Part 28
[209] S. Pietro Damiani gl'indirizza una lettera (I, 1), nella quale s'impromette dal nuovo papa la fine degli scandali: Reprimatur avaritia ad episcopales infulas anhelantium, evertantur cathedrae columbas vendentium numulariorum .... Primo Pisaurensis Ecclesia bonae spei clarum dabit iudicium. Nisi enim praedicta Ecclesia de manu illius adulteri, incestuosi, perjuri, atque raptoris auferatur, omnis populorum spes, quae de reparatione mundi erecta fuerit, funditus enervatur. Cfr. Epist. I, 2, allo stesso: Avaritiae quippe et elationis igne succensi, ambiunt quidem ad sacerdotium promoveri, sed non student digni sacerdotes fieri.
[210] DAMIANI, _Opere_ (Parigi 1664) III, 54: Quis enim nesciat... per occidentalia regna virus simoniacae haereseos lethaliter ebullisse, ita ut quod passim flebant, licenter admissum.
[211] DAMIANI, Epist. I, 12: Arma potius, arma corripimus, vibrantia telis tela conserimus et non verbo sed ferro contra nostrae ordinis regulam dimicamus.
[212] LANDULPHI SENIORIS, _Mediol. Hist._, I, 88: Qui Girardus cum ante ejus vultum venisset, promptissimum gerens ad passionem animum laetum si vitam suppliciis gravissimis finiret, vultu alacri ad omnia respondere paratus astitit.... Nemo nostrum uxore carnaliter utitur, sed quasi matrem aut sororem diligens tenet. Carnibus nunquam vescimur .... omnem nostram possessionem cum omnibus hominibus communem habemus .... Pontificem habemus non illum Romanum.
[213] Come dice il cronista Landolfo, III, 18. Venientes namque quidam suburbani diversis, ac variis dogmatibus irretiti, et Arialdus ipse, et ipse quem animo prae omnibus diligebat, et aliquantis cum Laicis, qui Girardi de Monteforte sententias fere consentiebant.
[214] ALANUS, pag. 7. Item Christus ait in Evangelio: venit enim princeps mundi hujus et in me non habet quicquam. Ibi Luciferum vocat principium mundi potius quam Christus .... Si peccatum in carne est, et caro sine peccato esse non potest, caro malum est et ita a Deo non est. MONETA, pag. 80: Unum (testimonium) est illuc Ecclesiastae, I, 2, _Vanitas vanitatum et omnia vanitas_ et loquitum de creaturis istis visibilibus et transitoriis. Quomodo autem potest esse quod in operibus boni Dei aliqua vanitas sit?
[215] GRETSER, XII, II, 10, cum et Gazari et Patareni Waldenses fuerint, uno ex stipite Waldo prognati.
[216] Ivi, pag. 7. Consentiunt ferme auctores sectam Waldensium extitisse in Gallia progenitore Petro Waldo circa annum Domini MCLX.
[217] V. SCHMIDT, II, 268 e segg.
[218] Ecco il principio del capitolo in D'ARGENTRÉ, I, 55: Supra dictum est sufficienter de haeresi Catharorum, nunc dicendum est de haeresi leonistarum, sive pauperum de Lugduno, qui sunt divisi in duas partes. È chiaro da quell'opposizione supra.... nunc, che l'eresia di Lione non si può confondere con nessuna delle frazioni catare di cui parla di sopra. Ed è giusto quel che dice il Cantù (_Gli eretici_, I, 79) che Raniero distingue affatto i Catari dai Valdesi. Ma in nessun luogo il buon frate parla di Valdesi, progenitori degli Albigesi. Nè sarebbe potuto cadere in questo errore egli, che a pag. 51 annovera le chiese albigesi tra le catare di Francia, Tholosana, Carcassensis, Albigensis, e a pag. 55 nota che tutte e tre queste chiese si attengono alla dottrina di Balasinanza. Del resto il Cantù sembra non abbia un chiaro concetto del rapporto tra Catari e Valdesi, che mentre a pag. 79 li distingue sulla testimonianza del Sacconi, a pag. 77 li confonde in uno. _I suoi seguaci [di Pietro Valdo] si dissero poveri di Lione o Catari, cioè puri._
[219] STEFANO in DUPLESSIS, I, 78: Waldenses autem dicti sunt a primo huius haeresis auctore, qui nominatus fuit Waldensis. Dicuntur etiam Pauperes de Lugduno, quia ibi inceperunt in professione paupertatis, pag. 89. De Manicheis Patharenis vel Burgaris .... originem habuerunt a quodam Persa, dicto Manes, qui vere Maniacus etc.
[220] Illi quidem Waldenses contra alios acutissime disputabant. (DUPLESSIS D'ARGENTRÉ, I, 94).
[221] SACCONI in D'ARGENTRÉ, I, 55: et illud dicunt de justitia saeculari, quod non licet Regibus et Principibus et Potestatibus punire malefactores. Sospetto che innanzi a _punire_ si debba mettere _mortaliter_, come nel luogo del Sacconi già riportato a p. 89 n. 1, che riguarda i Catari. Si potrebbe intendere il passo del Sacconi nel senso che non si debbano punire come malfattori quelli che si allontanano dalla Chiesa, ed in favore di questa interpetrazione si potrebbe addurre questo passo dell'anonimo di Passau: Quod nullus est cogendus ad fidem (GRETSER, XII, II, 8: ecc.) e questo altro dalle annotazioni marginali alla somma del Sacconi riportate dal D'Argentré, I, 50: quod non licet corporalem iustitiam facere, vale a dire che per le opinioni religiose non si debbano applicare pene corporali, bensì spirituali quali l'ammonizione o la scomunica. Ma parmi più probabile la correzione da me proposta.
[222] _Historia Albingensium_, cap. 2, longe minus perversi .... in multis cum nobiscum conveniebant .... in quatuor consistebat error eorum: in portandis sandalis .... nulla ratione iurandum vel occidendum .... quemlibet eorum abque ordinibus posse conficere corpus Christi.
[223] _Tractatus de inquisitione haereticorum_, ed. PREGER, p. 25: Postulantes autem a Domino papa Innocentio III hanc vivendi formam auctoritate sua sibi ut sequacibus confirmari, adhuc recognoscentes primatum apud ipsum residere apostolicae potestatis.
[224] MONETA, pag. 390, arbor ex fructibus cognoscitur ut habetur (Matth. 7, v. 7), fructus autem Romanae ecclesiae malus est, ergo romana Ecclesia mala est. Questa citazione non solo è comune ai Catari e Valdesi, ma anche ai Cattolici che volevano separato il temporale dallo spirituale. Valgan per tutti le terzine di Dante:
Soleva Roma, che il buon mondo feo Due Soli aver, che l'una e l'altra strada Facean vedere, e del mondo e di Deo. L'un l'altro ha spento: ed è giunta la spada Col pastorale; e l'uno e l'altro insieme Per viva forza mal convien che vada; Perocchè, giunti, l'un l'altro non teme, Se non mi credi, pon mente alla spiga, Ch'ogni erba si conosce per lo seme. (_Purg._, XVI, 106-114).
[225] Ecclesia dei non occidebat (MONETA, 394). Et homicidas deputant et perditos qui praedicant pugnandum contra Saracenos vel Albigenses. (STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 88 b).
[226] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 87 a: Pauperes de Lugduno, quia ibi inceperunt in professionem paupertatis.
[227] L'Anonimo di Passau in D'ARGENTRÉ, I, 93: Quod Clerici et Claustrales non debeant praebendas habere .... quod Episcopi et abbates non debeant iura regalia habere. STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 89. Quod nostri clerici et sacerdotes qui habent divitias et possessiones sunt filii Diaboli et perditionis. DAVIDE ed. Preger, pag. 34: Papa et episcopi nostri et clerici qui divicias seculi habent et sanctitatem apostolorum non imitantur, non sint ecclesiae gubernatores, nec talibus dignetur Christus dilectam sponsam suam ecclesiam committere, qui eam potius prostituant malis exemplis et malis operibus, quam virginem castam Christo exhibeant, custodiendo eam in illa puritate quam accepit ab ipso.
[228] BONACURSUS in D'ACHERY, _Spicileg._, I, 209, riferisce che i Catari beatum Sylvestrum dicunt antichristum fuisse .... a tempore illius dicunt Ecclesiam esse perditam. Secondo il Sacconi, _Summa_, pag. 55 b, i poveri di Lione dicono: quod Ecclesia romana non est Ecclesia Christi; i poveri lombardi aggiungono: Ecclesia Christi permansit in episcopis et aliis praelatis usque ad b. Silvestrum et in eo defuit quousque ipsi eam restaurarunt, tamen dicunt quod semper fuerint aliqui, qui Deum timebunt, et salvabuntur.
[229] MONETA, pag. 397. Ad detestationem etiam Romanae ecclesiae induxit haereticus illud (_Apoc._, 17, v. 3), ubi Johannes dicit se vidisse mulierem sedentem super bestiam coccineam .... Et in fine eiusdem «et mulier quam vidisti est civitas magna, quae habet regnum super reges terrae» non est dubium quod Romana Ecclesia tunc dominium habebat super reges terrae. STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 89, dicunt Ecclesiam Romanam Babylon meretricem de qua dicitur XVII _Apoc._ Questa interpretazione allegorica della Apocalissi fu accolta non pure dai Valdesi, ma benanco dai cattolici Ghibellini.
Di voi, Pastor, s'accorse il Vangelista Quando Colei, che siede sovra l'acque, Puttaneggiar coi Regi a lui fu vista: Quella che con le sette teste nacque, E dalle diece corna ebbe argomento, Fin che virtute al suo marito piacque. (DANTE, _Inf._, XIX, 106-111).
[230] ABBAS FONTIS CALIDI, cap. 7º, in GRETSER, XII, II, pag. 213: Haeretici vero nec domum Dei nec domum orationis vocant, nec in ea cum electis orare curant, sed malunt in domibus suis quam in domo Dei orare. Quare ergo impii haeretici jactant se servare evangelium et sequi apostolos, cum non in templo orent sed in thalamo, nec ibi doceant sed in foro et quidam clam in domu; pag. 221: Et inquiunt: si excelsus non habitat in manu factis, non habitat in ecclesiis factis manu hominum. Si autem ibi non habitat cur iremus illuc ad orandum? Non dicevano diversamente i Catari nel Concilio di Arras del 1028 (MANSI, XIX, col. 437) nihilque sanctum ex ea lapidea materia trahere in se contenditis, et ideo nihil differre quin in domiciliis et privatis mansionibus vestris orationes factae tantum valeant, quantum et in templo Sancto Dei. Riportammo già a pag. 87, n. 2, le testimonianze di Ebrardo ed Ermengardo.
[231] STEF. DI BORB. in D'ARGENT., I, 87 a: quae cum saepe legeret et corde tenus firmaret .... evangelium et ea quae corde retinuerat .... Vedi sopra pag. 9, n. 3.
[232] BONACURSUS in D'ARGENTRÉ, I, 64.... quod mosaica lex sit ad literam observanda et quod Sabbatum et Circuncisio et aliae legales observantiae adhuc habere statum debeant. Dicunt etiam quod Christus filius Dei non sit aequalis Patri, quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus istae tres personae non sint unus Deus. Questi eretici che il Bonacorso chiama Pasagii [secondo Ducange santissimi πασάγιος, secondo Füslin, Jas e Schmidt, II, 294 vagabondi .... viaggiatori] vengono detti _Circumcisi_ nella legge di Federico II.
[233] Totam Ecclesiam iudicant et condemnant .... novi Testamenti ac Prophetarum testimonio (loc. cit.).
[234] Lettera a S. Bernardo, nelle _Opere_ di quest'ultimo, ediz. Mabillon, I, 1488.
[235] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 86 a.
[236] Ivi, 86 b. Stefano racconta che un eretico capitato a Joinville di ritorno dalla Lombardia, dove era rimasto 18 anni, gli disse non esservi colà meno di 17 confessioni eterodosse. Lo stesso autore, oltre a quelli che conosciamo (Arnaldistae, Speronistae, Leonistae, Cathari, Pathareni, Manichaei sive Burgari, a suis inventoribus sic dicti), enumera: 1. Pauperes de Lugduno, qui dicuntur Waldenses.... damnant omnes terrena possidentes. 2. Pauperes de Lombardia, qui possessiones recipiebant. 3. Tortolani qui semel in anno et in coena solum posse confici a Magistro eorum solo perfecto, qui tortellum faciunt, de quo ab eo comunicantur. 4. Alii dicunt omnes bonos viros sacerdotes non mulieres. 5. Alii non distinguunt in sexu. 6. Alii qui communiati dicebantur, quia communia omnia dicunt esse debere. 7. Alii rebaptizati, qui rebaptizandos ab Ecclesia esse dicunt.
[237] I Catari, come dice il Sacconi, _Summa_, 48 b, sostenevano quod peccaret gravius, quicumque ex iis occideret sponte avem aliquam, a minima avicula usque ad maximam, et quadrupedia a mastella usque ad elephantem. E per conseguenza l'omicidio non può avere nessuna giustificazione (vedi più sopra, p. 89, n. 1). Senza ammettere le premesse i Valdesi accettano le conseguenze. Dalle annotazioni che hanno per titolo: Isti sunt errores Valdensium sive Insabbatorum (D'ARG., I, 57) tolgo questo passo del paragrafo 26: omnem iustitiam mortis esse illicitam et iudicium similiter. STEF. DI BORBONE in D'ARG., I, 88: peccant omnes iudicium vel iustitiam sanguinis exequentes. DAVIDE D'AUSBURGO in PREGER, pag. 37. Non debere quemquam occidere. PIETRO DI VAUXCERNAY in D'ARG., I, 93: nulla ratione occidendum.
[238] _Summa_ (D'ARGENTRÉ, I, 56): In hoc concordant Pauperes de Lugduno cum Pauperibus Lombardis.... quod non est salus aliquo modo iurando. STEFANO DI BORBONE (D'ARGENTRÉ, I, 87) dicunt enim omne mendacium esse mortale peccatum, et iuramentum similiter. ALANUS, lib. 2, cap. 18 e 19. Nullo modo est iurandum. PETRUS VALLIUM CERNAJ, cap. 2, nulla ratione iurandum.
[239] STEFANO DI BORB., pag. 876: Dicunt enim omne mendacium esse mortale peccatum et juramentum similiter.
[240] L'anonimo annotatore del SACCONI, in D'ARG., I, 56 a, riferisce: Non est peccatum, si homo acciperet sororem suam vel consanguineam in uxorem.
[241] STEFANO DI BORBONE (D'ARG., I, 89). Quod uxor potest a viro recedere, eo invito et converso et sequi eorum societatem et viam continentiae. DAVIDE, pag. 30 ed. Preger. Coniuges si quas ante habuerunt relinquunt.
[242] D'ARG., I, 94. Sacramentum coniugii damnant, dicentes mortaliter peccare coniuges, si absque spe prolis conveniant.
[243] Omnem coniugium vocant fornicationem, praeter quod contrahitur inter utrosque virgines masculum et foeminam (S. BERN., _Opp._, ed. Mabillon, I, 1489). Che del resto anche i Catari propriamente detti talvolta interpretassero il divieto del matrimonio come proibizione soltanto o delle seconde nozze, o della convivenza, lo dice espressamente Ecberto, in un passo già riportato, e che mi piace di ripetere: Veniam et ad illud quod mussitant quidam vestrum, videlicet seguaces Hartuvini, quod illum coniugium solum iustum est, in quo virgines coniunguntur, et quod unam tantum prolem gignere debent, et postea statim ab invicem discedere, nec unquam deinceps ad coniugalem thorum convenire. In questo passo sorprendiamo sarei per dire nel fatto la trasformazione dei Catari in Valdesi.
[244] Nel trattato di Davide, ed. Preger, pag. 26. Dicunt se apostolorum successores et habere apostolicam auctoritatem et claves ligandi et solvendi. Vedi anche BONACCURSUS in MARTÈNE, V, 1775.
[245] _Summa_, pag. 55 b, semper fuerunt aliqui qui timebant Deum et Salvatorem.
[246] Solo le fonti molto tardive come il pseudo Pilichidorf e Claudio di Seyssel parlano di un Leone socio di Silvestro.
[247] COMBA, _Storia della Riforma in Italia_, Firenze 1881, pag. 234 e segg.
[248] Prima del Dieckhoff il Maitland avea avuto qualche sentore delle frodi del Perrin, il primo manipolatore degli scritti valdesi. COMBA, op. cit., pag. 270.
[249] MELIA, _The origin, persecutions and doctrines of the Waldenses_. London, 1870, pag. 53-55. COMBA, op. cit., pag. 271, 550.
[250] Sarà benissimo che il Dieckhoff sia caduto in esagerazioni come dice il prof. Comba, op. cit., pag. 270, nota 6; ma se anche dovessero tenersi per meno giovani, le opere valdesi, hanno senza dubbio un'antichità assai minore delle fonti cattoliche.
[251] MUSTON, _Aperçu de l'antiquité des Vaudois des Alpes_, Pignerol 1881. L'antica opera del Muston, _Israel des Alpes_, fu ristampata nel 1880.
[252] _Rivista Cristiana_, Firenze, Marzo 1882, pag. 97 e segg.
[253] MONASTIER, _Histoire de l'Église vaudoise_, pag. 21.
[254] HAHN, _Geschichte der Ketzer im Mittelalter_, I, pag. 52.
[255] V. REUTER, _Geschichte der religiösen Aufklärung im Mittelalter_, I, 20 e segg. Er scheint ein biblischer Reformator und ein kritischer Aufklärer zugleich gewesen zu sein. Il Reuter crede anzi che abbia giovato più nell'ultimo senso che nel primo (pag. 24), il che l'Herzog non ammette (_Kirchengeschichte_, II, 118).
[256] Nato sotto Carlo Magno e morto l'841. Percorse rapidamente la sua carriera ecclesiastica. Divenuto arcivescovo di Lione dovè mescolarsi nella lotta tra l'imperatore Ludovico e i suoi figliuoli in favore dei quali scrisse il libro intitolato: _Liber apologeticus, pro filiis Ludovici Pii Imperatoris adversus patrem_. (HAHN, op. cit., II, 33).
[257] REUTER, op. cit., I, 32-41.
[258] Sono due le fonti principali intorno a Tanchelino: 1. _Epistola Trajectensis Ecclesiae ad Fridericum Archiepiscopum Coloniensem_; 2. _Vita S. Norberti_ di un anonimo. Nella prima è detto: Contra has sententias (cioè dona Dei pervenire ad eos, qui cum fide accipiunt, etiam talis est per quem accipiunt qualis Juda fuit) ille declamans, dehortabatur populum a perceptione sacramenti, prohibens etiam decimas ministris Ecclesiae exhiberi (D'ARGENTRÉ, II, 11).
[259] Ex meritis et sanctitate ministrorum virtutem sacramentis accedere (loc. cit.).
[260] Su questo fatto torneremo a suo luogo. La lettera di Gregorio VII è _ad Jusfredum episcopum parisiacensem_ dell'anno 1077 (lib. IV, ep. 20).
[261] Ex vita S. Norberti in D'ARG., I, 10: Sacramentum Dei inimicus .... obsequium episcoporum et sacerdotum nihil esse diceret, et sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi perceptionem ad salutem perpetuam denegaret. Concorda con queste notizie un'antica cronaca. Sacri ordinis ministros et episcopalem ac sacerdotalem gradum nihil esse dicebat corporis et sanguinis Christi perceptionem sumentibus ad salutem prodesse negabat.... sed nec post ejus mortem error ipsius tam facile extirpari possit. Continuazione alla cronaca di Sigeberto, PERTZ, _M. G. Script._, VI, 449. D'ARG., I, 15.
[262] Epist. in D'ARG., I, 12 .... Ut etiam se Deum diceret .... quin plenitudinem Spiritus Sancti habuisset .... balnei sui aquam potandam dividerei .... manumque imaginis manu contingens, S. Mariam sibi desponsavit.
[263] Il Mayer negli _Annali di Fiandra_ sulla fede di un antico manoscritto sta pel 1125 (D'ARG., I, 13). Un'altra cronaca in PERTZ, _M. G. Script._, VI, 459, adduce il 1115.
[264] Anno 1110 Petrus de Bruis impiae sectae in arelatensi Provincia dux fuit .... Primum capitulum negat parvulos .... Christi baptismate salvari posse .... non aliena fides sed propria salvat .... secundum templorum fabricam fieri non debet, quoniam aeque in taberna .... invocatus Deus audit. Tertium cruces sacras confringi praecipit. Quartum capitulum ..... veritatem corporis et sanguinis Domini negat .... Quintum capitulum: sacrificia orationes, eleymosinas et reliqua bona pro defunctis (D'ARGENTRÉ, I, 14).
[265] Par che corresse differenza tra la dottrina di Pietro e quella di Enrico, a quel che scrive l'abate Cluniacense: sed post regum Petri de Bruis, haeres nequitiae ejus Heinricus .... doctrinam diabolicam non quidem emendavit sed immutavit.
[266] Canone XI del concilio lateranense 1179 sotto Alessandro III: Clerici, qui in sacris ordinibus constituti muljerculas suas indomibus suis incontinenti nota tenuerint, aut abjiciant eas et continenter vivant, aut ab officio et beneficio ecclesiastico fiant alieni. (MANSI, XXII, 224).
[267] Da un vecchio codice pubblicato dal Mabillon, _Analect._ III, 512. Verumtamen mirum in modum facundus erat .... Qua haeresi plebes in clerum versa est in furorem, adeo quod famulis eorum minarentur cruciatus .... Denique idem Hildebertus modis omnibus procuravit qualiter furorem plebis ratione pariter et humilitate mitigaret, quam Henricus contra clerum seditiose concitaverat.
[268] A Diocesi Cenomannorum expulsus fuerat ad Pictavos adiit, tum Petragoras, Burdigalam et Tholosam. Cum autem numerus haereticorum in dies ibi cresceret, Eugenius papa III Albericum S. R. E. cardinalem delegavit in Tolosanam illam provinciam adversus haereticos, sive Henrici sectarios, sive Manicheos et Arrianos. Socium autem laboris Bernardum (D'ARGENTRÉ, I, 16).
[269] S. BERNARDO, Lettera 241 _ad Hildefunsum Comitem Sancti Aegidii_: Homo apostata est, qui relicto religionis habitu ad spurcitias carnis et saeculi, tamquam canis ad suum vomitum est reversus .... vangelizabat ut manducaret .... cura meretricibus inventus est praedicator insignis.
[270] Prae confusione habitare inter cognatos et notos non sustinens .... factus gyrovagus et profugus.
[271] Basilicae sine plebibus, plebes sine sacerdotibus, sacerdotes sine debita reverentia sunt.
[272] Idem namque mirae sanctitatis et scientiae rumore non merito. (D'ARGENTRÉ, I, 16).
[273] Lo stesso S. BERNARDO, _Serm._ 65, pag. 1492. Tam quod ad vitam moresque spectat, neminem circumvenit, neminem supergreditur, neminem concutit. Pallent infusa per ora jejuniis, panem non comedit otiosus, operatur manibus unde vitam sustentat.
[274] Vedi un discorso degli eretici nella lettera di Evervino preposto di Steinfeld presso Colonia a S. Bernardo (S. BER., _Opp._, pag. 1489). Nos pauperes Christi, instabiles, de civitate in civitatem fugientes .... nos hoc sustinemus, quia de mundo non sumus: vos autem mundi amatores, cum mundo pacem habetis, quia de mundo estis.
[275] Possiamo addurre la preziosa testimonianza dello stesso Evervino, il quale dopo aver detto che gli eretici tormentum ignis non solum cum patientia sed etiam cum laetitia introierunt, et sustinuerunt dimanda ingenuamente: unde istis diaboli membris tanta fortitudo, quanta vix etiam invenitur in valde religiosis in fide Christi. Alla qual dimanda S. Bernardo risponde non doversi far poco conto della potenza che esercita il demonio non solo sui corpi, ma anche sui cuori delle sue creature; quanta sit potestas diaboli non modo in corpora hominum, sed etiam in corda, quae semel permissus possederit. E bisogna ben guardarsi dal paragonare la costanza dei martiri colla pertinacia di costoro; quia mortis contemptum in illis pietas, in istis cordis duritia operatur. Distinzione molto comoda, ripetuta ai nostri giorni dal Cantù (_Gli eretici in Italia_, pag. 88). «Ma la colpa onde più concordemente sono rinfacciati i Paterini è l'ostinazione. Fra strazi i e tormenti, al cospetto di morte obbrobriosa, non che convertirsi più s'induravano, protestavansi innocenti spiravano cantando lodi al Signore. In Lombardia serbarono memoria d'una fanciulla di cui la bellezza e l'età mettevano in tutti compassione e desiderio di salvarla. Perciò vollero assistesse, mentre padre, madre, fratelli venivano consunti dalle fiamme, sperando si sarebbe pel terrore convertita; ma no: poi che ebbe durato alquanto lo spettacolo si svincola dalle braccia dei suoi manigoldi, e corre a precipitarsi nelle fiamme e confondere l'ultimo suo coll'anelito dei parenti». Questo pel Cantù non è eroismo, è colpa di ostinazione!
[276] Pag. 1489. Sunt item alii haeretici quidam in terra nostra ab istis discordantes per quorum mutuam discordiam et contentionem utrique nobis sunt detecti.
[277] Il vero nome del novatore lionese è Waldez secondo il _Rescriptum heresiarcharum Lombardiae ad pauperes de Lugduno quae sunt in Alamania_, pubblicato dal PREGER, _Beiträge zur Geschichte der Valdesier im Mittelalter_, 1875, pag. 18.
[278] ANONIMO DI PASSAU in D'ARGENTRÉ, I, 92. Dum cives maiores pariter essent in Lugduno, contigit quodam ex eis mori subito coram eis. Unde quidam inter eos tantum fuit territus quod statim magnum thesaurum pauperibus erogavit.
[279] _Chron. laud._, in BOUQUET, XIII, 680. Fuit enim locus narrationis eius (ioculatoris) qualiter beautus Alexis in domo patris sui beato quievit. Facto mane .... quaesivit a magistro quae via aliis omnibus certior esset atque perfectior. Cui magister dominicam sententiam proposuit: si vis esse perfectus, vade et vende omnia quae habes.
[280] _Chron. laud._, qui per iniquitatem foenoris multas sibi pecunias coacervaverat.
[281] O civis et amici mei! non enim insanio, sicut vos putatis, sed ultus sum de hostibus meis qui me fecerunt sibi servum, ut semper plus essem sollicitus de nummo quam de Deo. (_Chron. laud._, loc. cit.).
[282] A quodam cive quondam socio petiit dari sibi ad manducandum pro Deo (loc. cit.).