artiglieria, come il falcone

_saguratus_--sciagurato

_saiotta_--«est locusta, quae pro errore frequenter posita est»

_salatta_--insalata

_Salei_--San Leo

_salictum_--saliceto, luogo pieno di salci

_saligata_--selciato

_salire_--assalire

_sal liei_--«tartarum»

_sallarium_--salario, stipendio

_Saloium_--Salò

_Samarchi_--San Marco

_samitarra_--scimitarra

_samitus_--sciamito, drappo di seta

_sanglottus_--singhiozzo

_Sanguileo_--re delle mosche, cosí forte da pungere a sangue i leoni

_saorna_--zavorra, polvere

_saperum_--sapere, intelletto

_sarasinus_--saraceno

_sardena_--sardella

_sassinare_--assassinare

_sassinus_--assassino

_sausare_--scovare, braccheggiare

_savonus_--sapone

_saxum rodere_--«more canis, qui non valens offendere hominem rodit petram»

_sbaccum_--(v. asbaccum)

_sbadacchiare e sbadaiare_--sbadigliare

_sbadacchiare_--porre il bavaglio, imbavagliare

_sbaiaffare_--sbraitare

_sbaiaffus_--ciarlone pettegolo

_sbalanzare_--sbilanciare, sballottare

_sbarainus_--gioco di dadi (sbaraglino)

_sbaratare_--sbaragliare

_sbarraiam (ad)_--allo sbaraglio

_sbercia_--cispa

_sbercifluus e sbercigerus_--cisposo

_sbergus_--usbergo

_sberlare (oculos)_--stralunare gli occhi

_sberlatus_--bieco

_sberlucere_--risplendere

_sberlusentus_--rifulgente

_sbilzare_--«pro valde fluere»

_sbindare_--toglier la benda

_sbisao_--bravaccio stolido e vile

_sbizerire_--sbizzarrire

_sbolsare e sbolsegare_--tossire come un cavallo bolso

_sbolzonada_--ferita

_sboronare_--stappare, svelare, sparare: «Tuf taf schioppetti est; bom bom artellariae grossae, unde versus: Schioppettus tuf taf, bom bom colubrina sboronat»

_sborrare_--«melius quam manifestare»

_sbotazzatus_--sboccato, sguaiato

_sbraiare_--sbraitare, urlare

_sbraior_--urllo

_sbravezare_--«se iactare >

_sbrettare_--sberettare, salutare

_sbricchettus e sbriccus_--uomo di vile condizione, sgherro

_sbroccare_--sbrancare, tagliar via i rami ad una planta; sbrocare risum, scoppiare in una risata

_sbroffare_--spruzzare, sbruffare

_sbroiare_--scottare

_sburlare_--urtare, sospingere; sburlatus, «impulsus»

_sbusamen_--fóro

_sbusare_--bucare

_scagaita_--«plus quam timor, nam timor potest esse sine cagarola»

_scagarare_--«proprie est amalatis»

_scaia_--«teste Servio, est fragmentum saxorum, cupporum, vel cuiuslibet vasis fragilis»

_scaiare_--«disquamare pisces gladio»

_scalogna_--allium ascalonicum, una specie di cipolla

_scalvare_--«idest amputare»; potar (alberi), tagliarne la cima, i rami

_scambiettus_--«est genus salti sicut capriola, tamen accipitur pro qualibet saltatione»

_scamonea_--pianta asiatica, il cui succo è adoperato come purgativo potente

_scampasoga_--scampaforca

_scanacorus_--disperazione, accoramento, «scanatio cordis»

_scanare_--«scannamus panzam, iugulamus collum»

_scanellus_--tamburello per giocare alla palla: «scanus et scanellus quo percutitur balla»

_scanfarda_--«scarteram, meretricem»

_Scannacavalla_--cosí chiamato il re de' tafani, perché molestissimo a' cavalli

_scantonare_--evitare, scansare; ed anche snidare

_scapinare_--«fugere»

_scappinus_--pedule: netare scapinos, andarsene

_scapolas (vertere)_--fuggire

_scapuzzare_--(v. capuzzare)

_scaravazzus_--scarafaggio

_scarcossus_--«dicitur qui macer, undique promulgat ossa, ut vecchiae»

_scardovella_--piccola scardova, pesce d'acqua dolce con molte scaglie

_scarpare_--strappare, infrangere

_scarpacinus e scarpazinus_--ciabattino

_scartozzus_--cartoccio

_scattare_--riscattare

_scavedagnare_--fare le cavedagne (v. cavedagne)

_scaviata_--capigliatura, crine

_scazzare_--cacciare

_schema-tis_--schema, seme, lignaggio

_sempietas_--scempiezza.

_schegnire_--«antiqui dicebant necesse est»

_schelentia_--identico, credo, a scheranzia, angina

_schenada_--un colpo ricevuto, cadendo, nella schiena

_schenera_--schiniera

_schiappare_--spaccare, rintronare le orecchie

_schiazzare_--schiacciare

_schiavina_--veste lunga e rozza, portata da schiavi, pellegrini, romiti

_schifare_--evitare

_schifettus_--barchetta, palischermo

_schifones_--«villanice, calzas urbanice». «Netare schifones est fugere»

_schinca_--stinco

_schionfare_--gonfiare, ingravidare

_schioppare_--scoppiare

_schioppezare_--scoppiettare

_schirattus_--scoiattolo

_schirazzus_--nave veneziana e levantina

_schittare_--spruzzare, insudiciare, far sterco; «lavacchio schitata, imo foedata»

_schitarinos_--«villanice, chitarinos urbanice»

_schizzare_--schiacciare

_scintinella_--sentinella

_scocesus_--scozzese

_scocia_--zucca, molto matura e pressoché guasta

_scodere_--riscattare

_scollare_--gocciolare, liquefarsi

_scoltare_--ascoltare

_scondere_--nascondere

_sconderola_--nascondiglio

_scondificus_--che rende invisibili, nasconde agli occhi altrui. «Lapis optalamius, invisibilem reddens»

_sconire_--scemare bollendo, svaporare, deperire

_scontrum (per)_--dirimpetto

_scoraiare_--portar via il cuore

_scorcia_--scorza

_scoriada_--sferza

_scorlare_--scuotere, crollare

_scorozzatus_--scorrucciato

_scortegare_--scorticare

_scortegatio_--l'atto dello scorticare

_scorzare_--scortecciare, sguainare

_scossare_--scuotere, dibattersi

_scossus_--riscattato, liberato

_scosus_--nascosto

_scottus_--«est debitum tavernae, metaphorice pro quolibet debito positus»

_scotumare_--costumare

_scovare_--scopare, frustare

_scovertare e scovertere_--scoprire

_scovinus_--piccola scopa

_scragna_--sedia

_screpantia_--«melius quam differentia»

_scrima_--scherma

_scrimire e scriminare_--tirar di scherma

_scrizzare_--scherzare

_scrizzum_--scherzo

_scroa e scroia_--scrofa

_scroffa_--scrofola

_scropulum o scrupulum_--la ventiquattresima parte di un'oncia

_scufiotus_--scuffiotto

_scuitare_--«memorare»

_sollazzata_--sculacciata

_scurare_--oscurare

_scurrere_--correre

_scurzus_--scorcio, che appare in iscorcio

_scusare_--servire da, supplire a

_scusire_--scucire

_secritudo_--segretezza

_seda_--seta

_sedacia_--staccio

_sedazzare_--burattare

_sefus_--sego

_segurare_--assicurare, garantire

_seguris_--scure

_segursellus_--piccola scure

_segurus_--sicuro

_Semiphora_--«dei nomen»

_semprus_--eterno

_semustus_--mezzo bruciato

_senapra_--senape

_Senna_--Siena

_sensarus_--sensale

_sentare_--«sento a sedeo»

_sentiria_--sentieri

_Seraffus_--«maximus in quibus libet liberalibus artibus fuit»

_seraia_--serratura

_serraium_--asserragliamento

_setis_--setole

_Sextum_--Liber sextus Decretalium di Bonifacio VIII

_sfalsare_--falsificare

_sfodrare_--sguainare

_sfodro_--guaina

_sfoggiatum_--«dicimus variatum et diversicoloritum»

_sfondrata_--sfondata, rovinata, applicato a donna: Messalina

_sforacchiare_--«pro sbudellare»

_sfronzantes_--che escono dalla sfronsa (fionda)

_sgagnare_--addentare, mordere

_sgallinare_--«gallinis privare; sic Columella: Per eminentia fiant pollaria ne vulpe sgallinentur»

_sgamaitus_--scamato, verga per battere le lane

_sgambare_--toglier di gamba, slacciare

_sgambiettus_--«est genus salti, sicut capriola; tamen accipitur pro qualibet saltatione»

_sganzerla_--«et alphana sunt animalia longas habentia schincas». Si dice di uomini dalle gambe lunghe

_sgaraboldelli_--grimaldelli

_sgarbellatus_--arrovesciato, scerpellino

_sgarlatatus_--«dicitur qui sine garletto zopegat. Garlettus est pars superior calcagni»

_sgathiare_--divincolarsi, disviluppare

_sgiuntus_--disgiunto

_sgollaia_--scolatura

_sgonfius_--gonfio

_sgozzolare_--gocciolare

_sgraffignare_--«est viri, graffiare est gattae, azzaffare est leonis»

_sgregnare_--ridere

_sguaitare_--«videndo notare et sindicare»

_sgualdraccha_--sgualdrina

_sguardadura_--sguardo

_sguatarus_--guattero

_sguazzare_--menar bestie nell'acqua corrente e farvele abbeverare

_sguazzum_--allagamento

_sguarnazza_--guarnaccia, zimarra

_sguerzus_--guercio: sguerzus Africae, Annibale

_Sguizzera_--Svizzera

_sguizzer_--svizzero

_sgognare_--fare sberleffi

_sgurare_--lavare

_sgurentus_--«atritus», ferro lucido dal grand'uso

_sgussare_--sgusciare

_siare_--sciare

_Siccaboronus_--asciugatappi

_sicurare_--assicurare

_sifiare_--«est proprium spadarum quando velociter manegiantur»

_sigillum facere_--votare

_signa (dare)_--il segnale della battaglia

_signentus_--segnante o segnato: signenta corona, la corona che segna il rosario; scodella signenta, colma sino al segno dell'orlo; petra signenta, improntata con un segno

_silacchum cinquinum_--contusione, impronta delle cinque dita dopo uno schiaffo

_simiotta_--scimmiotto

_Simona (madonna)_--la simonia

_simultates_--inimicizie

_singentus_--percosso con la cinghia

_singiarus_--cinghiale

_sinona_--astuta (da Sinone che ingannò i troiani)

_siroccus_--scirocco

_siroppus_--sciroppo

_sisinus_--«genus nummi», moneta di mezzo soldo

_sizza_--mammella

_slancatus_--sciancato

_slanza foiada_--propriamente lancia lasagne, uomo dappoco

_slanzare_--lanciare

_sledammare_--nettare

_sleguatus_--sciolto, strutto

_slongare_--allungare

_smacare_--smaccare, scornare, ammaccare

_smacchiare_--scovar dalla macchia

_smagazzare_--stritolare «smagazzat plusquam friat»

_smagonare_--«extra magonem ellicere», sfogarsi

_smaraviliare_--maravigliare «rustice»

_smazzolare_--«tartassare, tambusare, bastonare, tartufolare, tracagnare»

_smenticare-_--obliare

_smenuzzare_--«pro boconatim incidere, unde Columella: Ocharum pavaris herbam mangiandam smenuzzare bisognat»

_smerdolare_--«idest purgare»

_smergolare_--«idest vociferare», «gridando, cantare», «valde clamare»

_smesiare_--svegliare, chiamare

_smiccare_--ammaccare, ficcare per forza

_smiollare_--e cavare medullas»

_smoiare_--lavare

_Smorbia_--località mantovana presso Ponte Arlotto, ove si accumulavano immondezze e vivevano le meretrici

_snembolare_--levare il fiato, slombare, sfibrare

_socca_--gonnella

_sochinus e sochinellus_--guarnelluccio

_socida_--«est mandra»

_sofiamen_--respiro affannoso

_sofinus_--sciá di Persia

_soga_--corda (diminutivo soghetto), capestro

_soia_--beffa, burla

_soiare_--deridere

_soium_--«genus vasi vinarii»

_solarum_--volta, soffitto

_solazzus_--«fuit philosophus epicureus: vide Diogenem»

_soldus_--«est precium militare, hinc derivat soldatus»

_solegismus_--sillogismo

_solimatus_--sublimato (veleno)

_Solpharinus_--Solferino paese, e solfanello

_soltus_--sciolto

_solvere_--«lombardice dicitur mane comedere, pambrare romagnice»

_someiare e somiare_--simigliare

_somenza_--«propaginem»

_sonzia boschi_--unto di bosco (bastonata): «sonzia, grassa, idest lignum». «Unguentum boschi, trambaius est»

_soperchiare_--avanzare, restare

_soporari_--addormirsi

_sorare_--«exhalare»

_soratuttum_--«super omnia»

_sorbottum_--un gran sorso (di vino)

_sordina_--«parva piva»

_sores mediae_--mezze suore, mezze monache

_sorex, sorices, sorighettus, sorighinus_--topolino

_sornachiare_--«ronfare, ronchizare nil differunt»

_sorramen_--apertura, sfiatatoio

_sotanella_--la quarta corda della chitarra

_sothiezza_--sottigliezza

_sotilus_--sottile (voce di tenore)

_sotosora_--sossopra

_soverottus_--scarpe, o pianelle con suole di sughero

_spacatus_--arredato con pompa

_spacianter_--«quando derivat a spacior significat tarde, quum vere derivat a spacio-as significat cito»

_spadolare_--«ut fit cum linum erudiunt disgrossantque», battere con la scotola il lino

_spagna_--nome di ballo

_spallazzum_--spallaccio: la parte dell'armatura, fatta a scaglie, che copriva la spalla

_spalleria_--paramenti delle spalliere

_spallezare_--detto di cavallo: andare con leggiadria agitando con eleganza le spalle

_spantegare_--spandere, diffondere, spalancare

_sparamenta_--fodere delle scarpe: «quid sunt sparamenta lege Nicolam Zavatinum»

_sparare_--risparmiare

_sparaverus_--sparviero; ire sparavero, andar in bocca al lupo; ad sparaverum, in rovina

_sparpagnare_--spargere, disseminare, sparpagliare

_sparpagnatio_--profusione

_spazzare_--disbrigare

_spazzaiamenter_--subito

_speciarus_--farmacista

_spedus_--spiedo

_spegazzare_--imbrattare, scarabocchiare

_spelizzare_--«expilare»

_spelorzus_--spilorcio, briccone

_spergol_--aspersorio

_spernazzare_--sparnazzare

_sperzurare_--giurare

_spesa_--salario

_spessiter_--«frequenter»

_spetia_--spezie, droga

_spica (aietti)_--spicchio d'aglio

_spigare_--spiegare

_spinare_--spillare, metter a mano una botte di vino

_spinazza_--spinaci

_spinbozzus_--probabilmente è il frutto del pugnitopo, dalla coccola rossa subsferica

_spinelle_--tumoretti linfatici nelle gambe de' cavalli

_spinettum_--zipolo

_spingardella_--«est genus artelariae»

_spingardoium_--canzone a ballo

_spiramen_--respiro

_spizzare_--zampillare

_splumatus_--sprimacciato

_sponsonare_--stimolare, pungere

_spontonis_--ferro conico appuntito: spuntone

_spresiare_--sprezzare

_spronus_--sperone

_sprovedutus e sprovistus_--impreveduto

_spudare_--sputare

_spudazzus_--sputacchio

_spulicare_--spulciare

_squadernare_--sconquassare (oggi dicesi in dialetto mantovano squinternare)

_squadernari_--dividersi in quattro

_squadronus_--«quam bataionem florentini vocant»

_squaiare_--scuotere, far trasalire

_squaquarare_--gozzovigliare, «pro bene vivere usurpatur ab epicureis»; «frui»

_squaquarinus_--«est factus cum duobus digitis, toccans barbozzum alterius. Poëta Godianus: Temnite foemineos squaquarinos, temnite basos»

_squarcina_--coltellaccio

_squarzare_--squarciare

_squarzone_--grosso squarcio

_squilla_--specie di pianta a bulbo o cipolla, detta piú comunemente scilla

_stafezare_--correre come staffetta

_stagnus_--resistente, sodo

_staiezare_--tagliuzzare

_staladizzus_--svernato

_stalium_--stalí, andate a destra: termine tecnico adoperato anche oggi da' barcaioli veneziani per evitare gli urti

_stambussada_--«mantuanice accipitur pro bastonata»

_stamegna_--stamigna, tela rude che si adopera per colare liquidi

_starus_--staio

_Stephanus_--nel senso di pietra, lapidazione

_stigare_--eccitare, aizzare

_stimmare_--tener alto

_stipula_--stoppia

_stipulator_--armeggione scaltro e disonesto

_stirpare_--estirpare

_stivallus_--stivale

_stiverius_--sorta di cane

_stizza_--carogna

_stizzare_--aizzare

_stizzus, stizzones_--tizzoni

_stopinare_--«dicitur tremare, quia, deficiente oleo in lucerna, stopinus languens trepidat»

_stopinos (cagare)_--aver gran paura

_stoppare_--turare

_storta_--«est genus spadae, quae latine dicitur samitarra»

_storthiare_--tirar un colpo di spada

_storax_--balsamo asiatico

_strabucconem (ir e ad)_--traballante

_stracchedo_--stanchezza

_stradarolus_--aggressore da strada, grassatore

_stradiottus_--soldati slavi o albanesi a cavallo, armati alla leggera

_strafozate_--superbamente, magnificamente

_stralusentus_--sfolgorante

_strangozzare_--languire, basire

_stranudare_--starnutire

_strapluviare_--il gocciolar della pioggia in locali mal riparati

_strapazzare_--tuffarsi

_strassinare_--trascinare

_stravaccare_--atterrare

_stravaccatus_--sdraiato

_straviare_--disperdere

_straviatus_--fuor di sé, fuor di strada, badalone, perdigiorno

_strazza_--straccio: anche nome di un ballo

_strazzolentus_--cencioso

_streggius_--lasca

_streppare_--strappare, svellere

_streppone_--straccione

_streppus_--strappo

_striccare_--stringere, premere, strizzare (l'occhio)

_striccus_--premuto, stretto

_striggia_--striglia

_striggiare_--strigliare

_strinare_--abbruciacchiare, arsicciare

_strinatos (campos)_--«dixit, quia stipulas incendunt»

_stringa_--cordella, staffile; stringas tirare, morire. Nella Toscolana al verso stringas cum totis quinqne feretis è apposta la nota: «sunt aliae stringae, quae habent ferrettum unum»

_stringatus_--attillato

_strionis_--stregone

_strissare_--strisciare, passar rasente con impeto

_strolecchus_--astrologo

_strollogus_--astrologo

_stropellus_--ramoscello

_stroppa_--virgulto adoperato per legare ed anche per battere; in stroppa stare, stare a segno, in freno

_strozzerus_--l'addestratore di uccelli di rapina per la caccia

_strues_--mucchio

_strya_--strega

_stryatus_--stregato

_stryanismus_--stregonesimo

_stua_--stufa

_stuare_--spegnere

_stuffus_--coperto

_stupidus_--che fa istupidire

_sturlare_--urtare, cozzare, spingere

_sturlonus_--spinta, urto

_stura_--stufa; mandare ad stuvam, mandare a male, all'inferno

_suadela_--arte di persuasione

_subiare_--(vedi sifiare)

_subius_--«et sibilus»

_subitanus_--subitaneo

_submaginare_--riflettere su qualche cosa, ricercandone le cause e ricostruendosela in mente

_substizzare_--attizzare

_suffimigium_--«quasi sacrificium diabolo»

_sugare_--asciugare

_summata_--gelatina (?)

_supposta_--«quid sit vade et quaere; venetianiter la cura, lombarditer una spera», serviziale

_supressada_--sorta di salame o galantina

_suttus_--asciutto; pan suttus, pane solo, senza pietanza

_tabachinare_--far il mezzano

_tabachinus_--«est mediator, nuntius, amantium»

_tacagnus_--«fuit homo sceleratissimus omnium» (v. spelorzus)

_tacare_--attaccare

_tacuinus_--almanacco

_tacola_--gazza

_tacolare_--lo stridere delle gazze

_taconatus_--rattoppato

_taconus (v. gazanus)_--maltagliato

_taërus_--tagliere

_taiola_--tagliola

_talentum_--«appetitum»

_talqualiter_--in modo che

_tamagnam_--«tam magnam»

_tampellare_--picchiare romorosamente

_tantonus_--a tentoni

_tapare_--fare; ben tapá, ben fatto, bella tacca d'uomo; mal tapá, male in arnese

_Taprobano_--l'antico nome sanscrito di Ceylon

_tararare_--«trombezare»

_tarma_--tignola

_tartuffa e tartufola_--tartufo, percossa

_tasentare_--racchetare con modi amorevoli

_taulazzus_--tavolaccio, targa di legno per bersaglio

_tavanus_--tafano, assillo. «Seneca inquit: Philosophiae murum sic Plato trapassavit, velut tavanus ragni telam»

_tavernarus_--oste

_tavoleria_--la scacchiera, i giochi di tavole

_teggetta_--«vas coquinarium»

_tegnaris_--tigna

_temma_--paura

_tenconus_--postema nell'inguinaglia, causata da mal venereo

_tenerire_--ammollire

_tentus_--rattenuto

_tesera_--«virga est supra quam villani numerum signant»

_testazza_--grossa testa

_testum_--vaso di terra o di ferro che, coperto di bragie, serve a sua volta a coprire tegami e piatti per meglio cuocere le vivande

_tetare_--poppare

_teza_--capanna

_tezottum_--capanna, casalone

_Thebittus_--l'astronomo Harrani Abul Assan Tabit

_tibiare_--trebbiare

_tichitare_--«percutere cum tich toch»

_tilatus_--attillato

_tinazzus_--grosso tino

_Tiphis_--Tifi Odassi, precursore del Folengo

_tira_--serqua, lunga sfilata

_tiriaca_--triaca, noto medicinale

_tirintana_--processione

_titalora_--capoverso di canzone popolare

_tochettum, tochus, tochellus_--«frustum et frustillum», tozzo

_todannum_--«tuum dannum, est collisio indriotonicea»

_Tognazzus_--Toniaccio (da Antonio)

_tola_--tavola (abbecedario), «tabella supra quam alphabetum a pueris discitur»

_tomaca_--pomodoro

_tomachae_--polpette con zucchero e uova

_tomboare_--rintronare, «fictitium verbum»

_tominus (casus)_--cacio casalingo di qualitá scadente

_tommus_--salto col capo in giú, capitombolo

_tommare_--cadere

_Tonellus e Tonnellus_--Antonello

_torno_--tornio

_torrazzo_--«magna turris»

_torus_--letto

_torzes_--torcie

_tosonos e tosottos_--i capelli tosati

_tosus_--tosato

_totanto, quotanto_--tanto, quanto

_tozzare e tozzolare_--battere di santa ragione

_trabaccas levare_--andarsene

_trabaccolae_--padiglioni, tribune per spettacoli, tenda, baracca

_trabuccare_--incespicare, cadere: scudos trabuccantes vorrà dire scudi che eran di giusto peso, e facevano perciò traboccar la bilancia

_tracagnare_--bastonare

_tracagnus_--bastone: «tracagnum mantuanice, trusum bressanice, trambaium graece, truncum latine»

_trafegare_--trafficare

_tragicus_--doloroso, soggetto di tragedia

_traina_--«genus nummi»

_tramazzare_--«ruere»

_tramazzus_--stramazzone

_trambaius_--«et tracagnus idem sunt», «unguentum boschi»

_trammare_--tramare

_trampinare_--«caminare» con fatica

_transbaltigare_--traballare: «cigat, ninigat, nutat»

_transtrum_--trasto: asse trasversale delle barche per sedervisi

_trapozzare_--il tuffarsi del sole nell'onde

_trare (facere)_--«proverbialiter dicimus: facit trare, idest fallit et abarrat»

_trascocti_--«valde ebrii»

_travellus_--travicello

_travenire_--intervenire, succedere

_travus_--trave

_tremolantes_--brividi, peti, persone cosí dette «quia semper tremant», ed anche ornamenti che svolazzano

_tremolus_--tremarella

_trentapara_--il diavolo, come a dire trenta paia di diavoli: vale anche per befana e altra orrida apparizione

_trentinam_--«est genus nummi, quam furcifur rex Ripae Trenti primus signavit» (30 centesimi)

_treppare_--ingannare, beffare (v. truffare)

_trespus_--trespolo

_tressum (per)_--per traverso

_trevella_--travicella o piccola piana

_trezza_--treccia

_tribianus_--uva bianca

_tridare_--battere, tritare, pestare

_tridus_--trito, battuto

_trigare (se)_--arrestarsi, rattenersi

_trigornos_--tre giorni

_trilignifera_--la forca da' tre legni

_trilisum e terlisum_--traliccio

_trincher, tarlofen_--trinken e der Teufel (a proposito dei tedeschi avvinazzati): «quid significhent lege Svetonium»

_trinzans_--trinciante

_trinzera_--trincera

_trisaltare_--«galzopando saltare»

_trivilinus_--trivellino, succhiellino

_trivilare_--succhiellare

_troare_--trovare

_truccum_--mazzapicchio (v. trusum)

_trucimaniter_--da turcimanno, col senso di mezzano

_truffare_--«decipere, soiare, calettare, trepare, bertegiare, bertonare, tosare»

_trusum_--(vedi tracagnus)

_trutinare_--pesare sulla bilancia

_tufare (nasum)_--tappare, turare

_tumefactus_--gonfio d'ira, orgoglio

_Turluru la cavra è mozza_--canzone popolare italiana del Cinquecento

_tuscis_--tosse

_Tyum_--«est vallis spaciosa prope moenia Mantuae» (Te)

_ubinus_--piccolo cavallo veloce

_ulva_--erba palustre

_umberlicus e umblicus_--ombelico (contadinesca storpiatura)

_umbriosus_--ombroso

_uncus_--adunco

_urta_--urtone, spinta

_urzum_--orcio

_ussum_--«ostium», porta

_vaccarius_--(rustice) «pro vicario»

_valentisia_--valore

_valisa_--valigia

_Valtropia_--Valtrompia nel Bresciano

_vanigare_--vangare

_vappa_--vinello annacquato o svanito

_varolae_--vaiuolo

_varolus_--il branzino, che quando è giovane ha molte macchie come i vaiolosi

_varones_--ghiozzi

_vascones_--guasconi

_vedella_--vitella: «optimum edulium et lecardo congruum testa cum pelle vedelli»

_vederus_--vista

_vegiare_--vigilare, vegliare

_Vegnesa_--«pro Venetia»

_ventessa o ventissa_--«dicimus ventum et ventissam, sicut abbatem et abbatissam, papam et papissam»

_ventilare (se)_--avventarsi

_ventrones_--ventraie, immondezze

_verasus_--«est spiritus qui vertitur in lupum et infantes vorat»

_Verbitrium_--«constans tribus ex verbis»

_verdugum_--spadetta spagnola, stocco

_verettone_--«verettam, stralem, sagittam, quadrellam»

_verghezare_--battere (la lana), scamatare

_vergotinus_--qualche

_vergottam_--qualche cosa, il contrapposto di negotta

_vermeius_--vermiglio

_vermer_--«vinum valde celebratum», dice il Terranza (?)

_vermocagnus_--canchero (vermis caninus): era bestemmia proibita dagli statuti mantovani

_vernare_--rigermogliare in primavera

_vernazza_--vernaccia

_vertones_--(vedi verettone)

_verzella_--«est instrumentum duobus virgis compositum ad disgranandam segetem»

_verzonus_--grosso cavolo

_veschiare_--invischiare

_vesica_--vescica

_veza_--botte

_vezza_--veccia

_vezzatus_--avvezzo

_vezzum_--costume

_vidoëlla_--vedovella

_vilazzus_--codardaccio

_villacaria_--codardia

_villanus Spagnae_--«optimus equus est»

_villotta_--«genus cantilenae rusticanae»

_villus_--pelo, ciuffo di peli

_vinazzolus_--il granello interno degli acini d'uva

_vinessa_--vinaccia

_viras_--«ornamenta gladii», ghiera

_virdus_--verde

_virens_--nel fior degli anni

_virgulatus_--listato, variegato

_visaggium e visazzum_--viso

_visinus_--«vicinus et vicinanza differunt in prima sillaba: unde Vergilius de vicino: Nec mala vicini pecoris contagia laedent. De visinanza Salvanellus: Per totam merdae visinanzam spantegat oybos»

_vitia_--veccia

_vitriata_--vetrata

_vodus_--vuoto

_vogatio_--vogata

_Volta_--paese mantovano

_voluntariter_--ben di cuore

_vulpazza_--volpaccia, volpone

_zacara_--condimenti generici

_zaccara_--cosa o persona di niun pregio

_zacchetum_--giacchetta

_zaccum_--giaco, arme da dosso, fatte di maglie di ferro

_zaffare_--«cito prendere, hinc zaffus, idest sbirus, qui sunt genus hominum poltronissimum»; ed altrove: «proprie sbirorum est et est venetianicum»

_zaffus_--birro

_zafranatus_--color di zafferano, giallo

_zaghettus_--chierichetto

_zagus_--chierico, scaccino, sacrestano

_zaina_--catinella, quartuccio (di vino)

_zainus_--bicchiere

_zais_--«vox bubulchi cum sistit boves nimis frezzosos»

_zaltronus_--cialtrone

_Zambello_--Giovanni bello

_Zan_--Giovanni

_zancae_--ciancia

_zanchae_--«chelae», branche dello scorpione (costellazione)

_zanetta_--(v. gianetta) superlativo, zanettone

_zanettus_--ginnetto, cavallo spagnolo

_zanini_--vermi che rodon le fave e le lenticchie

_Zannina_--Giannina, «nunc Zanina, nunc Zoanina scribitur»

_zanza_--ciancia

_zanzare_--cianciare

_zapellus_--intoppo

_zaratanizzare_--ciarlatanare

_zarda_--frode, brutto tiro, propriamente è il soprosso nello stinco de' cavalli

_zarra lavanzus_ (I, 214 Moscheide)--il verso corrisp. della Toscolana dice: «quod superem vulgus ponite ne pereat»

_zat_--«arabice, bufo latine, rospus caldaice»

_zavata_--«est scarparota, accipitur pro qualibet re vilissima»

_zazara_--zazzera

_zelatia_--gelatina

_zelatus_--gelato

_zelosus_--geloso

_zenari_--gennaio

_Zenoa e Zenna_--«pro Zenua genovesi dicunt»

_zenocchius_--ginocchi

_zenovesus_--genovese

_zentaia_--«gens plebaea»

_zenzala_--zanzara

_zerla_--gerla

_zettus_--getto, stampo, tiro; bellus zettus, bel colpo

_Zibeltarri_--Gibilterra

_zibettus_--«muschius, zibettus odore provocant ardorem»

_zifara_--cifra

_ziponus_--giubbone

_zobias_--«dies Iovis»

_zoccus_--ceppo d'albero, «est arboris maior radix»

_zoia_--gioia

_zoiellum_--gioiello

_zoiosus_--gioioso

_zoncare_--troncare

_Zoppinus_--celebre cantastorie veneziano

_zorneia_--giornea

_Zorzus_--Giorgio: San Giorgio, localitá mantovana

_zosum_--«giusum, deorsum»

_zovare_--giovare

_zubebus_--zibibbo

_zubiana_--strega che va al corso del giovedí

_zucada_--capata, botta col capo

_zuffo_--ciuffo, culmine

_zugare_--giocare

_zugnus_--giugno

_zuppelli_--zoccoli, pianelle

_zuratus_--giurato: «frater zuratus plus quam amicus»

_zurma_--ciurma

NOTA

Delle _Maccheronee_ il Folengo ci ha lasciato quattro redazioni stampate (manoscritti non si conoscono), molto diverse fra loro: mirabile prova della serietá artistica, dell'amorosa cura con cui dalla prima giovinezza sino alla morte egli elaborò i suoi poemi, martellandone quasi, instancabile cesellatore, ogni esametro.

L'edizione principe del _Baldus_ in 17 libri (_Venetiis, in aedibus Alexandri Paganini, inclito Lauredano principe, kal. ian. MDXVII_; riprodotta una sola volta, nel 1520, a Venezia da Cesare Arrivabene) è poco piú di un abbozzo di adolescente precoce. Ci dá i canti goliardici sbocciati a Bologna, tra la gaia baraonda universitaria; ritoccati dal Folengo, con segreto rimpianto delle sue scapestrerie studentesche, negli inizi della clausura monastica. Benché il volumetto contenga embrionalmente tutti i germi fecondi dell'arte folenghiana, può nondimeno esser lasciato affatto in disparte (come semplice curiositá da eruditi) in una ristampa delle _Maccheronee_.

Ben altro valore compete alla seconda redazione di quattro anni dopo: alla Toscolana (_Tusculani apud lacum benacensem, Alexander Paganinus, MDXXI die V ianuarii_). Il frate, omai pronto alla ribellione, rivela con audacia sfolgorante il suo genio di poeta realista e satirico: l'irruente giovanile esuberanza si riversa, oltreché negli ampliati poemi, nelle bizzarre prefazioni appostevi col fittizio nome di Aquario Lodola (cfr. Appendice III), nelle annotazioni marginali ond'è come da perenne commento autentico assiepata ogni pagina. Il Rabelais ebbe indubbiamente tra mano la Toscolana e ne derivò motivi non pochi di parodia, come dimostrai ne' miei _Studi folenghiani_ (Firenze, 1899, pp. 46-52) e piú ampiamente ha svolto il THUASNE (_Études sur Rabelais_, Paris, 1904, pp. 159-265), a cui s'attiene pedissequo il PLATTARD (_L'oeuvre de Rabelais_, Paris, 1910).

La Toscolana fu riprodotta a Milano nel 1522 (_per magistrum Augustinum de Vicomercato_), e ristampata più volte a Venezia durante il Cinquecento (cfr. PORTIOLI, _Le opere maccheroniche di M. C._, Mantova, 1882, I, p. XCVI). Per tacere di altre due ristampe del Seicento, venne posta a base delle grandi edizioni mantovane del Settecento (quella Terranza, con la falsa data di Amsterdam, 1768-72) e dell'Ottocento (la citata Portioli); nelle quali due ultime però la Toscolana fu improvvidamente spogliata del suo massimo pregio, le prefazioni e le note.

Il successo entusiastico riscosso dalla seconda redazione del _Baldus_ cacciò immeritatamente nell'ombra le due successive, che racchiudono un'espressione più completa e matura dell'arte folenghiana: la Cipadense e le stampe conosciute sotto lo pseudonimo indecifrabile di Vigaso Cocaio.

Quando la Cipadense fosse pubblicata non è agevole stabilire con precisione: par certo soltanto che uscisse dalle officine del Paganini, editore delle due prime redazioni. Nell'avvertenza di Francesco Folengo (cfr. Appendice II) è detto che il cugino Teofilo gli consegnò il manoscritto nell'ottobre del 1530, partendo da Ancona per ritrarsi col fratello Giovan Battista nell'eremo di Capo Campanella; e nell'_Errata-corrige_ finale si spiegano le molte mende con la lontananza dell'autore: sta però di fatto che in più passi del Baldus sono chiaramente adombrati avvenimenti posteriori al 1530. P. es., nel libro XIX (vv. 403-5) si deplora la morte di Luigi Gonzaga detto Rodomonte, ucciso a Vicovaro nel dicembre 1532. Nel libro XXV (cfr. nell'appendice II le varianti ai vv. 240, 243) Megera nomina due volte un papa Paolo preconizzato restauratore della Chiesa cattolica, e non può non riferirsi a Paolo III, eletto nell'ottobre 1534. Forse nel libro XVIII (vv. 480-82) si accenna alle gesta africane di Carlo V e di Ferrante Gonzaga (luglio-agosto 1535). Ce n'è quanto basta per concludere che il Folengo per lo meno sino al 1535 introdusse modificazioni nella Cipadense: la quale usci probabilmente tra il 1539 e il '40, dacché vi è celebrato, come ancor vivo Federigo Gonzaga duca di Mantova ([+]giugno 1540), mentre non vi figura più l'entusiastico elogio per Isabella d'Este ([+]febbraio 1539: cfr. Portioli, I, 117).

La Cipadense fu ristampata una sola volta nel 1555 (_Venetiis, apud Petrum Bosellum_): i suoi esemplari sono pressoché scomparsi; se ne conoscono solo quattro, esistenti nella Comunale di Mantova, nella Vittorio Emanuele di Roma, nel British Museum, che ne ha due (THUASNE, p. 173).

A impedirne la diffusione dovettero anzitutto contribuire le scappate poco ortodosse (nella predica di Cingar del libro ix è rammentato con deferenza Martin Lutero!): poi, le sorvenute edizioni di Vigaso Cocaio, la prima delle quali vide la luce a Venezia, otto anni dopo la morte del Folengo (_Merlini Cocalii poëtae mantuani Macaronicorum poëmata, Venetiis, MDLII, cum privilegio illustrissimi senatus venetorum_). Si è creduto finora che la stampa fosse procurata da Pietro Ravani: ma a buon conto il privilegio, conservato nell'Archivio di Stato di Venezia (Senato, Terra, filza 13), venne chiesto e ottenuto da Giovanni Varisco.

Serenissimo Principe, eccelsa ed illustrissima Signoria,

Perché il fedelissimo servitor della Serenità Vostra, Zuani de Varisco desidera far stampar le _Deche_ di messer Pietro Martire _delle cose del mondo novo_, tradotte de latino nella volgar lingua, e la nova _Macaronea_ di Merlino, e dubita che della fatica sua alcun altro non venisse ad aver il premio, ristampando quelli; però a piedi di Vostra Serenità ricorre la si degni concedergli che per anni diece alcun altro non possa imprimere né impresse vendere, cosí in questa città di Venezia, come ancor in ciascuna città e luoco suo, le dette opere senza licenza di esso supplicante. Con pena a chi contrafacesse, di perder tutte le opere qual'avesse stampato, e de ducati diece per una, uno terzo della qual pena sia di quello che darà la denonzia, l'altro terzo dell'arsenale di Vostra Serenità e l'altro terzo della Pietà. Ed alla buona grazia di Vostra Serenità umilmente prostrato si raccomanda.

_1551, die 2 iunii in rogatis_

Che per auttorità di questo Consiglio sia concesso a Zuanne de Varisco, che niuno altro che lui senza sua permissione non possi stampar né far stampar in questa cittá e in tutto il dominio nostro, né stampate altrove vendere in quelli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . la nova _Macaronea_ di Merlino, per anni diece; sotto pena a chi facesse in contrario di perder le opere stampate, e ducati 10 per cadauna opera, un terzo de la qual pena sia di quello che darà la denonzia, l'altro terzo dell'arsenale e l'altro della Pietà...

De parte ... 155--De non ... 6--Non syncere ... 15.

Malgrado queste comminatorie, Pietro Ravani ristampò due volte l'edizione di Vigaso Cocaio: nel 1554 e s. a.; il Varisco la reimpresse nel 1561, corredandola di rozze xilografie («_nunc recens accurate recognita cum figuris locis suis appositis: Venetiis, apud Ioannem Variscum et socios, MDLXI_»).

Queste edizioni di Vigaso Cocaio giovarono immensamente alla fama del Folengo in Francia e in Italia: l'una di esse cadde tra mani dell'anonimo, geniale scrittore a cui si deve la versione francese del _Baldo_ e della _Moscheide_, comparsa nel 1606 col titolo: _Histoire macaronique de Merlin Coccaie, prototype de Rabelais..._ Paris, chez Toussaincts du Bray (ristampata dal bibliofilo JACOB, Parigi, 1859, 1876, ed. Garnier, con ommissione della _Moscheide_). Quel traduttore francese conosceva mediocremente l'italiano e non era affatto in grado di cogliere molte peculiarità dialettali delle _Maccheronee_: pure aveva un intuito cosí meraviglioso del carattere poetico del Folengo, ch'egli ne ha reso in complesso perfettamente lo spirito, se pure ha tradito troppo di sovente la lettera.

Ma la fortuna maggiore dell'edizione di Vigaso Cocaio fu d'esser prescelta da Francesco de Sanctis, che se ne valse per dettare il suo stupendo capitolo decimoquarto della _Storia della lett. it._: insuperata e definitiva valutazione dell'arte (se non in tutto, delle tendenze politico-religiose) del Folengo.

Come mai invece la critica erudita s'impuntò a gabellare per una ciurmeria l'edizione di Vigaso Cocaio? (cfr. ciò che io pure ne dissi nel _Giorn. stor. d. lett, it._, XIV, 395). La spiegazione è presto detta: fu attribuita soverchia importanza a circostanze esterne; non si penetrò abbastanza ne' pregi intrinseci dell'opera d'arte, che portava in sé il suggello più luminoso dell'autenticità.

Vigaso Cocaio premise alla sua stampa una pappolata (cfr. Appendice I), che è davvero un impasto di inesattezze e di incongruenze. Si spaccia per maestro del poeta (un maestro di longevità privilegiata, che sorvive al discepolo); e narrandone la vita, a farlo apposta, accumula errori su errori precisamente intorno a quel periodo giovanile in cui il Folengo l'avrebbe avuto ai fianchi per mentore. Come roba propria egli ha poi inserito in quel pasticcio di prefazione la lettera di Niccolò Costanti, posta in fine alla Cipadense, dove si strombettano esagerate lodi del Folengo, proclamato superiore a Virgilio, a Dante, al Petrarca.

Se a ciò s'aggiunga che qua e lá talune modificazioni non paiono a prima vista plausibili; che nel libro XXII non si trovano più molti versi importantissimi della digressione autobiografica; che certe prolissitá e ridondanze fanno talora desiderare piú briosa sveltezza; ognuno comprenderá quanto facile fosse, in un esame frettoloso e superficiale, sentenziare mistificatrici le stampe di Vigaso Cocaio, come, sull'orma d'altri molti, facemmo il Portioli ed io.

Ma il mio errore emendai giá negli _Studi folenghiani_: ed ora alla redazione serbataci da Vigaso Cocaio restituisco tutta l'autoritá che le spetta, ponendo la Varisco 1552 a base di questa ristampa delle _Maccheronee_.

Dalle varianti della Cipadense, che ho costipato nell'Appendice II, scaturisce evidente che solo il Folengo, attardandosi con industre pazienza, sino agli ultimi istanti della vita, su questa creazione prediletta della sua fantasia, poteva avervi apportato cosí profonde, organiche, conseguenti e quasi sempre felicissime modificazioni.

Il processo evolutivo dell'arte sua si mantiene sempre costante. Dalla forma latina corretta passa invariabilmente a giri di frase piú maccheronici, per accrescer la prevalenza degli elementi volgari e dialettali: dagli espedienti buffoneschi, talvolta addirittura meccanici e grossolani, assorge a forme d'arte piú cosciente e riflessa, mirando ad ottenere la comicità con la riproduzione piú esatta del reale, con lo studio piú meditato de' caratteri, con lo svolgimento piú ampio degli episodi. Come ha scritto il Thuasne (p. 172): «_Il est certain que la forme un peu sèche et aride de la rédaction de la Toscolana fait place dans la Cipadense et dans l'édition de Vigaso Cocaio à une richesse vraiment extraordinaire, quelquefois même prolixe, de descriptions réalistes, qui excellent dans les détails intimes et vécus et dans l'observation exacte et toujours spirituelle des mille incidents de la vie; le tout exprimé dans une langue vivante et colorée, où le vers est d'une facture supérieure à celle des anciennes rédactions_».

Questo maggior valore estetico s'appalesa, nelle stampe di Vigaso Cocaio, giá subito nella _Zanitonella_, rimodellata da mano maestra. La _Zanitonella_ nella Cipadense era stata un po' trascurata dal Folengo. Non pago di accodarla al Baldus, ne aveva addirittura sacrificata l'ultima parte, sopprimendo come estranee al quadro ristretto degli amori di Tonello e Zanina le due egloghe VI e VII della Toscolana. Ma nella stampa di Vigaso Cocaio le due egloghe falcidiate ricompaiono, e con modificazioni «rilevantissime», come ha notato giustamente il Cotronei nel _Giorn. st. d._ _lett. it._, XXXVI, 295. Chi mai se non il Folengo avrebbe potuto non solo rifarle da capo a fondo con cosí pittoresca rappresentazione de' costumi rusticani, ma dar loro quell'intimo legame che le rannoda saldamente al resto della _Zanitonella_? (cfr. l'Appendice III).

Un altro esempio di innovazione artistica squisita abbiamo nell'episodio di Tognazzo, beffato atrocemente da Cingar e Berta. Il vecchio pazzo, nel ricordare l'estinta consorte, si abbandona anche nella Cipadense ad un elogio grottesco, che richiama le lodi del Berni alla sua donna:

Chiome d'argento fine, irte e attorte.

La parodia è troppo sbardellata per produrre altro effetto che quello d'una sghignazzata grossolana: meglio avvisato, il Folengo pone in bocca a Tognazzo encomi appropriati, che riescono molto più comici per la serietá con cui li pronuncia il solenne console di Cipada (vv. 527-44 del libro VI).

I ritocchi fatti dal Folengo all'eloquente arringa di Berta in difesa del bistrattato bel sesso (libro VI, vv. 435-526) dimostrano egualmente il piú fine magistero d'arte: e generalmente la sua mano fu sempre ben guidata sia nell'aggiungere qualche tratto alla caratteristica dei personaggi, sia nel variare gl'ingredienti di quel suo realismo «rapido, nutrito di fatti, sobrio di colori», sia nel rendere la dizione piú scorrevole e incisiva, piú facilmente intelligibile a tutti.

È invero degno di nota che mentre il Folengo volgarizza e maccheronizza (_sit venia verbo_) di piú l'espressione, evita però nell'ultima redazione, in confronto della Cipadense, certe locuzioni troppo strettamente dialettali, che anche la comune de' lettori italiani del suo tempo non avrebbe potuto comprendere senza le note marginali della Toscolana o senza un apposito lessico.

Quali son dunque le modificazioni della Vigaso Cocaio da lamentare ne' rispetti dell'arte?--Francamente, non ve ne sono che di trascurabili, data la vastitá del rifacimento, o di pienamente giustificate.

Se il Folengo ridusse a pochi versi i molti brani di latino classico di cui riboccava la Cipadense, lo fece sicuramente e per serbare alle _Maccheronee_ maggior unitá di colorito, e per eliminare composizioni, che, nelle more della stampa, affidata al cugino Francesco, aveva creduto nel 1533 di pubblicare co' _Pomiliones_ del fratello Giovan Battista. Questa ripetizione dové parere sconveniente al Folengo, che diè quindi di frego alla maggior parte de' canti del suo Giuberto, contenendoli in piú discreti limiti (libri XIII, XV, XX).

La soppressione de' versi autobiografici, giá ricordati, spiegai ne' miei _Studi_ (p. 85) come dovuta all'ovvio riconoscimento, da parte del Folengo, che quelle scuse apologetiche mal colorate non reggevano all'evidenza de' fatti; ond'era piú savio consiglio tacere.

Rincrescevole insomma può dirsi la sola mulilazione del lungo discorso, che il vecchio Guido volge morente al suo Baldo per incitarlo alla virtú (cfr. le varianti della Cipadense al libro xviii). Il Folengo tagliò netta la chiusa; e fu male, non giá perché que' versi abbiano pregi peregrini di pensiero e di stile, ma perché gli austeri ammonimenti del padre all'eroe avrebbero messo meglio in luce quanto il Canello (_Lett. it. nel sec. XVI_, p. 175) e il Cotronei (_l. c._ p. 311) acutamente intravidero: che la figura di Baldo fu concepita dal poeta «con un gran fondo di serietá»; che non son quindi da accentuar troppo, sulla falsariga del De Sanctis, le apparenze «ciniche» del Folengo, nella cui poesia sotto esterioritá giullaresche vibrano nobili sensi, elevati intendimenti morali.

Prescindendo da qualche timido accenno luterano (p. es. quella malvelata negazione del libero arbitrio che è nella _Zanitonella_, vv. 563-66), è incontestabile ch'egli voleva sinceramente e fervidamente una riforma interna della Chiesa tralignata: è del pari manifesto che nell'anima sua ruggivano fiere collere patriottiche contro il dominio straniero. Pochi connazionali avevano allora cosí magnanimo orgoglio di italianitá, come quello che ispira i vv. 346-50 del XXV libro.

A piú retta valutazione delle tendenze politico-religiose del Folengo varrá dunque la conoscenza del poema, nella redazione definitiva, su cui cadde stanca la sua mano di correttore incontentabile.

Nel ristampare le _Maccheronee_, con quanta piú accuratezza mi è stata possibile tramezzo ad altre occupazioni troppo diverse, ho cercato di far sí che questa edizione riunisse i pregi delle tre redazioni di maggior valore. Come perciò al testo della Vigaso Cocaio ho fatto seguire complete le varianti della Cipadense, cosí ho voluto che delle prefazioni e delle glosse marginali della Toscolana non fossero defraudati i lettori: quelle ho recato per intero; queste ho conglobato nel lessico, al quale ho dato un'estensione, che certo non avevano né il saggio insignificante del Portioli, né l'altro più ricco del Terranza. Mi auguro che, mercé queste cure reso accessibile a tutte le persone colte, sia pienamente compreso, e gustato quanto vale, il più grande poeta realista d'Italia[1].

[1] Per la letteratura critica sul F., cfr. GASPARY, _St. d. lett. it._, 2. ed., p. 315 sgg.; FLAMINI, _Il Cinquecento_, pp. 543-44; a cui s'aggiungano: CONTINELLI, _Il Baidus_, Cittá di Castello, 1904; _Miscellanea D'Ancona_, pp. 423-44, 603-11; i cit. lavori del THUASNE e del PLATTARD; il buon saggio critico del BIONDOLILLO, _La macheronea di M. C._, Palermo, 1911 (su cui _Giorn. st. d. lett, it._, lviii, 389), e un acuto scritto del Parodi, nel _Marzocco_ del 21 maggio 1911.

INDICE