Part 13
MAR. — Nò?! ch' l'ai vada! Che brav omen! anch stamateina a in dscurreva con èl mî cunfsòur, indegnamente, a sòn andà a far un poch ed bèin...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Ah, sè, cosa disla mai! una Santa? ai vol alter bèin, insòmma, lassèinla lè; e am dseva che non ha mai sentito un oratore accosì eloquente... Bèin dònca, turnand ai Barletti, j han del cuntenvi lit con i Trivellini ch'i stan d' sòuvra, e me am divert po a seintri da la fnèstra ed cuseina ch' la dà int l'istèssa court. — La Barletti la vrè che quî d' sòuvra en s' muvessen mai, l'as figura ch'j han trî ragazzû, èl più grand, Amonasro, l'ha ott ann, e la sgnera Peppina, la Trivellini, ch' l'era una lavuranta d'Ambrosi e l'ha truvà èl bòn omen ch' l'ha spusà, la j in dis ed tùtt i culur, e me am divert e a redd com è una matta...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — L'incomod? L'incomod l'è stà èl sô, a vgnir sù da stel brùtti scal, brùtti com è èl sô padròn, che i disen ch' l'ha mess insèm i bajucch, a tirar i vidî sù per la mura...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Ch' la staga bèin que un alter puctein...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Andèin; la n'ha megga i tusett ch'aspètten la tètta... E pur se tùtt fossen com a sèin nualter, da badar a sè, comme la società andrebbe bene. Èl predicatòur l'alter dè al trattò, della maldicenza int un mod che am era vgnò voja ed diri fort: bravo, bravo! t'ha rasòn!... A proposito, a la predica a vest la Letizia, povra ctà... l'è int el dsgrazi... almanch am pars ed vèdderla, s' la m'accapess... Eh! al saveva me che ql'avvucatein non poteva dire sul serio con quèl pover strafiri ch' l'ha dèl gran fùm ma poch arrost, colla patente da maestra, sissignore, ma sèinza un bajocch... e lù l'è un zòuven ch' sta bèin, ed bona famèja e che al farà carrira, sè a degh: l'è stà, lè, lè per dvintar cunsîr comunal.
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Oh, an la voi tratgnir de più, perchè a star con me, a j è da sbadacciar... ma d'altronde quant an s'è ptèigli, braghiri e che an s' vôl dir mal dèl prossum, an s' sa com s' far a tratgnir la zèint...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Al so benessum che anca lî l'è dla mî razza che an'i pias el ciaccher, e l'è per quèl che ai vôi bèin...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Oh, grazia (_si alza_), ch' l'am vegna dònca a truvar prèst, ai cuntarò el scenn tra i Barletti e i Trivellini, che a j è da murir dal redder... Trivellini al fa l'usurari e Barletti, i disen ch' l'è sta dèinter perchè al fava el cambial falsi... (_s'avvia verso la porta di destra fingendo di tener per mano la sua amica, senza però lasciar lo scaldino che terrà sempre sotto il grembiule_) mo! anma sô, piccaia sô... grazia tant dla bèla visita...
NEINA. — . . . . . . .
MAR. — Eh! mo cossa? La m'ha fatt un regal... un vèir regal (_entra e prosegue a parlare_) a rivederla, tanti saluti alla sô bèla Clelia... grazie, sè; a rivederla... (_Rumore di una porta che si chiude. Esce con due scaldini in mano_). Con bèla manira la s' l'avviava con èl scaldein... Auf! che noja! che strazz d'una lèingva!... puvreina lî... e dir che con la Sbregoli l'ha dett che me a sòn una ptèigla! me ptèigla?! e se ch' l'harê un bèl da star zetta. (_Nel frattanto avrà messo a posto le sedie, messo in terra uno degli scaldini e venendo avanti coll'altro che mescola e vi soffia per ravvivare il fuoco_). (_Al pubblico_): Qla Clelia, una brùtta semmia, l'è sô fiola (_indicando l'uscio da cui figura uscita la Neina_) ma... il padre? Basta lasciamola lì, che dmatteina a j ho d'andar alla Pasqua!! (_Via_).
A ME DL'OCA?! (fra Sozera e Nora)
— Me a j degh che da dòp che a sòn al mònd an ho mai sintò a dir che in tla pgnatta a si metta dla pistinaga...
— E me av degh invezi ch' la si mett... Al m' l'insgnò èl cugh dla Martinètta, ch' l'era un franzèis... eh, pover Monsù Luis, am l'arcord com è che al foss adèss, am dseva: comme siete sciolì!!
— Al sra di ann dimondi... basta, me a j degh che anch che a j l'avess insgnà èl cugh dèl Rè, me la pistinaga int la pgnatta an la voj brisa, la dà un tùff al brod... tra che al par acqua!!
— Va bèìn, bravo Pinco! Dèl tùff la pistinaga, ch' l'è quèlla ch' l'ai tol vî èl cattiv...
— Allòura a i in vrê del carra, perchè bisugnarè mettren fenna int èl vein, ch' l'è robba ch'en s' pôl bèvver. Ai fo l'alter dè ch' veins la mammà e l'aveva sèid, a j in dè un did appènna... l'al spudò vî... e l'as maraviò com Endricco permettess che a bvess ed qla robba...
— Oh? davvèira?... perchè in cà tô t' bvev sèimper vein ed butteglia... bordò da pasto, com al s' regalava Monsù Luis...
— Oh, brisa bordò, mo zert che in cà mî a s'è sèimper magnà pulid e bvò mej... e an s'è mai mess la pistinaga int la pgnatta, che quant al cuntò a la mammà a crèdd che la sia anch drî a redder... a si srè cavà tùtt i deint...
— Tùtt? mo se a momenti la n'i n'ha più, puvrètta?
— Mo cossa? La mî mammà la n'ha più deint? Mo ch' l'am scusa, la vaneggierà... A j ho capè, l'è la pistinaga ch'j è andà alla tèsta!!
— Nò impertinèinta! L'è, che quant a s'è vècci, bisògna direl, cum a fazz me, e brisa far el zuvnètti... vressi dir forsi che la sgnera Teresieina l'ha tùtt i deint?
— Oh, Dio, che rasòn, chi è mo quèl, anch zòuven, che an j in manca... zert, povra mammà, ch' l'ha avò del flussiòn, e ai n'è salta vî... a j in pra mancar una vinteina...
Bravo dònca, e cuss'hoja dett? Che a momenti la n'i n'ha più, am par, a j n'avanza dis...
— A proposit! La degga bèin un'altra vinteina...
— Bravo Pinco! En savèir gnanch quant deint possa cumpurtar una cariatura... e t' vû far la sapièinta...
— Basta, me a so che la mammà riddeva d' gùst po anch, e po dimondi, a seinter cuntar che lî la mett la pistinaga int la pgnatta...
— Eh, a sfid, chi n'ha mai avò del relaziòn cun del persònn com va, con zèint ch'ha dl'esperièinza... is fann cas d'incossa...
— Ah, davvèira? Per bacco! E sti persònn com va, el srenn po, pr'esèimpi, èl sgner Cònt Lavapiatt in casa Martinetti...
— Monsù Luis, un lavapiatt? Asna d'un'ignuranta! Un omen ch'ha dà da magnar a Napoleone il grande, ch' l'ha avò èl curagg ed metter a tavla 150 persònn cum è che nient fùss... En crèdder megga che el sien fôl, perchè la sgnòura Martinètta, sè, era una dama della Croce Stellata, e la stava ed cà, ch' l'era sô ed fònd, dov'adèss va a scola Dulfein, èl fiol dla Sùnta que sù, int èl culègg ed Dòn Ungarèll...
— Mo cuss'è mai tùtti sti ciàccher che n'han nient a ch' far con quèl che a dseven... cioè che me, capessla bèin, me, an voj brisa la pistinaga int la pgnatta...
— E me invezi ai la mett, perchè la j è sèimper andà, perchè la j andarà sèimper...
— Mo chi al dis?
— Mo me, la mader ed tô marè; quèl bòn cstian, che al s' lassa infnucciar dal tòu ciacher...
— Bèin, perchè la dis acsè la vdrà se a n'i fazz proibir da Endricco ed metter la pistinaga int la pgnatta... int l'ultum èl padròn l'è lù...
— Mo padròn ed cossa, per l'amòur d' San Fnocc'?! Padròn del j oss dla pulèint!!
— Insòmma: chi è ch' mantein la famèja?
— Sè, l'è lù, cun el fadigh dla povra sô mader ch'am sòn struzzà per arlivarel, mandarel al scol... che a j era Monsù Luis, bona anma, che am dsèva sèimper: Povera Madama, voi faticate e Enrì le colisson, cum al dseva lù, quanto serà anè, che al vol po dir grand, prenderà la femme, e vu non sarete più la metress dla mason...
— Oh che bèl franzèis...
— Mei dèl tô, che t'en in sà una parola...
— Me an m'importa niente... mo in st' mèinter la pistinaga int la pgnatta la n'i va brisa, ohi, ohi, la n'i va brisa...
— Clelia, fala finè, en me stuzzigar, che s'am scappa la pazeinzia, t'in vèdd del bèli...
— Oh, zò, cun la educaziòn ch' l'ha lî, an j è dùbbi che a fazza el maravèj a vèdder del piazzat...
— Oh, asna d'una insulèinta! Chi è ch' dscòrr d'educaziòn? Una villana che quand la s' liva la mattèina, mai una volta ch' la degga: buon giorno...
— Va bèin! a proposit; una volta che a j al dess la m'assrò l'ùss int èl mustazz...
— Impustòura! busadra! adèss pr'en savèir cossa s' dir la va a dstanar el j oss ed mî nona... T' sa mei ed me che al fo èl vèint... e te istèssa t' n'arstass persuasa...
— Sè, per cuntintar Endricco...
— Ah sè? Bèin, allòura per cuntintarum me, a vad mo a metter la pistinaga... una bèla pistinaga acsè lùnga int la pgnatta...
— E me a la cav...
— Mo nò! per quèl t' fa po èl piasirein d' lassarila!
— Nò, mammà, a la vad a cavar...
Tegna buscaròuna! A la vdrèin chi la veinz!!
Oh, a la veinz me, a còst ed ficcar la pgnatta cun la caren e tùtt, in mèzz ed cuseina...
— Benone! Anzi, acsè t' fa vèdder la tô educaziòn feina...
— O feina o grossa, dl'educaziòn a crèdd d'avèiren più d' lî...
— Mo sè, com t' vû, am cunsòul che èl pover Monsù Luis, am dseva sèimper che avevo un tratto da gran dama, e che se a foss andà a Parig...
— Eh, l'arè fatt fanatisum...
— Ah, sicura!... Intant guarda mo, Clelia, che bèla pistinaga... e adèss: zò int la pgnatta!...
— Al n'è brisa vèira!
— Guarda mo!
— Ah, mammà, ch' l'an me fazza andar fora dal mandgh!! Ch' la cava vî qla pistinaga, o a tir pr'aria la pgnatta...
— Me ai la mett, te po fa quèl... t' vû...
— Ah, vèccia tarraghegna!...
— A me dla vèccia... brùtta sfazzà, porca...
— Porca, cossa? Avanti bèin... lî ch' l'è acsè educà!
— Ecco la pistinaga ch' boj...
— Ah sè?... la guarda mo coss a fazz...
— Ah, serpèint perfid: guarda!! Arbaltà incossa; èl brod corr vî per cà... Me?! ah, lassa bèin ch' vada incossa, al vol dir che quand vein a casa Endricco al magnarà la mnèstra cotta int l'acqua...
— Sè, an srà brisa la premma volta, e me ai dirò che an voj più star que... che am arvein èl sangv... che am ciapp del j imbillà...
— Va bèin; e me stòppa! Sè, cineina, va pur là che t'i un bòn pzulein ed caren... e dir che im dseven t'êr un'oca...
— Dl'oca a me? Ah! an la voj brisa... chi l'ha dett?
— Al l'ha dett... me al degh!!
[Illustrazione: «TERSUÀ A LÒUR SGNÒURI»]
— Ah! lî?... Ch' la ciappa!!
— La pistinaga int la fazza... Ah l'è tropp!!!
— E quèst l'è un campiòn, vèccia buzzaròuna... teint a mèint che me dl'oca an in voj...
— E allòura me at degh t'î un'oca...
— E te ciappa...
— A t'em pecc con la pistinaga, anma dannà! I sòunen all'ùss...
— Al srà Endricco...
— Sè, bèin, al vût savèir, l'era lù ch'al dseva ch' t'êr un'oca...
— Bèin! da mî marè a la tugh e an m' n'ho brisa permal, ma da lî nò, vèccia... pistinaga!!
Dall'_Ehi! ch'al scusa..._, 10 giugno 1882.
INDICE
PREFAZIONE Pag. v
LE VICISSITUDINI DÈL SGNER PIREIN: I m'han fatt correr? Pag. 1 Oh! la cumètta!! 6 Che barbero destino! 13 El tribulaziòn per la _Cordelia_ ed Gobatti 19 Echi di carnevale 25 Zobia grassa 32 Alla Còurt d'Assisi 35 Dies irae 41 I bigliett dla luttarì 45 San Michel 50 S' po dar ed piz? 57 E dòu! 62 Sèimper del dsgrazi! 70 Em càpiten tùtti a me! 74 Pinguedine ariosa! 84 L'inèst dèl varol 91 Bagn d' mar... a domicilio! 97 Èl scioper di furnar 104 La croce del potere 111 Giurì pel vino 117
DALLE RIVE DEL GOLISEO: * Impresioni romane 127 Trasloco infavsto! 130 Assicurazione “La Fondiaria„ 138 * Amore moderno 142 Da un mstir a ql'alter 146 * L'amore è un dardo 152 Èl tèrramot 157 A che giova la clovaca massima?! 162
ÈL SGNER PIREIN FILOSOF: Si fisofoleggia! 171 Prendi marito!! 176 Lo spirito 181 La gelosì 186 La vitta collettiva 190 Le parentesi della vitta (_da una conferenza_) 194 Il tarnasismo umano 201
APPENDICE: Il Drama della Vitta 207 La conferenza dèl Sumarein dèl ruscarol 209 Arriva la Madôna! 217 Me ptèigla?! (_monologo_) 222 A me dl'oca?! 228
_N. B._ — Gli scritti contrassegnati con * sono stati aggiunti in questa terza edizione.
_Finito di stampare il dì 30 aprile 1920 nella Tipografia di Paolo Neri in Bologna_
NOTE:
[1] Allude al _Tram pavé_ che per qualche anno percorse il tratto di strada dalla Porta Saragozza al Meloncello.
[2] _rèbsa_, parola dialettale caduta in disuso, significa: _niente_, _nulla_.
[3] Celebri giocatori.
[4] Soprannome di un facchino conosciutissimo e proverbiale per le sue sbornie.
[5] _Cordelia_, opera del maestro Stefano Gobatti, fu rappresentata, per la prima volta, al Teatro Comunale la sera del 6 dicembre 1881.
[6] S'intende sempre il Direttore del giornale in cui _èl sgner Pirein_ pubblicava i suoi scritti.
[7] Mascherata.
[8] Risposta del isgner Pirein al Presidente della Società carnevalesca d'Imola che l'aveva invitato a collaborare ad un numero unico per beneficenza.
[9] Il processo contro Enrica Zerbini, domestica del gioielliere Luigi Coltelli, accusata d'aver assassinato il suo padrone a colpi di martello sulla testa, fu uno dei più celebri processi bolognesi del secolo scorso.
[10] _Ceresa_, pseudonimo del pubblicista e commediografo Cesare Chiusoli.
[11] Questa lettera fu scritta in seguito alla pubblicazione nell'_Ehi ch'al scusa..._ del 28 luglio 1883, di un sonetto di _Rafbèl_ (Raffaele Belluzzi) in cui erano i versi seguenti:
«_A Barbianèll èl_ sgner Pirein fa _èl sagn_ _All'Ergia innamu'à com'è una mâta_»
[12] Dalpini, negoziante in guanti.
[13] Filippo Bergonzoni, attore drammatico assai corpulento. — Fu direttore e proprietario di una delle prime compagnie italiane di operette.
[14] Costava 10 centesimi.
[15] Padre Agostino da Montefeltro, frate predicatore che suscitò vivissimo entusiasmo col suo quaresimale in S. Petronio.
[16] _Da rè a ròn_: dall'a alla zeta.
[17] Domenico Santagata, professore di chimica all'Università bolognese.
[18] Farmacista in Via Porta Nuova.
[19] El sgner Pirein fu eletto nel 1888 sindaco del villaggio d'_Ùngia ed toch_, nel quale era stato artisticamente trasformato il Festival carnevalesco di quell'anno.
[20] Giornale d'opposizione di cui uscirono due numeri. Era diretto dal pubblicista Cesare Dalla Noce.
[21] Cesare Lugli allora deputato al Parlamento.
[22] Il 23 aprile 1891 scoppiò a Roma la polveriera del Forte Portese, fuori della Porta omonima, producendo gravissimi danni.
[23] Assistendo al Congresso dei giornalisti, tenutosi in Roma nel 1899, _èl sgner Pirein_ si era perdutamente innamorato di una bellissima signora ungherese. (Vedi, _Bologna che dorme_ del 13 aprile 1899).
[24] Notissimo liquorista.
[25] Mercato del pesce già esistente fra via Rizzoli e via Caprarie.
[26] La sala del Liceo musicale.
[27] Cappellaio.
[28] Pseudonimo del cav. Oreste Cenacchi uno dei quattro fondatori dell'_Ehi! ch'al scusa..._
[29] Corrado Ricci.
[30] Enrico Ferri.
[31] Giuseppe Camillo Mattioli, animoso patriota e professore all'Istituto Tecnico.
[32] Celebre oculista.
[33] Cesare Dalla Noce (_Moscata_) collaboratore dell'_Ehi! ch'al scusa..._ e fondatore dell'_È permesso?_
[34] Notissimo autore di centinaia di sonetti per messe, monacazioni, matrimoni, ecc. ecc.
[35] Il successo di questo articolo fu tale, che dell'_Ehi ch'al scusa..._ del 21 maggio 1881 in cui apparve, venne fatta una seconda edizione.
[36] Notissimo storpio venditore d'Immagini sacre.
[37] Questo monologo, fino ad ora inedito, non fu mai rappresentato.
Nota del Trascrittore
Ortografia e punteggiatura originali sono state mantenute, correggendo senza annotazione minimi errori tipografici.