La guerra dei pirati e la marina pontificia dal 1500 al 1560, vol. 1

Part 21

Chapter 213,366 wordsPublic domain

»21. E similmente l'istesso santissimo Signor nostro, perchè stiano vie meglio sicure e difese le galèe, i brigantini e l'armata navale di sua Santità e della santa romana Chiesa, concede al predetto capitan Paolo la rôcca nuova di Civitavecchia, perché sia tenuta, usata e goduta da sua Signoria per tutto il tempo che durerà il suo capitanato, coi carichi, salario ed emolumenti consueti, cioè l'assegnamento mensuale di ducati sei da giulî dieci per soldèa, e di ducati dieci da carlini dieci per gli ancoraggi dei bastimenti. Volendo che il predetto Paolo per la malleveria della rôcca possa valersi ancora dello istesso banchiere o mercadante che è mallevadore suo per la restituzione delle galèe e dei brigantini come sopra al santissimo Signor nostro, o al Camerlengo o alla Camera apostolica; e ciò abbia a essere per la medesima somma di ducati diecimila, tanto che per la restituzione sia delle galèe e dei brigantini, sia della rôcca, il detto signor Capitano non abbia obbligo di dare sicurtà per altra somma maggiore.

»22. Similmente il predetto Capitano dovrà tenere un libro, nel quale siano scritti o faccia scrivere nome e cognome di tutte e singole persone condannate alla galera, o che vi saranno mandate di tempo in tempo: scritta la qualità della condanna, se perpetua o a determinato tempo, quando e come gli verrà espresso: e di queste cose essendo richiesto dovrà almeno due volte all'anno mandare esatta relazione alla Camera; e il tenore di detta nota deve essere conforme al libro originale di consegna e trasmissione che si conserva presso la Camera apostolica in Roma.

»23. Similmente ha promesso il detto Capitano, e si è obbligato dentro il termine di giorni venticinque accreditare presso la Camera un suo procuratore e tenerlo residente in Curia, perchè si possa subitamente trattare con lui dei danni e dei risarcimenti: e che non sia lecito procedere contro il detto Capitano se non citato il procuratore e non altrimenti.

»24. Similmente che il capitano possa ricevere i condannati da qualunque tribunale gli vengano trasmessi: sempre però debba scriverli nel suo libro e darne conto alla Camera apostolica come sopra.

»25. Similmente che il detto Capitano non possa appaltare nè impegnare ad alcuna persona, nè a collegio, nè ad università il diritto del due per cento, senza la esplicita licenza della Camera predetta.

»26. Similmente la espressa condotta avrà a durare a beneplacito di nostro Signore; e, lui morto, a beneplacito della Camera apostolica.

»Così eccetera addì 12 dicembre 1523.»

NOTE:

[292] CLEMENTIS PP. VII, _Pacta conventa inter Cameram aplicam ex una et Paulum Vectorium ex altera partibus, pro conductione triremium._ — _Mss._ COD. VATIC. 7109, p. 228. — ARCH. SECR. VAT. t. XVIII, p. 20. — Schede Borgiane in Propaganda. — Arch. Vettori, cit. alla nota 5.

«_In nomine Domini, amen. — Per hoc præsens publicum instrumentum cunctis pateat evidenter et sit notum quod anno a nativitate Dni MDXXIII, die vero duodecima decembris, pontificatus SSmi D. N. D. Clementis divina providentia papæ VII, anno primo, constituti coram Rmo in Xto P. et D. Francisco Armellini, titulo S. M. in Transtyberim et S. Callisti, presbytero card. S. R. E. et SSmi D. N. papæ camerario; Rmo P. et D. Bernardo Rubeo epo Tarvisino dicti rmi Dni Camerarii Vicecamerario et almæ Urbis gubernatore ac reverendis DD. Philippo de Senis clericorum decano protonotario aplico, Joanne de Viterbio, Antonio Puccio epo Pistoriensi, Christophoro Barotio, Thoma Regis, et Nicolao de Gaddis electo Firman., clericis Cameræ aplicæ præsidentibus, ac Hieronymo Ghinutio epo Vigornien. causarum Cameræ aplicæ auditore generali, de mandato præfati SSmi D. N. Papæ vivæ vocis oraculo dicto Camerario facto, ac etiam sui camerariatus officio, sponte ac ex eorum certis scientiis et non per errorem sed cujuslibet eorumdem scientiis et spontaneis voluntatibus, vice et nomine ejusdem SSmi D. N. et Cameræ aplicæ, conduxerunt in Capitaneum triremium S. R. E. et SSmi D. N. nobilem virum Paulum Victorium de Florentia, constitutum coram praefato Camerario et Clericis prædictis, cum pactis et conventionibus, capitulis et modis infrascriptis, videlicet:_

»I. _Imprimis præfatus rmus D. Camerarius et Clerici præfati de consensu voluntate et nomine supradictorum SSmi D. N. et Cameræ A. conducunt præfatum Paulum in capitaneum duarum triremium et duorum brigantinorum S. R. E. pro custodia Splagiæ rom. videlicet a Terracina ad montem Argentarium inclusive et comprehensive in quibus tenere debeat ad minus homines viginti quinque pro qualibet triremi, et decem octo homines pro quolibet bergantino, liberos et aptos ad bellum navale: et hoc ad beneplacitum præfatæ Cameræ._

»II. _Item præfati etc. promiserunt eidem Capitaneo pro ejus salario et præfatorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante dicta conducta, singulo anno pro expensis triremium et brigantinorum prædictorum ducatos octomilia auri in auro, de juliis decem pro ducato, videlicet singulo trimestri quartam partem, cum anticipatione primæ pagæ._

»III. _Item præfati etc. concesserunt eidem Capitaneo quod quandocumque contingat ipsum deprehendere aliquem conducentem granum aut aliquod bladum vel merces extractas ex portubus et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis sine bullecta et licentia SSmi D. N. aut Cameræ, aut militum sancti Petri pro rata rerum dohaneris tractarum, aut ejus legitimi substituti, seu alterius ad id potestatem habentis, et talis extraneus et conductor non docuerit solvisse debitam tractam et dohanam deputatis ad illa recipienda, eo casu ipse præfatus Capitaneus possit et sibi liceat levare et auferre dictum granum et alia blada ex navigiis illa portantibus, et illius quartam partem retinere pro se, et alias tres quartas partes fideliter statim consignare Cameræ apostolicæ: et similiter de omnibus et singulis bonis et mercantiis, quas in fraude et contra prohibitionem et contra bandum asportari deprehenderit._

»IV. _Item promiserunt et concesserunt præfato Capitaneo in predam omnes et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes, cum eorum navigiis rebus et bonis, ubicumque illos reperire invadere capere et habere potuerit: et si forte aliquis ex ipsis piratis et turbatoribus ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Capitaneo eos persequente et fugati ab eo diffugerent, ipsi officiales et homines locorum ipsos capere et consignare debeant et teneantur in manibus ipsius Capitanei ad ejus arbitrium et potestatem. Et si contingat tales piratas capere, quarta pars rerum inventarum in ipsis navigiis sit ipsius Capitanei, prout hactenus semper fuit observatum, etiamsi ipsi piratæ essent christiani._

»V. _Item etc. obtulerunt et promiserunt præfato Capitaneo omne oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E., subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes: mandantes ex nunc omnibus officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem ipsius Capitanei requisitionem oportunis favoribus sibi assistant._

»VI. _Item etc. concesserunt dicto Capitaneo quod si insequeretur aliquem piratarum perturbatorum infestatorum qui receptarentur in aliquo portu seu aliquo alio loco extra terras et loca præfatæ S. R. E., ita ut eos capere non possit, et incolæ portus et loci illius consignare nollent, liceat sibi exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem Capitaneo concedunt, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptatione et impedimento hujusmodi constare fecerit: sed ipsas represalias exequi non possit nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et quidquid dictus Capitaneus vigore dictarum represaliarum ceperit, aut ad ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram, fideliter assignet in Camera apostolica pro satisfaciendo damnum eorum qui passi sunt._

»VII. _Item promisit dictus Capitaneus solvere de suo omne damnum et robariam quæ in aliquo loco maris prædicti quomodocumque, etiamsi ipse Capitaneus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat, si piratæ et prædatores hujusmodi majorem numerum triremium, et brigantinorum et armatorum in eis existentium non habuerint: ita quod ipse Capitaneus propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habentium eos invadere et aggredi rationabiliter non valuerit ut cum illis congrediatur eo usque confligendo aut cum effecto insequendo: aut quod dictus Capitaneus impediretur in Splagia hujusmodi confligendo aut fugando alios piratas et derubatores, aut in spalimando et dando carenam dictis triremibus et brigantinis occupatus esset, aut aliquo contagio infirmitatis considerabilis, quia epidemiæ morbus in ciurma sive hominibus obrepserit in triremibus et brigantinis residentibus: super quibus dictus dominus Capitaneus SSmum D. N. aut apostolicam Cameram certiorare teneatur: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum triremium et brigantinorum atque armatorum in eis existentium perpetraverint; aut, ut supra occupatus esset: de quo constare præfatus Capitaneus facere debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in eventu decidantur et terminentur: et hoc dummodo mercatores rerum deperditarum eidem Capitaneo congruis loco et tempore satisfecerint adeo quod providere possit._

»VIII. _Item promisit facere mostram toties quoties per præfatam Sanctitatem et Cameram et ubicumque requisitus fuerit._

»IX. _Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad omnem requisitionem SSmi. D. N. et Cameræ prædictæ._

»X. _Item promisit et se obligavit quod si contingat aliquem per predictum mare navigantem aut ejus navigia a piratis cursariis et perturbatoribus præfatis capi et deprehendi aut impediri, ipse Capitaneus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per mare et loca quæcumque persequi, et ab eis prædam sic captam et navigia et nautas cum eis captos retinere et recuperare, illamque propriis dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione, dummodo per ipsum navigantem ipsi Capitaneo ut supra satisfactum fuerit. Alias si recuperationem cum effectu, si fieri potuerit, non fecerit, omni excusatione cessante promisit et solemniter se obligavit omnia damna illis qui in præmissis locis a piratis et aliis invasoribus ut præmittitur passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum passis integre satisfiat, et Camera apostolica a præfato onere omnino sit libera, et ipsam a præmissis indemnem penitus præservare sit obligatus, nisi piratæ ipsi et invasores majorem numerum triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habuerint; aut Capitaneus ut supra occupatus esset, aut contagio et infirmitate ut etiam supra laboraret. De quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis expressum fuit in Camera præfata._

»XI. _Item ipse Capitaneus promisit sub pœna duorum millium ducatorum, durante conducta prædicta, dictis triremibus ac brigantinis pro vectura aliquarum mercium sive rerum ad quemcumque locum devehendarum, sive undecumque advehendarum aut pro aliquo nauto, non uti, nisi de expresso mandato SSmi. D. N. aut Cameræ de quo constare debeat in scriptis._

»XII. _Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme statio sua erit apud portum Civitevetulæ aut ad fauces Ostiæ seu in aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto scilicet inter Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes seu ab ea et aliis locis prænominatis discedentes defendere possit._

»XIII. _Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas triremes et brigantinos ad omnem requisitionem SSmi. D. N. vel Cameræ prædictæ ad fauces Tyberis, vel ubi Sanctitas sua, vel dictus remus Camerarius mandaverint, ita fulcitas sicuti ipsi Capitaneo consignabunt; necnon restituere infrascriptam arcem sub pœna decem millium ducatorum ac damnorum et interesse, ad quod fidejussores dare teneatur._

»XIV. _Item promisit et se obligavit quod nec ipse nec alius de ejus comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, nisi tantum quantum eorum sponte sibi donabitur etiamsi dono offeretur, alioquin teneatur ad damnum arbitrio Cameræ._

»XV. _Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E. pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status gradus aut præeminentiæ fuerint._

»XVI. _Item Sanctitas D. N. promisit eidem Capitaneo consignare facere homines in terris Ecclesiæ qui sunt condemnati vel condemnabuntur ad triremes, quos consignatos retinere possit in dictis triremibus nisi aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis et Cameræ fuerit decretum, de quibus teneatur reddere rationem eidem Camerario quoties ab eo requisitus fuerit._

»XVII. _Item dictus Capitaneus promisit et se obligavit dare sufficientem banchum pro residuo mille quingentorum ducatorum auri de Camera, qua summa evacuata pro refactione damnorum, reiterare et renovare ipsam cautionem teneatur idoneam statim ad judicium ipsius Cameræ pro observatione præmissorum et refactione damnorum illis qui illa passi fuerint, prout prædicta Camera summarie et extrajudicialiter judicaverit._

»XVIII. _Item si contingeret, durante dicta conducta, præfatum Capitaneum mitti per SSmum. D. N. ad aliqua loca extra prædictam Splagiam, quod in prædictos eventus, eo non præsente in dicta Splagia, non teneatur ad refactionem aliquorum damnorum qui in dicta Splagia fierent durante absentia dicti Capitanei ex causa missionis SSmi. D N., dummodo dictus Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare constare faciat per litteras vel brevia SSmi. D. N._

»XIX. _Item si contingeret, ut sæpius evenire solet, quod aliqui brigantini christianorum transirent per Splagiam romanam, et nautæ habentes barchas existimarent illos esse brigantinos piratarum eligerent ire ad terras versus, vel alias naufragari, quod in hujusmodi casu dictus Capitaneus ad restitutionem aliquorum damnorum non teneatur, facta legitima fide quod per dictam causam irent transversum._

»XX. _Et similiter quando Capitaneus, sciens piratas esse in Splagia romana, significaret conducentes barchas quod non transirent Montem quousque aliud avvisaret, et hoc non obstante nautæ conducentes barchas transirent et caperentur, quod in hoc tali casu dictus dominus Capitaneus ad emendam sive restitutionem damnorum non teneatur, constito quod piratæ haberent majores vires quam ipse, ita ut non esset sufficiens traducere barcareccium._

»XXI. _Et similiter idem SSmus D. N. pro majori conservatione et tuitione triremium et brigantinorum et armatæ maritimæ suæ Sanctitatis et S. R. E. concedit dicto Paulo capitaneo arcem novam Civitevetulæ per dictum dominum Paulum, quousque ejus officium capitaneatus durabit, tenendam utendam et fruendam cum oneribus salario et emolumento consuetis, videlicet sex ducatos de juliis decem pro ducatu mense quolibet, et ducatos decem de carolenis de anchoragiis navigiorum. Volens quod dictus Paulus pro cautione per eum ipsum danda occasione arcis, possit dare eumdem bancherium sive mercatorem qui pro eo cavebit de restituendis dictis triremibus et brigantinis ut supra SSmo D. N. vel Camerario aut Cameræ apostolicæ ex et pro eadem summa decem millium ducatorum, ita quod tam pro restitutione triremium et brigantinorum præfatorum quam dictæ arcis dictus dominus Capitaneus pro majori summa cavere non teneatur._

»XXII. _Item quod prædictus Capitaneus teneatur et obligatus sit tenere unum librum in quo describantur et describi faciat omnia nomina et cognomina omnium et singularum personarum condemnatarum ad triremes quæ pro tempore ad illas mittentur; et si erunt condemnatæ in perpetuum vel ad tempus quando hoc sibi dicatur, et de his teneatur saltem bis in anno requisitus reddere certiorem Cameram apostolicam et nota in dicto libro fienda sit conformis mandato et libro consignantium, et Romæ in Camera apostolica consignato._

»XXIII. _Item promisit dictus Capitaneus et se obligavit intra vigintiquinque dies constituere in Camera unum procuratorem, et illum tenere residentem in Curia ad effectum quod damna data illi notificari possint, et quod illo citato et non aliter contra eum procedi possit._

»XXIV. _Item quod Capitaneus possit recipere quoscumque captivos sibi trasmissos de mandato quorumcumque judicum, de quo teneatur tenere et reddere computum Cameræ apostolicæ ut supra._

»XXV. _Item quod dictus Capitaneus non possit locare seu pignorare alicui personæ collegio vel universitati directum duorum pro centenario, absque expressa licentia præfatæ Cameræ._

»XXVI. _Item dicta conducta durare debeat ad beneplacitum SSmi D. N. et illo defuncto, ad beneplacitum Cameræ apostolicæ._

»_Ita etc. die XII decembris MDXXIII._»

[Gennajo 1524.]

XXI. — Per intendere i capitoli presenti, nei quali si contiene tanta parte e così importante delle notizie marinaresche, bisogna ricordare gli altri simili capitoli pubblicati avanti, e le dichiarazioni già messe intorno ai particolari storici e tecnici, che qui non devo ripetere[293]. Basterà seguire l'istesso metodo, e tirar fuori le novità che ora ci vengono innanzi, secondo l'ordine dello strumento.

La squadra permanente resta fissa ai quattro legni, due galèe e due brigantini: salvo il caso di armamento straordinario, che abbiam veduto e più vedremo crescere infino a otto, dodici, e trentasei vele. Ora nel primo capitolo si assottigliano per economia i numeri dei combattenti, riducendoli da cinquanta a venticinque nelle galèe, e da venticinque a diciotto nei brigantini: dobbiamo però intendere di gente fissa al minimo per tutto l'anno d'estate e d'inverno; e di più metterci il rinforzo occasionale di soldati della guarnigione di Civitavecchia, secondo il bisogno. Però al capitano Vettori si concede anche la castellania della rôcca nuova, che ora dicesi la Fortezza, perchè col governo supremo della piazza e delle armi in terra meglio possa esso stesso difendere le galèe ed i brigantini nel porto; e col supplemento delle fanterie meglio armarli quando escono al corso[294]. Questo è il primo esempio dell'unione dei due comandi nel medesimo Capitano: unione poscia continuata, e di grande efficacia indi a quattro anni per salvare la persona istessa di papa Clemente, come vedremo.

Appresso troviamo accresciuti gli emolumenti del Vettori; ciò è dire anzi tutto la rendita consueta del due per cento sulle merci, gravame introdotto a tempo e mantenuto in perpetuo, di che si parla più volte, confermandolo implicitamente col precetto ai naviganti di fare il debito loro verso il Capitano; e a questo di non transigere coi debitori, e di non impegnare altrui la detta rendita[295]. Dunque dovevano sempre i marinari pagare il due per cento, e doveva il Capitano riscuoterlo da sè. Di più gli si aggiungono ducati ottomila all'anno per i quattro legni, e ducati settantadue per la rôcca, e centoventi per gli ancoraggi[296]. Toltogli solamente il guadagno dei noli, da non si poter conciliare in niun modo coll'efficacia del presidio e col decoro della milizia[297].

Pel quarto si conferma il triplice servigio della guardia contro pirati, frodatori e malviventi; ciò è dire fazioni di guerra, di dogana e di polizia, ordinate al combattimento coi pirati, al sequestro coi frodatori, ed al freno coi turbolenti[298]. Questi ultimi a lungo andare finivano nelle stesse galèe col remo in mano, per sentenza dei tribunali, fatta amplissima facoltà al Vettori di riceverne da ogni parte con la sola avvertenza di scriverli al libro[299].

I sequestri sopra i frodatori divideansi in quattro parti; una delle quali a vantaggio del Capitano e della sua gente, vuoi per compenso delle fatiche, vuoi per eccitamento maggiore alla sorveglianza: le altre tre andavano al pubblico erario in pena dei trasgressori, e per rifacimento delle tante altre frodi impunemente compiute. Notando specialmente a questo proposito essere contemplata, a preferenza di ogni altra, la frode delle granaglie, perchè toccano più da vicino il sostentamento del popolo, e perchè sono sempre state il maggior prodotto delle maremme, donde i vicini e i lontani ne traevano in gran copia; tanto che il prezzo estimativo delle tratte stava in cima alle liste degli introiti fiscali; e se ne concedeva una parte ai sovventori dello Stato, pognamo ai cavalieri di san Pietro, perchè potessero rifarsi del danaro dato in prestanza ed a premio[300].

Quanto alla sorte dei pirati, importantissimo sarebbe il predetto capitolo terzo, e insieme il quarto e il decimo se, oltre alle relative cifre proporzionali in terzi e in quarti, contenessero anche le assolute, cioè il numero medio delle prede annuali[301]. Ma dall'obbligo imposto al Capitano di rifare a sue spese tutti i danni che i naviganti pativano (danni certamente continui e gravissimi) possiamo arguire che non dovevano essere minori gli acquisti sui nemici, senza supporre assurdamente tristissimo affare per lui. Dunque vittorie frequenti, e ricche prede sopra i pirati, quantunque non ricordate più che da questi capitoli, e dalla tradizione che si fa ogni dì più languida nei nostri porti, e dalle bandiere che a grado a grado si perdono anche nelle Chiese, dove in gran numero erano state messe per ricordo e per trofeo, come in alcun luogo dirò. Di coteste prede, delle quali il Capitano non toccava più della quarta parte, metteasi pur in forza, e cavava i fondi necessarî a compensare i danni dei naviganti; perchè esse erano di gran valuta. I bastimenti forti e da corso, il corredo, le gomene, le vele, le artiglierie, e gli uomini stessi, giovani e gagliardi, più il comandante e gli ufficiali, portavano guadagni: sia pel riscatto delle loro famiglie, sia per la vendita o pel servigio; valutandosi almeno cinquecento lire per testa. E ciò tanto spesso avveniva che il capitolo quarto non dubita corroborare la teoria legale coll'argomento dell'esperienza e dei fatti, dicendosi bastare al Capitano la quarta delle prede[302], «Come è stato sempre osservato fino al presente.»

Il nome delle rappresaglie ritorna contro i protettori dei pirati nel capitolo sesto, ma la cosa di fatto sparisce: perchè tra tante cautele, eccezioni, permessi, e riguardi pei casi speciali, la formola si riduce a zero; e resta soltanto la minaccia come spauracchio[303]. Non ho mai trovato che siano state concesse in pratica, nè mai eseguite da alcuno nel secolo decimosesto.