Caos del Triperuno Opere Italiane Vol. 1
Part 5
Ella, succinta in abito gentile,[166] tra fiori a l'aura si rendea piú degna. Vidi anco intorno lei (sí 'l feminile aspetto valse) con lor verde insegna, stesi per l'erbe e fronde, Marzo e Aprile la terra far d'assai colori pregna, e su per folte macchie lieti e snelli facean cantando errar diversi augelli.
[166] «Templum est super cloaca aedificatum». SEN.
Piú bello, altero, candido e vivace[167] nullo animal di questo vidi mai; tanto mi piacque allora, che 'l fugace e timido desio presto frenai, volgendol tutto ove sperava pace in duo begli occhi, anzi potenti rai, ch'umilemente alzati sol d'un cenno quanto temea davanti obliar mi fenno.
[167] «Bona domus, malus hospes». SOCR.
Tratto dal mio voler giá torno in dietro e di mai non partirmi da lei bramo. Ella quel bel destrier c'ha 'l fren di vetro è giá salita, e d'un frondoso ramo di mirto il tocca e contra un folto e tetro bosco lo caccia. Io che pur troppo l'amo, correndo a tergo, me ne doglio e strazio, e luntanato son da lei gran spazio.
Per un sentier, colmo di tòsco e fèl va battendo sempre il palafren da tergo, tanto che scórse ne l'oscura selva e mi si tol di vista; ond'io sol m'ergo de l'orme ai segni (ché si vaga belva[168] perder non voglio), e tutto mi sommergo, non, pur d'averla, ne le insane voglie, ma ne' intricati rami, sterpi e foglie.
[168] «Malorum esca». PLAT.
Tanto durai nel corso a quella traccia, ch'al fin del bosco, fra tre alte colonne, la via par che 'n duo branchi vi si faccia, qual oggi e' greci fingon l'ipsilonne; di che dubbio pensier l'andar m'impaccia, fin ch'una turba di polite donne[169] mi fûr in cerco, e losingando parte di loro a manca man mi tranne ad arte.
[169] «Voluptates blandissimae dominae maiores partes animae virtute detorquent». CIC.
Quivi d'accorte e ladre parolette foggia non è che non mi circonvenga; ma l'altra parte di luntano stette pensando in quale guisa mi sovvenga. Io, che fra tanto sono entro le strette d'abbracciamenti e garrula losenga, irmene al manco viaggio mi delibro;[170] ma donna mi vietò, c'ha in man un cribro.
[170] «Genus servitutis est coacta libertas». ARIST.
Un cribro in mano la dongella tiene, d'acqua ripieno, e goccia non si versa, che di la turma luntanata viene, gridando forte:--Non far, alma persa, non far; se 'l fai, tu sol n'avrai le pene, ché non sai quella via quant'è perversa. Ma qui piuttosto volge a la man destra, che da l'errante volgo altrui sequestra.--
A la cui voce giá lo entrato piede[171] ritrassi al modo di chi un serpe calca. --Deh! saggia ninfa, dimmi per mercede, --risposi a lei--dove 'l mio ben cavalca? Perché fra voi questo altercar procede? perché tanto di tempo mi diffalca? Quella sen fugge e tuttavia non cessa, onde non spero mai piú veder essa.
[171] «Consilio, non impetu opus est». CUR.
--Lascila gir--diss'ella,--ché la truce[172] e pestilente donna, tuo malgrado, de l'improba Fortuna ti conduce al seggio incerto ed a l'instabil guado. Ma se tu segui me, ti sarò duce nel destro calle, ove di grado in grado montando, e non col volo di fortuna, vedrai quel ben che 'n sé vertú raguna.
[172] «Tristes voluptatis exitus». BOËT.
Or viemmi dopo, ché su l'alte cime di sapienza trovarai l'ascesa. Fuggi costoro, perché al fin de l'ime valli d'errore mostran la discesa.-- Allor io per costei lascio le prime e seco me ne vo; ma gran contesa ecco nascer fra l'una e l'altra turba, che 'l mar, la terra e sin al ciel disturba.
E prima di parole tanta rabbia si sullevò tra quelle donne e queste, che non bastò menar con scura labbia la lingua e denti, ma l'ornate teste[173] vengon a scapigliarsi, e su la sabbia giá molte veggio, per l'orrende peste de' calci e pugna, traboccar avvolte. Ma presto vien chi via l'ebbe distolte.
[173] Mens nostra quae in dubio pendet, huc illuc facile agitatur.
Ché a l'apparir di donna antica e grave[174] tosto la pugna fu da lor divisa: chi si racconcia il sino e chi le flave chiome si annoda e chi di dar sta in guisa. Ma la matrona con parlar soave voltossi a me dicendo:--Qui s'avvisa per me qual porta entrar deve chi brama o quinci o quindi racquistarsi fama.
[174] Eleutheria.
Quinci Vertú, quindi Fortuna alloggia, i' ti l'ho detto: va', ch'ambo le porte[175] ti mostro aperte.--E detto ciò, s'appoggia sul petto il viso di Vertute e sorte fra le colonne. Ed io ne stava in foggia di chi non sa de le dua porte apporte quale si prenda, s'una prender deve; e mentre dubbia, gran duolo riceve.
[175] «Quid autem est libertas nisi potestas vivendi ut velis?». QUINTIL.
La destra via mi elessi finalmente: cosí movea di Nursia il saggio spirto. Ma le sinistre donne, triste e lente, trasser a l'ombra insieme d'un suo mirto. Quivi tra loro un lupo immantenente comparse (onde non so) minace ed irto, del quale una di lor, se ben rimembro, svelse sdegnando il genitale membro.
Poscia chi per il piè, chi per l'orecchia lo tranno a terra giú quelle fanciulle, mentre l'altare e 'l foco una apparecchia. Ciascuna par che 'n quello si trastulle svenarlo, e qui s'accoglie e si sorbecchia tanto del sangue suo, che 'n tante mulle[176] le vidi esser cangiate a me davante, e 'l foco stesso le arse tutte quante.
[176] Omnis mappa redditur ad stuppam.
E 'l mirto similmente in altra forma mutarse vidi, ch'ogni suo rampollo contrasse al tronco dentro, e si trasforma in bella donna, e gambe e braccia e collo; e 'l lupo, il qual sul lido par che dorma, prende a l'orecchia, e dritto sullevollo, cangiato omai di lupo in un destrero: sáltavi addosso e sgombra via 'l sentiero.
Io la conobbi, aimè! nel sguardo acuto, acuto sí, ch'anco smovermi puote dal bel proposto e farmi sordo e muto a le preghiere d'ogni effetto vòte de l'altre donne; anzi mi faccio un scuto[177] d'infamia contra il ben che mi percuote, e gridami nel capo, mi urta ed ange, ma nulla fa, ché 'l suo voler si frange.
[177] Praecipiti animo nullum est consilium.
Onde le donne insieme neghittose, poi ch'e' soi prieghi gittaron a l'aura, in un pratel de gigli, viole e rose, sott'ombra de la petrarchesca Laura, stetter in cerchio contra me sdegnose; ed un quadrato altare qui s'instaura, sul qual, mentr'arde un tenero licorno, ivan quelle piangendo intorno intorno.
Io pur, quantunque l'ascoltassi invito, la fin volsi veder del sacrificio, ch'un nuvol bianco su dal ciel partito sí mi l'ascose, e per divin giudicio tal tono seco fu, che tutto 'l lito tremò d'intorno, e sparve lo edificio, le donne, la matrona e 'l nuvol anco, restando pur la via del lato manco.
Stavami, su quel punto che la terra tutta tremò, non men for di me stesso che 'l viandante, il quale mentre ch'erra cercando un tetto, perché un nimbo spesso li tona in capo, il fulmine si sferra dal ciel gridando e piantasigli appresso, ché un'alta pioppa in sua presenzia tocca e tutta in foco e fumo la dirocca.
--Non temer d'alcun ciel che ti minaccia, ché bella botta non mai colse augello!--[178] A cotal voce rivoltai la faccia, ed ecco un uomo lieto, grasso e bello mi sovraggiunge e stretto a sé m'abbraccia. S'io gli fussi figliol, padre o fratello, io l'addimando vergognosamente. Chi fusse, egli rispose immantenente.
[178] Epicuro conveniens sententia.
LA CAROSSA
MERLINUS COCAIUS
Ille ego qui quondam formaio plenus et ovis quique, botirivoro stipans ventrone lasagnas, arma valenthominis cantavi horrentia Baldi, quo non Hectorior, quo non Orlandior alter, grandisonam cuius famam nomenque gaiardum terra tremit baratrumque metu se cagat adossum, at nunc Tortelii egressus gymnasia, postquam tanta menestrarum smaltita est copia. Baldi gesta maronisono cantemus digna stivallo.
Huc, Zoppine pater, tua si tibi chiachiara curae,[179] si tua calcatim veneti ad pillastra Samarchi trat lyra menchiones bezzosque ad carmen inescat, huc mihi cordicinam iuncta cum voce rubebam flecte soporantem stantes in littore barcas, ut dorsicurvos olim delphinas Arion. Tuque, Comina, tene guidam temonis, et issa issa, Pedrala, mihi ad ghebbam tuque alta sonantem ad cighignolam velamina pande levanto, Berta, grego, postquam salpata est áncora fundo. Non ad muscipares voltanda est orza canellos, non ad fangosas ladrorum daccia Bebbas, Bebbas, cui nomen tum splenduit, aequore postquam Cingar anegavit pegoras, saltantibus illis una post aliam, nullo aiutante Tesino, dumque trabuccabant, «bè bè» sonuere frequenter: hinc Bebbas dixere patres, quod nomen ad astra surgitur, et lunge soravanzat honore Popozzas. Non mihi Fornaces per stagna viazus ad udas, perque Padi gremium ad Stellatam Figaque rolum undantem contra et retro cava ligna ferentem, seu sit Bondeni seu sit mage Francolini piatta, vel Argentae, vel burchius Sermidos audax. Bramai Alixandrae portus mea barca tenere.
[179] Vatem peritissimum invocat Zoppinum.
NARRATIO
Thebanis fabrefacta viris, antiquior altris urbibus Italiae, dum Mantua rege sub uno, nomine Gaioffo, quasi iam dispersa gemebat, viderat in somnis venientem a Marte baronem mozzantemque caput Gaioffo, seque gridantem libertatem urbi et populo praestasse vetusto. Hinc aliquod confortum animi conceperat illa speranzamque omnem Baldi ficcaverat armis. Non erat huic toto quisquam affrontandus in orbe forcibus aut potius destrezza corporis ipsa. Nil illum (tanta est hominis baldanza gaiardi!) arma spaventabant, nil coelum, nilque diavol. Vir iuste membrosus erat, mediocriter altus, largus in expassis relevato pectore spallis, at brevis angustos stringit centura fiancos; nerviger in gambis, pede parvus, cruribus acer; rectus in andatu, levibus qui passibus ipso vix sabione suas poterat signare pedattas. Aurea iungebat faciei barba decorem, vivacesque oculos huc illuc alta rotabat frons, quae spaventat quando est turbata diablos, sed ridens noctemque fugat giornumque reducit; spadazzam laevo semper gallone cadentem portabat, guantumque presae mortisque daghettam. Saltando legiadrus erat, qui pleniter armis indutus montabat equum sine tangere staffam. Ipse gubernabat terram, quam diximus olim nomine Cipadam, gentemque illius habebat ad cennum prontamque armis habilemque bataiae. Praecipuos hinc tres elegerat ille sodales, quorum Cingar erat strictissimus alter Acates. Is veterem duxit Margutti a sanguine razzam, qui risu, quondam simia cagante, crepavit. At Cingar trincatus erat truffator in arte Cingaris, aut vecchium segato dente cavallum per iuvenem vendens, aut bolsum fraude barattans. Scarnus in aspectu, reliquo sed corpore nervis plenus erat nudusque caput rizzusque capillos. At sassinandi poltronam exercuit artem, in machiis quandoque latens mala guida viarum, namque viandantes ad boscos arte tirabat spoiabatque illos, sibi nec restante camisa. Sacchellam semper noctu post terga ferebat, sgaraboldellis plenam surdisque tenais; is mercadantum reserabat saepe botegas compagnosque ipsos pannis finoque veluto tornabat caricos ad ladrorum antra Cypadam, officioque boni compagni, quisquis aiuttum porrexisset ei, tolta sibi parte botini ibat contentus. Precibus sed denique Baldi destitit, et savius forcam lazzumque soghetti scansavit, iam iam illorum compresus ab orma. Huic tanto coniunctus erat Falchettus amore (Falchettus qui ortum Pulicani ab origine traxit), quod sine Falchetto poterat nec vivere Cingar, nec Falchettus idem faciens sine Cingare vixit. Non fuit in toto cursor velocior orbe, namque erat a cerebro ad cinturam corporis usque semivir, et restum corsi canis instar habebat. Hic cervos agilesque capras leporesque fugaces captabat manibus saltuque (stupibile dictu!), saepe grues tardas se ad volum tollere coepit. Multi illum reges, reginae, papa, papessae ducere tentabant, donantes munera, secum. At ille, incagans papae regumque parolis, cum Baldo semper dormit mangiatque bibitque. Inde gigantonem Fracassum Baldus amabat, progenies cuius Morganto advenit ab illo, qui iam suetus erat campanae ferre bataium. Huius longa fuit cubitos statura quaranta, grossilitate stari aequabat sua testa misuram, andassetque trimus per buccam manzus apertam; in spatio frontis potuisses ludere dadis auriculisque suis fecisses octo stivallos; spallazzas habuit largas, schenamque decentem ferre boves carrumque simul pesosque ducentos; arripiens quandoque bovem per cornua grassum ad centum passus balzabat, more quadrelli. Marmoreos etenim pillastros atque columnas tergore gestabat, nulla straccante fadiga; streppabat digitis quercus stabilesque cipressos, ac si fortificam foderet tellure cipollam. Castronem mediumque bovem denasque menestras, trenta simul panes coena mangiabat in una. Tanto ibat strepitu, libras ter mille pesoccus, tota sub ipsius pedibus quod terra tremebat. At viltatis homo crudeltatisque minister,[180] Gaioffus, Baldum Baldique timebat amicos. Imperii zelosus erat, noctesque diesque masinat in cerebro, lambiccat, fabricat altos aëre castellos, velut est usanza tiranni, suspectumque super Baldum plantaverat omnem. At quia grandilitas animi generosaque virtus tum gratum patribus tum plebi fecerat illum, stat regno metuens, ut vulpes vecchia quietus. Verum mille modos fingit groppatque casones,[181] summittitque homines falsos, nugasque silenter seminat in populo; Baldi bona fama, gradatim malmenata, fluit, iam facta infamia crescit bacchaturque omnem coelo montata per urbem, deque viro illustri canto straparlat in omni, quod ladronus erat, quod fur, quod mille diablos corpore gestabat, quod forcas mille merebat.[182] Hinc nactus causam patres Gaioffus adunat, conseiumque facit, pensans comprendere Baldum, mittaturve suo capiti firmissima taia.
[180] Passarinorum e familia tangit tirannum.
[181] «Nihil est tam credibile quin dicendo fiat probabile». CIC.
[182] «Sors ista tirannis | Convenit, invideant claris fortesque trucident». CLAUDIAN.
Maxima patricii generis convenerat illuc squadra, repossato disponens cuncta vedero. Est locus in quadro, «salam» dixere moderni, bancarum populique capax sibi iura petentis: illius ad frontem, inter multa sedilia patrum, aurea Gaioffi solio est errecta levato scrannea, spadiferis semper circumdata bravis. Hic sedet ille, minax vultu sitiensque cruoris. Non delatores unquam longantur ab illo, non giottonorum bardassarumque potentum copia, non ladri, furfantes mille, parati condonare suam minimo quadrante balottam. Inter eos garrit centum discordia linguis, minibus et zanzis populi complentur orecchiae, semper ut offendant proni referuntque per urbem ambassarias, quibus arma repente menantur. Ergo ubi nobilium cumulata caterva resedit claudunturque fores plebisque canaia recedit, imperat annutu prius ille silentia dextrae, talia dehinc solio parlans commenzat ab alto:
ORATIO
Vos, Domini patriaeque patres circumque sedentes consiliatores, qui nostrae ad iussa bachettae praesentati estis, causamque modumque sietis quare ad campanae bottos huc traximus omnes.[183]
[183] Quam artificiose procedat oratio, vide.
Quippe (diu nostis) vestra non absque saputa omnia semper ego dispono, tracto, ministro, non quia me pactus vel lex magis obliget ulla, verum solus amor vestri et dilectio regis, id quod amicitiae, tamquam sit iuris, adoprat. Hactenus insimulans tacui, grossumque magonem pectore nutrivi, saepe ut prudentia reges expetit; at, vobis veluti experientia monstrat, tegnosum fecit mater pietosa fiolum. Nostis enim pridem quae, quanta et qualia Baldi sint probra, nec modus est in furtis atque rapinis. Incoepit postquam aetatem intrare virilem, incoepit secum mariolos ducere bravos, quos «mangiaferros» vocitant «taiaque pilastros», aut «taiaborsas» melius quis dicere posset. Non fuit in mundo giottonior alter, et ipsum rex ego sustineam? patiar? fruiturque ribaldus sic bontate mea? quid non pro pace meorum cittadinorum tolero, postquam improbus iste urbis in excidium, novus ut Catilina, pependit? Nostra illum patres patientia longa ribaldum[184] fecit, ut in ladris non sit ladronior alter.
[184] «Nam segnes natos facit indulgentia patris». B.
Quid me vosque simul bertezat, soiat, agabbat? ad quam perveniet sua tandem audacia finem? non illum facies tanta gravitudine vestrae maiestasque mei removent, non guardia noctis, non sbirri zaffique simul, non mille diavoi spaventat, tanta est hominis petulantia ladri! An sentit coelo, terrae baratroque patere iam caedes gladiosque suos? an contrahit omnem, quae sassinorum semper fuit arca, Cipadam, ut cives populumque meum gens illa trucidet? illa, inquam, gens nata urbem pro struggere nostram? Quis, rogo, scoppatur nostrae sub lege cadreghae, quisve tenaiatur mediaque in fronte bolatur, berlinaeque provat scornum forcaeque soghettum, ni Baldi comes et villae mala schiatta Cipadae? doctoratur ibi robbandi vulgus in arte,[185] estque scholarorum Baldo data cura magistro.
[185] Mala utique et pessima doctrina.
Hinc docti iuvenes sub praeceptore galanto blasphemare Deum variis didicere loquelis; mox sibi boscorum ladri domicilia quaerunt, expediuntque manus furtis stradasque traversant, assaltant homines, amazzant inque paludes omnia spoiatos buttant pascuntque ranocchios. Quum simul albergant, squadraque serantur in una mille cruentosas roncas teretesque zanettas, spuntonesque, alebardas, quae sunt arma diabli, dantque focum schioppis, tuf taf resonante balotta. Semper habent foedas barbazzas pulvere, semper cagnescos oculos nigra sub fronte revolvunt. Protinus ad cifolum se intendunt esse propinquum quem faciant robbas pariterque relinquere vitam. Praesidet his ergo Baldus caporalis, ab ipso tot mala dependent: Baldo cessante, quid ultra mercator timeat? quid gens peregrina? quid urbs haec? Ad caput, o patres, est ad caput ensis habendus, membra nihil possunt quum spallis testa levatur: frange caput serpae, non amplius illa menazzat! Dixi: nunc vero quaenam sententia vestra est expecto, ut cunctis sit larga licentia fandi.
Dixerat, et sdegnum premere alto in pectore fingit. Confremuere omnes, aut quae contraria Baldo pars erat, aut vafri quos longa oratio regis spinserat in coleram, tollentesque ora manusque, iustitiam clamant:--Quid adhuc mala bestia vivit, quid nisi iacturas, homicidia, furta, rapinas, o rex, a ladro poterit sperarier unquam? picchentur fures, brusetur villa Cipadae, ipseque squartatus reliquis exempla ribaldis praestet, amorbator coeli terraeque marisque!-- Tum vero ingemuit strictis pars altera buccis compescens digito, Gaioffo adstante, labellum. At Gonzaga pater, quo non audentior alter iustitiae in partes et linguae et robore spadae, omnium ut aspexit vultus firmarier in se, stat morulam, dehinc quantus erat de sede levatus apparet, solvitque ingentem ad dicere linguam:
RESPONSIO
Inclyte rex, regisque viri, vosque urbis honori instantes proceres, quamvis locus iste soluta labra petat laxasque velit sine vindice linguas, attamen, aut iure hoc aut quadam lege rasonis, quam natura docet, ne me angat culpa tacendi, incipiam. Baldi animum Baldique valorem, Baldi consilium novi a puerilibus omne. Ingenium est homini, quum prima aetate tenellus luxuriat, facili scelerum se inferre camino, si incustoditus fuerit nulloque magistro: cursitat huc illuc, ceu fert ignara voluntas. At puer ingenuus, quamvis retinacula brenae non tulit, illecebras seguitans, si forte virum quem maturum semel audierit leviterque monentem[186] principio, ne virga nimis tenerina, potenti contrectata manu, media spezzetur in opra, deposita sensim patitur feritate doceri, seque hominem monstrat, quem humana modestia tantum retrahit a vitio iurisque in glutine firmat. Cernimus indomitos plaustro succumbere tauros, quorum duriciem removet destrezza biolchi; semper idem saeviret equus cozzone carente, nec venit ad pugnum sparaverius absque polastro. Ne, rogo, conscripti patres (id forsitan unquam rex sensit), pigeat miras audire prodezzas quum fanciullus erat Baldus baculumque sbriabat.
[186] «Facile nostra tenera conciliantur ingenia ad honesti rectique amorem». SEN.
Gallicus, ut fama est, e Franzae partibus olim in Lombardiae, gravida cum uxore, paësum straccus arivavit, nostramque hanc ductus ad urbem albergavit agro tantum una nocte Cipadae, donec ibi gravidata uxor sub fine laboris ederet infantem, qua Baldus prodiit iste, qui nascens oculos (veluti dixere comadres huic circumstantes) coelo tendebat apertos, quem nemo, ut mos est infantum, flere notavit. Hinc vox e summo fuit ascoltata solaro: --Nascere macte, puer, cui coelum, terra fretumque ac elementa dabunt tot afannos totque malhoras; non terrae sat erit centum superare travaios, ense viam faciens inter densissima tela, verum quam citius pelago tu intrare parabis, cinctus ab undosis montagnis nocte dieque fortunae ingentis patiere tonitrua, ventos, fulmina, corsaros ac centum mille diablos. Sed tandem, haud dubites, gaiarditer omnia vinces. Vocis ad hunc sonitum, mater meschina, vel ipso supplicio partus vel sic pirlamina fusi finierant Parcae, puerum pariterque fiatum sborravit: puerum vulva, pulmone fiatum. Vos meditate suo qualis tunc doia marito ingruit, ut mortam uxorem natumque puellum ante oculos proprios tractu sibi vidit in uno! Ergo infantillum villano tradidit uni, mox abiit tacitus nec post apparuit unquam. Nescitur, fateor, qui sit, verum alta gaiardi forcia si Baldi, si animi prudentia, si frons[187] gentilesca alacris, si tandem forma notatur, non nisi fortis erat, prudens, gentilis et acer formosusque pater, licet huic sors aspra fuisset, namque bonum semper fructum bona parturit arbor.
[187] Non splendor nisi splendoris causa.