Il tramonto della schiavitù nel mondo antico

Part 27

Chapter 273,599 wordsPublic domain

[414] AESCHIN. in _Ctesiph_., 41, 44.

[415] _Jahrbüch f. Nationalökon. und Statistik, gegr. v._ B. HILDEBRAND, VII, p. 154.

[416] _De vectigal._, 4, 23; BÖCKH, _Staatshalt. d. Athen._, I^3, p. 86. II; FRAENKEL, _Anmerk_., 117.

[417] p. 1246, 1.

[418] DEMOSTH., c. _Pantanet_., 967, 4; 972, 18 e BÖCKH, l. c.

[419] DIOD. SIC., XX, 84.

[420] PLUT., _Agesil_., 26.

[421] THEOPHR., _Char_., 4; 23; 30.

[422] _C. I. A._, II, 187, 835_{13}, 836_{17}, 1149, 2343.

[423] POLYB., III (II), 3, (5), 4.

[424] POLYB., XII, 13, 8 sgg.

[425] _C. I. A._, II, 834^_b_, 834^_c_, IV, 834^_b_.

[426] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vss. 26 sgg.

[427] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vss. 31 sgg.

[428] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vs. 31 sgg., 42 sgg., 60 sgg.

[429] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vs. 23 sgg.

[430] KIRCHKOFF, _Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz_., p. 57 sgg.; BÖCKH, _Staatshalt_., II; FRAENKEL, _Anm_., p.. 33*, n. 202.

[431] _Journal of Hellenic studies_, XV (1895): JEVONS F. B., _Work and wages in Athen_, p. 243 sgg.

[432] JEVONS, op. cit., p. 244.

[433] _C. I. A._, IV, 834^_b_, vs. 70 sgg., 74 sgg., 80 sgg.

[434] THOROLD ROGERS J. E., _Hist. du travail et des salaires en Angleterre depuis la fin du XIII siècle_. Paris, 1897, p. 362; TOOKE, _Hist. of prices_, II, p. 71.

[435] _Das Kapital_, I^4, p. 563 sgg.

[436] WIEBE G., _Geschichte der Preisrevolution des XVI und XVII Jahrhunderts_. Leipzig, 1895, p. 319 sgg.; SCHOENHOF J., _A history of money and prices_. New-York, 1896, p. 112 sgg.

[437] _C. I. A._, I, 321, 324.

[438] _Das Kapital_, I^4, p. 565 sgg.

[439] _Histoire du travail et des salaires en Angleterre depuis la fin du XIII siècle._ Paris, 1897, p. 297 sgg.

[440] _C. I. A._, I, 321, vs. 12 sgg.

[441] HERMES, IV: SCHÖNE, _Baurechnungen des Erechteios_, p. 43.

[442] _C. I. A._, II, 834^b; IV, 834^b.

[443] _C. I. A._, II, 834^b, Col. I, vs. 42 sgg.; IV, 834^b, Col. I, vs. 40 sgg.

[444] _C. I. A._, II, 834^b, Col. I, vs. 71.

[445] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 54 sgg.

[446] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 68 sgg.

[447] _C. I. A._, IV, 834^b, Col. I, vs. 26 sgg.

[448] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 40 sgg.

[449] _C. I. A._, IV, 834^b, Col. II, vs. 18, 22 sgg.

[450] _C. I. A._, II, 834^c, vs. 57 sgg.

[451] _C. I. A._, II, 834^c, vs. 24; _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 71.

[452] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 31; IV, 834^b, Col. I, vs. 44.

[453] FOUCART, _Note sur les comptes d’Eleusis_ (Bull, de corr. hellén., 1884), p. 214.

[454] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 70 sgg.

[455] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 79-81.

[456] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890); HOMOLLE, _Comptes et inventaires des temples déliens en l’année 279_, p. 393, vs. 45 sgg.; p. 396, vs. 86 sgg.; p. 399, vs. 120; p. 483.

[457] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890): p. 395, vs. 70; p. 397, 483.

[458] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 396, vs. 82 sgg., p. 480 sgg.

[459] DIOD. SIC., XXXIV, II, 18.

[460] COLLITZ H., _Sammlung d. griech. Dialekt-Inschriften_, n. 374 sgg.; _I. G. S._, 2315, 3309, 3317, 3346, 3349-50, 3358, etc.

[461] COLLITZ, _Sammlung_, 1474 sgg.

[462] COLLITZ, _Sammlung_, 1554 sgg.

[463] COLLITZ, _Sammlung_: BAUNACK, _Die delphische Inschriften_, 1684 sgg.

[464] Baunack J., _Die delphischen Inschriften_, 1689, 1694, 1696, 1702, 1714, 1716, 1717, 1731, 1742, etc.

[465] Op. cit., 1684, 1696, etc.

[466] Op. cit., 1689, 1723.

[467] Op. cit., 1723.

[468] Op. cit., 1719.

[469] Op. cit., 1708.

[470] Op. cit., 1717, 1718, 1749, 1754.

[471] _Dissert_., IV, 1, 34 sgg.

[472] CURTIUS E., _Ueber die neu entdeckten Delphischen Inschriften nelle Nachrichten von d. K. Gesellsch. d. Wiss._ Göttingen, 1865, p. 149 sgg.

[473] DROYSEN G. J., _Hist. de l’hellénisme_, trad. franç. Paris, 1885, III, p. 606.

[474] LUMBROSO G., _Recherches sur l’économie politique de l’Égypte sous les Lagides_. Turin, 1870, p. 100 sgg.; LUMBROSO G., _L’Egitto dei Greci e dei Romani_, 2ª ediz. Roma, 1895, _passim_; BLÜMNER H., _Die gew. Thätigkeit d. Völker d. klass. Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 6 sgg.

[475] LUMBROSO G., _Recherches_, etc., p. 100.

[476] Op cit., p. 89 sgg.

[477] _R. R. I._, 17.

[478] LUMBROSO G., _Recherches_, etc., p. 104 sgg.

[479] FRIEDLAENDER L., _Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms_, III^6, p. 616.

[480] SCRIPT. HIST. AUG., _Saturninus_, c. 8; PÖHLMANN R., _Die Uebervölkerung d. ant. Grosstädte_. Leipzig, 1884, p. 31 sgg.

[481] PREGEL TH., _Die Technik im Alterthum_, Chemnitz, 1896, pp. 22 sgg., 27 sgg., 33 sgg.; BOURDEAU L., _Les forces de l’industrie_. Paris, 1884, pp. 118 sgg., 188 sgg.

[482] ZIEBARTH E., _Das griechische Vereinswesen_. Leipzig, 1896, p. 107 sgg.

[483] Op. cit., p. 109.

[484] _Bull. de corr. hell._, VII (1883), p. 504, n. 10; _C. I. G._, 2374^e; WALTZING J. P., _Étude sur les corporations professionelles chez les Romains_. Bruxelles, 1895, p. 191 sgg.

[485] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen über die römische Volkswirthschaft der Königzeit_. Berlin, 1886, pp. 8 sgg.; VOIGT M., _Die römischen Privatalterthümer_, zw. Aufl. München, 1893, p. 289 sgg.

[486] IUVEN., XIV, 168; APUL. _de mag._, 17; MARQUARDT J., _La vie privée des romains_, trad. franc. Paris, 1892, I, pp. 23 sgg., 160 sgg.; WALLON, op. cit., II^2, p. 8; MOMMSEN, _Röm. Gesch._ I^8, pp. 186, 188.

[487] I, 76, ; III, 55, ; IV, 22 ; 23 57, ; V, 7 ; 22; , 26 ; 42 ; 51 ; 53, ; VI, 22 , etc.

[488] LIV. I, 27, 3; 38; II, 13, 4; 19, 1; DIONYS HAL. V, 61; BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_ etc., p. 30.

[489] VARR., _R. R_. II _praef._

[490] KARLOWA O., _Römische Rechtsgeschiechte_. Leipzig, 1885, I, p. 38.

[491] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_, etc., pp. 13 sgg.; VOIGT M., D. _röm. Privatalterthüm._, p. 311; MOMMSEN, _Röm. Forsch_. I, p. 366 sgg.

[492] DRUMANN, _Arbeiter u. Communisten_, pp. 164 sgg., con le autorità ivi citate.

[493] DIONYS HAL., IX, 27, 3, cfr. II, 76; VOIGT M., _Die XII Tafeln_, Leipzig, 1883, I, pp. 26 sgg., II, p. 247.

[494] PLUT. _Num_. 17; WALTZING J. P. _Étude hist. sur les corporations profession. chez les Romains_. Bruxelles, 1895, pp. 62 sgg.

[495] _Bull. dell’Ist. di corr. arch._, 1875, p. 232; PÖHLMANN R., _Die Anfänge Roms_. Erlangen, 1881, p. 7.

[496] GAMURRINI G. F., _Dell’arte antichissima in Roma (Bull. dell’Ist. arch. germ. Sez. rom.)_, II (1887), p. 221 sgg.

[497] WEZEL E., _De opificio opificibusque apud veteres Romanos_. Berlin, 1881, P. I, pp. 12 sgg., 31 e passim; VOIGT, _Röm. Privatalt._, pp. 302 sgg.

[498] RICHTER O., Topographie von Rom (in IW. MÜLLER’s _Handbuch d. klass. Alterthumwiss._, III, 10, pp. 752, 756, 763, 815, 841).

[499] LIV., I, 53; 55, 6.

[500] LIV., I, 56, 1; 52, 9; DIONYS, IV, 44; CIC. _in Verr._, V, 19, 44. Cfr. BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_, etc., p. 32.

[501] LIV., I, 38, 1; II, 25, 6; 31, 4; III, 3, 9; IV, 36, 2; VI, 4, 2, etc.

[502] VOIGT M., _Die XII Tafeln. Geschichte und allgemeine juristische Lehrbegriffe der XII Tafeln nebst deren Fragmenten_. Leipzig, 1883, I, pp. 16 sgg. con i testi ivi citati.

[503] _Adsiduus, proletarius, detrimentum, emolumentum, pecunia, peculium, fenus._ Cfr. VOIGT, op. cit., I, pp. 18-9.

[504] VOIGT, op. cit., I, p. 196, n. 6, con i testi ivi citati.

[505] LIV. IV, 45, 2: _dena milia gravis aeris, quae tum divitiae habebantur_.

[506] VOIGT, op. cit., I, pp. 21-3.

[507] VOIGT, op. cit., I, p. 22.

[508] VIRG. _Georg._, I, 261 sgg.; CAT. _De agricultura_, ed. KEIL, 2, 3; 23, 1; 31, 1; 33, 5; 37, 5; 39, 1; 59; VARR. _RR._ I, 2, 22; 22, 1; 23, 5; PLIN., _H. N._ XVIII, 26, 236; CAT. _RR._ XI, 2; BLÜMNER, _Technologie_, I, 98 sgg.; VOIGT, op. cit., I, pp. 26 sgg.

[509] BÜCHSENSCHÜTZ, _Bemerkungen_, etc., pp. 28 sgg.

[510] VOIGT, op. cit., I, pp. 30 sgg.

[511] LIV., II, 23, 27, 29; VI, 14-5; 27; 31, 2; 34, 2, etc.; DIONYS., IV, 9; V, 33, 63, 66; VI, 22, 26, etc.

[512] HARTMANN, _Röm. Kalender_, p. 29, n. 57. VOIGT, op. cit., I, p. 723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.

[513] HARTMANN, _Röm. Kalender_, p. 29, n. 57. VOIGT, op. cit., I, p. 723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.

[514] LIV., V, 55.

[515] KARLOWA O., _Röm. Rechtsgeschichte_, I, p. 97.

[516] LIV., VII, 28.

[517] SAVIGNY, _Das altrömische Schuldrecht_ in _Vermischte Schriften_. Berlin, 1850, II, pp. 425 sgg.

[518] BRUNS^6, _Fontes iuris romani antiqui_, _Leg_. XII, _tabul_. VIII, 2; VOIGT, op. cit., I, p. 722, VII, 15 e II, p. 533 sgg.

[519] BRUNS^6, VIII, 14; VOIGT, VII, 2.

[520] BRUNS^6, VII, 12; VOIGT, IV, 13.

[521] VOIGT, op. cit., II, pp. 78 sgg.

[522] BRUNS^6, II, 1.

[523] BRUNS^6, XII, 2; VOIGT, VII, 13; XII, 1.

[524] BRUNS^6, V, 3; VOIGT, IV, 1.

[525] PLIN., _N. H._ XXXIII, 13, 44; LIV. _epit_., 15; MOMMSEN, _Hist. de la monnaie rom_. I, p. 300.

[526] _Die Gracchen und ihre nächsten Vorgänger_. Berlin, 1847, p. 15.

[527] GROMATICI VETERES. Berolini, 1848, p. 115. Hyg. _De conditionibus agrorum_: “quia non solum tantum occupabat unusquisque, quantum colere praesenti tempori poterat, sed quantum in spem colendi habuerat, ambiebat„.

[528] LIV. IV, 59, 11; V, 7, 12; MARQUARDT J. _L’organisation militaire chez les Romains_, trad. franç. Paris, 1891, p. 20.

[529] NITZSCH, op. cit., pp. 37 sgg.

[530] Ἀθην. πολ. c. 12.

[531] CIC., _De off_. II, 21, 73.

[532] VARRON, _R. R._ II, _Praef_.:..... in qua terra culturam agri docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit prata.

COLUMELLA, _R. R._ I, _Praef_.:.. in hoc Latio et Saturnia terra, ubi dii cultus agrorum progeniem suam docuerunt, ibi nunc ad hastam locamus, ut nobis ex transmarinis provinciis advehatur frumentum, ne fame laboremus.

[533] WISKEMANN H. _Die antike Landwirthschaft und das von Thünensche Gesetz_. Leipzig, 1859, pp. 50 sgg.

[534] CATON., _de agr. cult_., 1, 7, ed. Keil.

[535] _R. R_. I, 7, 9.

[536] VARRON., _R. R._ I, 16, 3: itaque sub urbe colere hortos late expedit, sic violaria et rosaria, item multa quae urbs recipit, cum eadem in longinquis praediis, ubi non est quo deferri possit venale, non expediat colere. WISKEMANN, op. cit., p. 40 sgg.

[537] VARRON., _R. R_. I, 7, 9.

[538] VARRON., _R. R_. I, 8, 2.

[539] COLUMELLA, _R. R_. IV, 3.

[540] VARRON., _R. R_. II, _Praef_. 5: Ex ea enim quaque fructus tolli possunt non mediocres, ex ornithonibus ac leporariis et piscinis; III, 4, 2; 7, 1 sgg.; 10, 1; 12, 1; COLUM. _R. R_. VIII, 1 sgg.; IX, _Praef_.

[541] VARRON., _R. R_. III, 2, 14-15.

[542] _R. R_. III, 6, 1.

[543] COLUM., _R. R._ VIII, 8.

[544] VARRON., _R. R_. III, 16, 10.

[545] VARRON., _R. R._ I, 9, 3; 44, 1.

[546] _De agri cult._, 10.

[547] _De agri cult_., 11.

[548] VARRON., _R. R._ I, 18.

[549] VARRON., l. c.

[550] VARRON., _R. R._ II, 10, 10.

[551] _R. R._ II, 10, 11.

[552] VARRON., _R. R._ III, 17, 6.

[553] VARRON., _R. R._ II, 10, 1.

[554] POLYB., VI, 19, 2; SALL., Jugurt., 86, 2; MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 142.

[555] POLYB., VI, 19, 2; SALL., Jugurt., 86, 2; MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 142.

[556] VAL., Max., III, 4, 7.

[557] _R. R._ I, 17.

[558] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 36, 38.

[559] BOEGER G., _De mancipiorum commercio apud Romanos_. Berol., 1841. p. 25.

[560] WALLON, op. cit., II^2, pp. 34 sgg.

[561] WALLON, op. cit., II^2, pp. 82 sgg.

[562] LIV. XXVII, 10; CAGNAT R., _Étude historique sur les impôts indirects chez les Romains_. Paris, 1882, p. 172.

[563] BOEGER, op. cit., p. 21; WALLON, op. cit., II^2, p. 159 sgg.; ABIGNENTE, op. cit., p. 75; DUREAU DE LA MALLE, _Économ. polit. des Romains,_ Paris, 1840, I, 147 sgg., 244.

[564] PLUT., Cat. maj, 4, 5.

[565] LIV., XXXIX, 44.

[566] APPIAN., _De bell. Mithr._, 78.

[567] LIV., X, 46, 5.

[568] MARQUARDT J., _De l’organisation financière chez les Romains_, trad. franç. Paris, 1888, p. 27.

[569] MARQUARDT J., op. cit., p. 76.

[570] BÜCHER K., _Die Entstehung der Volkswirthschaft_. Tübingen, 1893, p. 18.

[571] Dal POPMA (_De operis servorum_ ap. Polen. _suppl._ a Graevius, vol. III), in poi, è stato molte volte fatto, sviluppato e completato l’elenco delle diverse funzioni esercitate da’ servi nella casa. Cfr. WALLON, op. cit., II^2, pp. 104 sgg.; VOIGT, _Privatalt_.^2, p. 388 sgg.; MARQUARDT, _La vie privée des Romains_, trad. franç. Paris, 1892, I, pp. 160 sgg.

[572] BOEGER, op. cit., p. 4: Quot pascit servos? quaeritabat, primorum Caesarum temporibus, quisquis alicuius fortunas exploraturus erat, nec quisquam divitis nomine dignus habebatur, nisi centum vel ducentos aleret... Cfr. SENEC., _de tranqu. anim._, 8; _Ep_. 17, 3-4; ATHEN., VI, p. 272.

[573] WALLON, op. cit., II^2, p. 141 sgg.

[574] _in Pis._ 27, 67.

[575] WALLON, op. cit., II^2, pp. 121 sgg.

[576] CATON., _De agri cult_., 4, 5; VARR., _R. R._, I, 17.

[577] _De agri cult._, 1, 3.

[578] _R. R._ I, 17.

[579] CAT. _de agri cult._, 2, 7.

[580] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung_, etc., pp. 114 sgg.; FRIEDLAENDER L., _Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in d. Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine_. Leipzig, 1888, Iº, p. 37.

[581] Dig. XXXV, 2, 68. EUSEB., _H. E._, VII, 21, 9; PÖHLMANN, l. c.; HILDEBRAND, _Bevölkerungsstatistik im alter Rom_. (Jahr. f. N. O., VI, 91); BELOCH J., _Die Bevölkerung_, etc., pp. 41 sgg.

[582] LIV., IV, 30, 8: Volgatique contactu in homines morbi. Et prius in agrestes ingruerant servitiaque. VIII, 22, 7; IX, 28, 6; X, 31, 8; 47, 6.

[583] FRIEDLAENDER, op. cit., I^2, pp. 39 sgg., con i testi ivi citati.

[584] LIV., II, 51-2; III, 31, 1; IV, 25, 4, etc.

[585] _De offic_., III, 6 e 23.

[586] WALLON, op. cit., II^2, p. 187 sgg.; KARLOWA, op. cit.

[587] _Dig_. XXIX, 5 L. 1, _De Senacons. Silaniano_. Cum aliter nulla domus tuta esse possit, nisi periculo capitis sui custodiam dominis tam ab domesticis quam ab extraneis praestare servi cogantur, ideo senatus consulto introducti sunt de publica quaestione a familia necatorum habenda. Cfr. TACIT., _Ann_. XIII, 32; XIV, 42-44.

[588] CAIRNES J. E., _The slave power_, pp. 56 sgg.

[589] COLUM., _R. R_. XII, 3; CAT., _De agri cult_., 2, 2.

[590] _R. R_. IV, 3.

[591] PLUT., _Cat. maj_., c. 21.

[592] BÜCHER K., _Die Aufstände der unfreien Arbeiter_, Frankfurt a. M., 1874, p. 43. Cfr. ROSCHER, _Grundlagen d. Nationaloekonomie_, II, § 35.

[593] VARRON. _R. R_. I, 50; DUREAU DE LA MALLE, _Mém. sur l’agricultore romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columelle_ (Mém. de l’Inst., XIII (1828), p. 458, 59.)

[594] DUREAU DE LA MALLE, op. cit., p. 439.

[595] WEBER M., _Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats- und Privatrecht_. Stuttgart, 1891, pp. 222 sgg.

[596] PLIN., _H. N_., XVIII, 7: ..... nihil minus expedire quam agrum optime colere..... Bene colere necessarium est: optime, dannosum, praeterquam subole, suo colono, aut pascendis.

[597] SERV. ad VIRG. _Georg._, I, 160: Tribula, genus vehiculi, omni parte dentatum, unde teruntur frumenta, quo maxime in Africa utuntur; MONGEZ, _Mém. sur les instrumens d’agriculture employés par les anciens_ (Mém. de l’Inst., III, (1818), p. 42); MAGERSTEDT F. A., _Bilder aus dem römischen Landwirthschaft._ Sonderhausen, 1861, V, p. 245.

[598] COLUMEL., _De arborib_., 8.

[599] MONGEZ, op. cit., p. 56; MAGERSTEDT, op. cit., V, p. 142 sgg.

[600] PALLAD., _R. R._ VII, 2; MONGEZ, op. cit., p. 39; MAGERSTEDT, op. cit., V, p. 240 sgg. Cfr. anche p. 238.

[601] CAES. _de bell. gall._, VI, 13.

[602] HEISTERBERGK B., _Die Entstehung des Colonats_. Leipzig, 1876, pp. 73 sgg.

[603] _H. N._, XVIII, 7, 36: ....... Coli rura ab ergastulis pessimum est et quidquid agitur a disperantibus.

[604] _R. R._ I, Pr.: ..... rem rusticam pessimo cuique servorum, velut carnifici noxa dedimus.... Nunc et ipsi praedia nostra colere dedignamur, et nullius momenti ducimus peritissimum quemque villicum facere. Cfr. I, 1 e 7.

[605] COLUM., _R. R._ I, 3: Huc pertinet praeclara nostri poetae sententia:

Laudato ingentia rura. Exiguum colito.....

Tantum enim obtinendum est, quanto est opus: ut emisse videamur quo potiremur, non quo oneremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus, more praepotentium qui possident fines gentium quos ne circumire quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandos feris derelinquunt aut occupatos nexu civium ergastulis tenent. PALLAD., _R. R._ I, 6 e 7.

[606] LIV., III, 15, 16.

[607] LIV., IV, 45: Annus felicitate populi Romani periculo potius ingenti quam clade insignis. Servitia urbem ut incenderent distantibus locis coniurarunt, populoque ad opem passim ferendam tectis intento ut arcem Capitolium armati occuparent. Auertit nefanda consilia Juppiter...; BÜCHER, _Aufstände_, etc., p. 24; MOMMSEN, _R. G_., I^8, p. 448.

[608] BÜCHER, op. cit., pp. 29-9; MOMMSEN, _R. G._, I^8, p. 859.

[609] MOMMSEN, _R. G._ II^8, p. 77. Il BÜCHER (op. cit., p. 123) ne contesta la data. Cfr. II, 69; POSID., fr. 15, presso ATHEN., XII, 542; DIOD. SIC., XXXIV, XXXV, c. 2 sgg.; LIV. _Epitom_., 56, 58, 59; BÜCHER, _Aufstände_, etc., pp. 95, 105 sgg.

[610] DIOD. SIC., XXXVI, c. 2; MOMMSEN, _R. G._ II^3, p. 132.

[611] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 48.

[612] CIC. _in Verr._, A. S. III, 51, 120.

[613] CICCOTTI E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895.

[614] DIOD. SIC., XXXIV-V, 2, 3.

[615] DIOD. SIC., XXXIV-V; Oros. V, 5, 9; VAL. MAX., II, 7, 9; IX, 12, 1; FLOR., II, 7, 7 (III, 19 ed. Halm.); BÜCHER, op. cit.; SIEFERT O., _Die Sklavenkriege_. Altona, 1860.

[616] DIOD. SIC., XXXVI e 3300: DIO CASS. 93, ed. Dindorf: FLOR., II, 7, 7 (III, 19), ed. Halm. e le opere prima citate.

[617] CICCOTTI E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895, p. 227.

[618] PLUT., _Crass._, 8-11; APPIAN., _B. C._ I, 116-120; SALL., _fr._, III, 67-81, Kr., OROS. V, 24.

[619] MOMMSEN, _R. G._ III^2, p. 84 sgg.

[620] LIV., I, 51, 2; II, 4, 5; II, 5; III, 15, 5; IV, 45, 1, etc.

[621] APPIAN., _B. C._, IV, 14.

[622] WALLON, op. cit., II^2, p. 186, con le autorità ivi citate.

[623] VIRG., _Eclog_. III, 16: WALLON, op. cit., II^2, pp. 268-9.

[624] WALLON, op. cit., II^2, p. 259, con le citazioni ivi addotte.

[625] OVID., _Amor_, I, XV, 17.

[626] WALLON, op. cit., II, p. 274.

[627] COLUMEL., _R. R._, I, 1: Nam qui longinqua ne dicam transmarina rura mercantur, velut haeredibus patrimoniosus, vel quid gravius est, vivi cedunt servis suis: quoniam quidem et illi tam longa dominorum distantia corrumpuntur et corrupti post flagitia quae commiserunt, sub expectatione successorum, rapinis magis quam culturis student.

[628] COLUM., _R. R_., I, 7: ... et maxime vexant servi qui boves elocant, eosdemque et cetera pecora male pascunt, nec industrie terram vertunt longeque plus imputant seminis iacti quam quod severint.

[629] VARR., _R. R._, I, 16, 3; COLUM., _R. R._, I, c. 8.

[630] PALLAD., _R. R._, I, 6, 2, ed. Schmitt.

[631] CATON., _De agri cult_., 2, 2: servos non valuisse, tempestates malas fuisse, servos aufugisse, opus publicum effecisse...; _Colum._, _R. R_., XII, _Praef_.

[632] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung_, p. 38.

[633] SENEC., _Epist_., 47, 3; MACROB., _Sat._, I, 11.

[634] FABRETTI, _Inscript. ant._, X, 238: C. Aelius Asprenas Commodi Caes. Negot. quo nemo mortem alacrius admisit quod a servorum suorum servitute tandem liber evaderet. Hoc autem testam(ento) cavit posteris inscribi. Bix(it). Ann. LVIII M. IX D. XI.

[635] CAIRNES, _The slave power_, p. 85.

[636] LIV., XXXIX, 44; PLUT., _Cat. maj_.; 18; NITZSCH, _Die Gracchen_, pp. 127, 142.

[637] HERMES, XIX: MOMMSEN TH., _Die italische Bodentheilung und die Alimentartafeln_, pp. 401, 405.

[638] _H. N._, XVIII, 35.

[639] GROM. VET., I, p. 53: FRONTIN., _de controv. agror._: Inter res publicas et privatos non facile tales in Italia controversiae moventur, sed frequenter in provinciis, praecipue in Africa, ubi saltus non minores habent privati quam res publicae territoria. Cfr. HYG., _de limitibus_, p. 116.

[640] WEBER M., _Römische Agrargeschichte_, pp. 67-8.

[641] MEYER E., _Untersuchungen zur Geschichte der Gracchen_. Halle a. S. 1894 (_Sep. Abdr._), p. 15.

[642] PLUT., _Ti. Gracch_., c. 9.

[643] _Catil._, 20.

[644] CIC., _de off_., II, 21, 73.

[645] WEBER, _Agrargeschichte_, p. 112.

[646] WEBER, op. cit., p. 130 sgg.

[647] DELOUME A., _Les manieurs d’argent à Rome_. Paris, 1887, pp. 72 sgg.

[648] PLUT., _Crass_., 2.

[649] _B. C._, I, 7.

[650] MOMMSEN, _R. G_. II^8, p. 81.

[651] DUREAU DE LA MALLE, _Mém. sur l’agriculture romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columella_ (Mém. de l’Acad. des Inscript., XIII (1828), p. 416 sgg.).

[652] DUREAU DE LA MALLE, _Économie polit. des Romains_, II, p. 245 sgg.; BELOCH J., _Die Bevölkerung_, pp. 415, 501.

[653] NITZSCH, _Die Gracchen_, p. 133.

[654] VI, 19, 2.

[655] MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 230.

[656] DIONYS., VII, 13; 27; IX, 59; PLUT., _Coriol_., 13; LIV., XXXVII, 46, 10.

[657] DE RUGGIERO E., _Le colonie dei Romani_. Spoleto, 1897, p. 62.

[658] NITZSCH, _Die Gracchen_, op. cit., pp. 74, 76, 135, etc.

[659] NITZSCH, op. cit., p. 60 sgg.

[660] DE RUGGIERO, _Le colonie_, p. 38.

[661] DE RUGGIERO, op. cit., pp. 128-9.

[662] DE RUGGIERO E., _Leges agrariae_ (in _Enciclopedia giuridica italiana_, Vol. I, P. 2ª. Milano, 1884, pp. 737 sgg.), dove la questione è largamente riassunta e discussa con la menzione de’ testi e delle autorità ivi citate.

[663] DE RUGGIERO, op. cit., pp. 752 sgg.

[664] HERMES XXIII (1888); B. NIESE, _Die sogenannte Licinisch-Sextische Ackergesetz_, pp. 410 sgg., p. 423.

[665] DE RUGGIERO, _Leges agrariae_, pp. 768 sgg., con le autorità ivi citate.

[666] PLUT., _ib. Gr_., 14.

[667] DE RUGGIERO E., _Leges agrariae_, pp. 815, 817.

[668] APPIAN., _B. C_., I, 27: Καὶ ἡ στάσις ἡ τοῦ δευτέρου Γράκχου ἐς τάδε ἔληγε νόμος τε οὐ πολὺ ὕστερον ἐκυρώθη, τὴν γῆν, ὑπὲρ ἧς διαφέροντο, ἐξεῖναι πιπράσκειν τοῖς ἒχουσιν ἀπείρητο γὰρ ἐκ Γράκχου το προτέρου καὶ τόδε. Καὶ εὐθὺς οἱ πλύοσιοι παρὰ τῶν πενήτων ἐωνοῦντο, ἤ ταῖσδε ταῖς προφάσειν ἐβιάζοντο, καὶ περιῆν ἐς χεῖρον ἔτι τοῖς πένησι, μέχρι Σπόριος Θόριος δημαρχῶν ἐσηγήσατο νόμον, τὴν μὲν γῆν μηκέτι διανέμειν, ἀλλ’ εἴναι τῶν ἐκόντων, καὶ φόρους ὑπὲρ αὐτῆς τῷ δήμῳ κατατίθεσθαι καὶ τὰδε τὰ χρὴματα χωρεῖν ἐς διανομάς. — DE RUGGIERO, _Leges agrariae_, pp. 820-21.

[669] _C. I. L._, I, p. 175, n. 200; BRUNS^6, _Fontes_, pp. 74 sgg.; DE RUGGIERO, op. cit., p. 821 sgg., 880 sgg.

[670] BRUNS^6, _Fontes_, p. 74, 3: [..... quem agrum locum] quoieique de eo agro loco ex lege plebeive sc(ito) III vir sortito ceivi Romano dedit adsignavit..... (Cfr. p. 76, 15). p. 75-7-8: ager locus aedificium omnis quei supra scriptu[s est..... (134)..... extra eum agrum locum de quo supra except]um cavitu[mve est, privatus esto... (66/102)... eiusque locei agri aedificii emptio venditi]o ita, utei ceterorum locorum agrorum aedificiorum privatorum est, esto; emsorque queicomque erit fa[c]ito, utei is ager locus aedificium, quei e[x hace lege privatus factus est, ita, utei ceteri agri loca aedificio privati, in censum referatur.....].

[671] BRUNS^6, _Fontes_, p. 75, 5: [..... quod eius quisq]ue agri locei publicei in terra Italia, quod eius extra urbem Romam est, quod eius in urbe oppido vico est, quod eius III vir dedit adsignavit, quod... (211/102)..... tum cum haec lex rogabitur habebit possidebit.....

[672] BRUNS^6, _Fontes_, p. 74, 1-2: Quei ager poplicus populi Romanei in terram Italiam P. Mucio L. Calpur[nio cos. fuit, extra eum agrum, quei ager ex lege plebeive sc(ito), quod C. Sempronius Ti. f. tr(ibunus), pl(ebei) rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur.... (150/82).., quem quisque de eo agro loco ex lege plebeive scito vetus possessor sibei] agrum locum sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quom quantum unum hominem ex lege plebeive sc(ito) sibei sumer[e relinquereve licuit...].

[673] BRUNS^6, _Fontes_, p. 78, 21-23: [agrum lo]cum publicum populi Romanei de sua possessione vetus possessor prove vetere possessor[e...]