Histoire de France - Moyen Âge; (Vol. 1 / 10)
Part 32
Sur les révolutions de la province romaine, entre Marius et César, voyez Am. Thierry. Une grande partie de l'Aquitaine suivit l'exemple de l'Espagne, et se déclara pour Sertorius; c'est de la Gaule que Lépidus envahit l'Italie. Mais le parti de Sylla l'emporta. L'Aquitaine fut réduite par Pompée. Il y fonda des colonies militaires à Toulouse, à Biterræ (Béziers), à Narbonne (an 75), et réunit tous les bannis qui infestaient les Pyrénées dans sa nouvelle ville de _Convenæ_ (réunion d'hommes rassemblés de tous pays); c'est Saint-Bertrand de Comminges. Le principal agent des violences du parti de Sylla en Gaule avait été un Fonteius, que Cicéron trouva moyen de faire absoudre. (Voy. le _Pro Fonteio_.) La Gaule romaine eut tant à souffrir que les députés des Allobroges furent au moment d'engager leur patrie dans la conjuration de Catilina. Voy. mon _Histoire romaine_.
11--page 46, note--_Ver-go-breith_...
Cæs., l. I, c. XVI. «_Vergobretum_, qui creatur annuus et vitæ necisque in suos habet potestatem.»--L. VII, XXXIII. «Legibus Æduorum iis qui summum magistratum obtinerent, excedere ex finibus non liceret... quùm leges duo ex unâ familiâ, vivo utroque, non solùm magistratus creari vetarent, sed etiam in senatu esse prohiberent.»--L. V, c. VII. «Esse ejusmodi imperia, ut non minùs haberet juris in se (regulum?), multitudo, quàm se in multitudine...» _et passim_.
12--page 62--_Villes Juliennes, Augustales_...
César établit des vétérans de la 10e légion à Narbonne, qui prit alors les surnoms de _Julia_, _Julia Palerna_, _colonia Decumanorum_. Inscript. ap. Pr. de l'Hist. du Languedoc.--Arles, _Julia_, _Paterna Arelate_.--Biterræ, _Julia Biterra_. Scr. fr. I, 135.--Bibracte, _Julia Bibracte_, etc.--Sous Auguste, Nemausus joignit à son nom celui d'_Augusta_, et prit le titre de colonie romaine. Il en fut de même d'_Alba Augusta_ chez les Helves; d'_Augusta_, chez les Tricastins.--_Augusto nemetum_ devint la capitale des Arvernes.--Noviodunum prit le nom d'_Augusta_; Bibracte, d'_Augustodunum_, etc. Am. Thierry, III, 281.
13--page 73--_Combien la Gaule était déjà romaine_... Strab., l. IV: «Rome soumit les Gaulois bien plus aisément que les Espagnols.»--Discours de Claude, ap. Tacit., Annal. II, c. XIV: «Si cuncta bella recenseas, nullum breviore spatio quàm adversùs Gallos confectum: continua inde ac firma pax.»--Hirtius ad Cæs., l. VIII, c. XLIX: «Cæsar... defessam tot adversis præliis Galliam, conditione parendi meliore, facile in pace continuit.»--Dio C., l. LII, ap. Scr. R. Fr. I, p. 520: «Auguste défendit aux sénateurs de sortir de l'Italie sans son autorisation; ce qui s'observe encore aujourd'hui; aucun sénateur ne peut voyager, si ce n'est en Sicile ou en Narbonnaise.»
14--page 73--_Marseille, cette petite Grèce_...
Strab., l. IV, ap. Scr. Fr. I, 9. «Cette ville avait rendu les Gaulois tellement _philhellènes_, qu'ils écrivaient en grec jusqu'aux formules des contrats, et aujourd'hui elle a persuadé aux Romains les plus distingués de faire le voyage de Massalie, au lieu du voyage d'Athènes.»--Les villes payaient sur les revenus publics des sophistes et des médecins. Juvénal: «De conducendo loquitur jam rhetore Thule.»--Martial (l. VII, 87) se félicite de ce qu'à Vienne les femmes même et les enfants lisent ses poésies.--Les écoles les plus célèbres étaient celles de Marseille, d'Autun, de Toulouse, de Lyon, de Bordeaux. Ce fut dans cette dernière que persista le plus longtemps l'enseignement du grec.
15.--page 73--... _cette petite Grèce, plus sobre et plus modeste que l'autre_...
Strab., ibid. «Chez les Marseillais, on ne voit point de dot au-dessus de cent pièces d'or; on n'en peut mettre plus de cinq à un habit, et autant pour l'ornement d'or.»-Tacit. Vit. Agricol., c. IV: «Arcebat eum (Agricolam) ab inlecebris peccantium, præter ipsius bonam integramque naturam, quôd statim parvulus sedem ac magistram studiorum Massiliam habuerit, locum græcâ comitate et provinciali parcimoniâ mixtum ac bene compositum.» On trouve dans Athénée, l. XII, c. V, un proverbe qui semble contredire ces autorités ([Grec: pleusais eis Massalian]).
16--page 77--_Posthumius... le restaurateur des Gaules_...
Zozim., l. I.--P. Oros., liv. VII: «Invasit tyrannidem, multo quidem reipublicæ commodo.»--Trebell. Pollio, ad. ann. 260: Posthumius... Gallias ab omnibus circumfluentibus barbaris validissime vindicavit.--Nimius amor ergà Posthumium omnium erat in Gallicâ gente populorum, quôd submotis omnibus germanicis gentibus, romanum in pristinam securitatem revocasset imperium. Ab omni exercitu et ab omnibus Gallis Posthumius gratanter acceptus talem se præbuit per annos septem, ut Gallias instauraverit.»--On lit sur une médaille de Posthumius: RESTITUTORI GALLIÆ. Script. Fr. I, 538.
17--page 78--_Les provinces respirèrent sous ces princes cruels_...
_Tibère._ Dans l'affaire de Sérénus, Tibère se déclara pour les accusateurs, _contrà morem suum_. Tacite, _Annal._, l. IV, c. XXX.--«Accusatores, si facultas incideret, poenis afficiebantur.» L. VI, c. XXX.--Les biens d'un grand nombre d'usuriers ayant été vendus au profit du fisc: «Tulit opem Cæsar, disposito per mensas millies sestertio, factâque mutuandi copiâ sine usuris per triennium, si debitor populo in duplum prædiis cavisset. Sic refecta fides.» _Annal._, liv. VI, c. XVII.--«Præsidibus onerandas tributo provincias suadentibus rescripsit: Boni pastoris esse tondere pecus, non deglubere.» Sueton. in Tiber., c. XXXII.--«Principem præstitit, et si varium, commodiorem tamen sæpius, et ad utilitates publicas proniorem. Ac primo eatenus interveniebat, ne quid perperam fieret... Et si quem reorum elabi gratiâ rumor esset, subitus aderat, judicesque... religionis et noxæ de quâ cognoscerent, admonebat: atque etiam si qua in publicis moribus desidiâ aut malâ consuetudine labarent, corrigenda suscepit.» C. XXXIII.-«Ludorum ac munerum impensas corripuit, mercedibus scenicorum rescissis, paribusque gladiatorum ad certum numerum redactis..; adhibendum supellectili modum censuit. Annonamque macelli, senatûs arbitratu, quotannis temperandam, etc.--Et parcimoniam publicam exemplo quoque juvit.» C. XXXIV.--«Neque spectacula omnino edidit.» C. XLVII.--«In primis tuendæ pacis à grassaturis ac latrociniis seditionumqne licentiâ, curam habuit, etc.»--«Abolevit et jus moremque asylorum, quæ usquam erant.» C. XXXVII.
_Néron._ «Non defuerunt qui per longum tempus vernis æstivisque floribus tumulum ejus ornarent, ac modo imagines prætextatas in Rostris præferrent, modo edicta, quasi viventis, et brevi magno inimicorum malo reversuri. Quin etiam Vologesus, Parthorum rex, missis ad senatum legatis de instaurandâ societate, hoc etiam magnopere oravit, ut Neronis memoria coleretur. Denique cùm post viginti annos exstitisset conditionis incertæ, qui se Neronem esse jactaret, tam favorabile nomen ejus apud Parthos fuit, ut vehementer adjutus, et vix redditus sit.» Suet., in Nerone, c. LVII.
18--page 80--_Les empereurs rendaient eux-mêmes la justice_...
_Tibère._ «Petitum est a principe cognitionem exciperet: quod ne reus quidem abnuebat, studia populi et patrum metuens: contra, Tiberium spernendis rumoribus validum... veraque... judice ab uno facilius discerni: odium et invidiam apud multos valere... Paucis familiarium adhibitis, minas accusantium, et hinc preces audit, integramque causam ad senatum remittit. Tacit.» _Annal._, III, c. X.
«Messalinus... à primoribus civitatis revincebatur: iisque instantibus ad imperatorem provocavit.» Tacit. _Annal._, l. VI, c. V.--«Vulcatius Tullinus, ac Marcellus, senatores, et Calpurnius, eques romanus, appellato principe instantem damnationem frustrati.» Ibid., l. XII, c. XXVIII.--Deux délateurs puissants, Domitius Afer et P. Dolabella, s'étant associés pour perdre Quintilius Varus, «restitit tamen senatus et opperiendum imperatorem censuit, quod unum urgentium malorum suffugium in tempus erat.» Ibid., liv. IV, c. LXVI.
_Claude._ Alium interpellatum ab adversariis de propriâ lite, negantemque cognitionis rem, sed ordinarii juris esse, agere causam confestim apud se coegit, proprio negotio documentum daturum, quàm æquus judex in alieno negotio futurus esset.» Sueton., in Claudio, c. V.
_Domitien._ «Jus diligenter et industrie dixit, plerumque et in foro pro tribunali extra ordinem ambitiosas centumvirorum sententias recidit.» Suet. in Dom., c. VIII.
19--page 85--_Lutte meurtrière entre le fisc et la population_...
Lactant. de M. persecut. c. VII, 23. «Adeo major esse coeperat numerus accipientium quàm dantium... Filii adversus parentes suspendebantur...»--Une sorte de guerre s'établit entre le fisc et la population, entre la torture et l'obstination du silence. «Erubescit apud eos, si quis non inficiando tributa, in corpore vibices ostendat.» Ammian. Marc., in Comment. Cod. Theod., lib. XI, tit. 7, leg. 3a.
20--page 85--_Sous le nom de Bagaudes_...
Prosper Aquit., in Chronic: «Omnia penc Galliarum servitia in _Bagaudam_ conspiravêre.»--Ducange, vº BAGAUDÆ, BACAUDÆ, ex Paul. Oros., l. VII, c. XV; Eutrop., lib. IX; Hieronymus in Chronico Euseb.: «Diocletianus consortem regni Herculium Maximianum assumit, qui, rusticorum multitudine oppressa, quæ factioni suæ Bacaudarum nomen indiderat, pacem Gallis reddit.» Victor Scotti: «Per Galliam excita manu agrestium ac latronum, quos Bagaudas incolæ vocant, etc.» Pæanius Eutropii interpres Gr.: «[Grec: Stasiazontos de en Gallois tou agroikikou, kai Bakaudas kalountas tous sunkrotêthentas, onoma de esti touto turannous dêloun epichôrious]...» [Grec: _Bageuein_] est vagari apud Suidam. At cùm Gallicam vocem esse indicet Aurelius Victor, quid si à _Bagat_, _vel Bagad_, quæ vox Armoricis et Wallis, proinde veteribus Gallis, turmam sonat, et hominum collectionem?--Catholicum Armoricum: «_Bagat_, Gall., assemblée, multitude de gens, troupeau.--Cæterum _Baogandas_, seu _Baogaudas_ habet prima Salviani editio, ann. 1530.--_Baugaredos_ vocat liber de Castro Ambasiæ, num. 8. _Baccharidas_, Idacius in Chronico, in Diocletiano.--Non desunt, qui Parisienses vulgo _Badauts_ per ludibrium appellant, tanquam à primis Bagaudis ortum duxerint.--Turner, Hist. of A. I. _Bagach_, in Irish, is war-like. _Bagach_, in Erse, is fighting.--_Bagad_, in Welsh, is multitude.--Saint-Maur-des-Fossés, près Paris, s'appelait le château des Bagaudes. Voy. Vit. S. Baboleni.
21--page 86--_Constantin, né en Bretagne_...
Schæpflin adopte cependant une autre opinion. V. sa dissertation: _Constantinus Magnus non fuit Britannicus._ Bâle, 1741, in-4{o}.
22--page 87--_Lois de Constantin_...
«Cessent jam nunc rapaces officialium manus...» Lex Constantini in Cod. Theod., lib. I, tit. VII, leg. 1a.--Si quis est cujuscumque loci, ordinis, dignitatis, qui se in quemcumque judicum, comitum, amicorum, vel palatinorum meorum, aliquid... manifeste probare posse confidit, quod non integre, atque juste gessisse videatur, intrepidus et securus accedat; interpellet me, ipse audiam omnia;... si probaverit, ut dixi, ipse me vindicabo de eo, qui me usque ad hoc tempus simulatâ integritate deceperit. Illum autem, qui hoc prodiderit, et comprobaverit, in dignitatibus et rebus augebo.» (Ex lege Constantini in Cod. Theod., lib. I, tit. I, leg. 4a.)--«Si pupilli, vel viduæ, aliique fortuno injuriâ miserabiles, judicium nostræ serenitatis oraverint, præsertim cùm alicujus potentiam perhorrescant, cogantur eorum adversarii examini nostro suî copiam facere.» Ex lege Constantini, lib. I, tit. leg. 2a.--«A sextâ indictione... ad undecimam nuper transactam, tàm curiis, quàm possessori... reliqua indulgemus: ita ut quæ in istis viginti annis... sive in speciebus, sive pecuniâ... debentur, nomine reliquorum omnibus concedantur: nihil de his viginti annis speret publicorum cumulus horreorum, nihil arca amplissimæ præfecturæ, nihil utrumque nostrum ærarium.» Constantini in Cod. Theod., lib. XI, tit. XXVIII, leg. 16a.--«Quinque annorum reliqua nobis remisisti», dit Eumène à Constantin. (V. Ammian. Marc. in Comm. Cod. Theod., lib. XI, tit. XXVIII, leg. 1a.)
23--page 87.--_Tantôt la loi essayait de protéger le colon contre le propriétaire_... _tantôt elle le livrait_...
«Quisquis colonus plus a domino exigitur, quàm ante consueverat et quam in anterioribus temporibus exactum est, adeat judicem... et facinus comprobet: ut ille qui convincitur ampliùs postulare, quàm accipere consueverat, hoc facere in posterum prohibeatur, prius reddito quod superexactione perpetratâ noscitur extorsisse.» (Constant, in Cod. Justinian., lib. XI, tit. XLIX.)
«Apud quemcumque colonus juris alieni fuerit inventus, is non solùm eumdem origini suæ restituat... ipsos etiam colonos, qui fugam meditantur, in servilem conditionem ferro ligari conveniet, ut officia quæ liberis congruunt, merito servilis condemnationis compellantur implere». Ex lege Constantini in Cod. Theod., lib. V, leg. 9a, l. I.--«Si quis colonus originalis, vel inquilinus, ante triginta annos de possessione discessit, neque ad solum genitale... repetitus est, omnis ab ipso, vel a quo forte possidetur, calumnia penitus excludatur...» Ex lege Hon. et Theod. in Cod. Theod., lib. V, tit. X, leg. 1a.--«In causis civilibus hujusmodi hominum generi adversus dominos, vel patronos aditum intercludimus, et vocem negamus (exceptis superexactionibus in quibus retro principes facultatem eis super hoc interpellandi præbuerunt).» Arc. et Hon., in Cod. Justin., lib. XI, tit. XLIX.--«Si quis alienum colonum suscipiendum, retinendumve crediderit, duas auri libras ei cogatur exsolvere, cujus agros transfugâ cultore vacuaverit: ita ut eumdem cum omni peculio suo et agnitione restituat». Theod. et Valent., in Cod. Just., lib. XI. tit. LI, leg. 1a.
La loi finit par identifier le colon à l'esclave: «Le colon change de maître avec la terre vendue.» Valent. Theod. et Arc., in Cod. Justin., lib. XI, tit. XLIX, leg. 2a.--Cod. Just., LI. «Que les colons soient liés par le droit de leur origine, et bien que, par leur condition, ils paraissent des ingénus, qu'ils soient tenus pour serfs de la terre sur laquelle ils sont nés.»--Cod. Justin., tit. XXXVII. «Si un colon se cache ou s'efforce de se séparer de la terre où il habite, qu'il soit considéré comme ayant voulu se dérober frauduleusement à son patron, ainsi que l'esclave fugitif.» Voyez le Cours de Guizot, t. IV.--M. de Savigny pense que leur condition était, en un sens, pire que celle des esclaves; car il n'y avait, à son avis, aucun affranchissement pour les colons.
24.--page 88--... _la morale sacrifiée à l'intérêt de la population_...
Par la loi Julia, le coelebs ne peut rien recevoir d'un étranger, ni de la plupart de ses _affines_, excepté celui qui prend «concubinam, liberorum quærendorum causâ».
25--page 88--_Probus_, etc..., _transplantèrent des Germains pour cultiver la Gaule_...
Probi Epist. ad senatum, in Vopisc. «Arantur Gallicana rura barbaris bobus, et juga germanica captiva præbent nostris colla cultoribus.»
Voyez Aurel. Vict., in Cæsar.--Vopisc. ad ann. 281.--Eutrop. lib. IX.--Euseb. Chronic.--Sueton., in Domit., c. VII.
Eumen., Panegyr. Constant.: «Sicut tuo, Maximiane Auguste, nutu Nerviorum et Treverorum arva jacentia letus postliminio restitutus, et receptus in leges Francus excoluit: ita nunc per victorias tuas, Constanti Cæsar invicte, quidquid infrequens Ambiano et Bellovaco et Tricassino solo Lingonicoque restabat, barbaro cultoro revirescit...» etc.
26--page 89--_Les Curiales_...
Cod. Theod., l. X, t. XXXI. «Non ante discedat quàm, insinuato judici desiderio, proficiscendi licentiam consequatur.»
Ibid., l. XII, t. XVIII. «Curiales omnes jubemus interminatione moneri, ne civitates fugiant aut deserant, rus habitandi causâ; fundum quem civitati prætulerint scientes fisco esse sociandum, eoque rure esse carituros, cujus causâ impios se, vitando patriam, demonstrarint.»
L. _si cohortalis_ 30. Cod. Theod., l. VIII, t. IV. «Si quis ex his ausus fuerit affectare militiam... ad conditionem propriam retrahatur.--Cette disposition désarmait tous les propriétaires.
«Quidam ignaviæ sectatores, desertis civitatum muneribus, captant solitudines ac secreta...» L. _quidam_ 63, Cod. Theod., l. XII, t. I.--«Nec enim eos aliter, nisi contemptis patrimoniis, liberamus. Quippe animos divinâ observatione devinctos non decet patrimoniorum desideriis occupari.» L. _curiales_, 104, ibid.
27--page 90--_Le désert s'étendit chaque jour_...
Constantini, in Cod. Justin., l. XI, t. LVIII, lex. l. «Prædia deserta decurionibus loci cui subsunt assignari debent, cum immunitate triennii.»
«Honorii indulgentiâ Campaniæ tributa, aliquot jugerum velut desertorum et squalidorum... Quingena viginti octo millia quadraginta duo jugera, quæ Campania provincia, juxta inspectorum relationem et veterum monumenta chartarum, in desertis et squalidis locis habere dignoscitur, iisdem provincialibus concessimus, et chartas superfluæ descriptionis cremari censemus.» Arc. et Hon., in Cod. Theod., lib. XI, tit. XXVIII, l. II.
28--page 90--_Gratien_, etc... _hasardèrent des assemblées_...
En 382, une loi porta: «Soit que toutes les provinces réunies délibèrent en commun, soit que chaque province veuille s'assembler en particulier, que l'autorité d'aucun magistrat ne mette ni obstacle ni retard à des discussions qu'exige l'intérêt public.» L. _sive integra_, 9, Cod. Theod., l. XX, t. XII. Voyez Raynouard, Histoire du Droit municipal en France, I, 192.
Voici les principales dispositions de la loi de 418:--I. L'assemblée est annuelle.--II. Elle se tient aux ides d'août.--III. Elle est composée des honorés, des possesseurs et des magistrats de chaque province.--IV. Si les magistrats de la Novempopulanie et de l'Aquitaine, qui sont éloignées, se trouvent retenus par leurs fonctions, ces provinces, selon la coutume, enverront des députés.--V. La peine contre les absents sera de cinq livres d'or pour les magistrats, et de trois pour les honorés et les curiales.--VI. Le devoir de l'assemblée est de délibérer sagement sur les intérêts publics. Ibid., p. 199.
29--page 90--_Le peuple implorait l'invasion des barbares_...
Mamertin., in Panegyr. Juliani: «Aliæ, quas a vastitate barbaricâ terrarum intervalla distulerant, judicum nomine a nefariis latronibus obtinebantur ingenua indignis cruciatibus corpora (lacerabantur); nemo ab injuriâ liber... ut jam barbari desiderarentur, ut præoptaretur a miseris fortuna captorum.»--P. Oros... «Ut inveniantur quidam Romani, qui malint inter barbaros pauperem libertatem, quàm inter Romanos tributariam servitutem.»--Salvian. de Provid., l. V. «Malunt enim sub specie captivitatis vivere liberi, quàm sub specie libertatis esse captivi... nomen civium Romanorum aliquando... magno æstimatum... nunc ultro repudiatur.--Sic sunt... quasi captivi jugo hostium pressi: tolerant supplicium necessitate, non voto: animo desiderant libertatem, sed summam sustinent servitutem. Leviores his hostes, quàm exactores sunt, et res ipsa hoc indicat; ad hostes fugiunt, ut vim exactionis evadant. Una et consentiens illic Romanæ plebis oratio, ut liceat eis vitam... agere cum barbaris... Non solum transfugere ab eis ad nos fratres nostri omnino nolunt, sed ut ad eos confugiant, nos relinquunt; et quidam mirari satis non possunt, quod hoc non omnes omnino faciunt tributarii pauperes... nisi quod una causa tantum est, quâ non faciunt, quia transfere illuc... habitatiunculas familiasque non possunt; nam cùm plerique eorum agellos ac tabernacula sua deserant, ut vim exactionis evadant... Nonnulli eorum... qui... fugati ab exactoribus deserunt... fundos majorum expetunt, et coloni divitum fiunt.»--V. aussi, dans Priscus, l'Histoire d'un Grec réfugié près d'Attila.
30--page 92--_La primatie de Rome commence à poindre_...
Au commencement du cinquième siècle, Innocent Ier avance quelques timides prétentions, invoquant la coutume et les décisions d'un synode. (Epist. 2: «Si majores causæ in medium fuerint devolutæ, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit et beata consuetudo exigit, post judicium episcopale referantur.--Epist. 29: Patres non humanâ sed divinâ decrevere sententiâ, ut quidquid, quamvis de disjunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad hujus sedis notitiam pervenirent).»--On disputait beaucoup sur le sens du célèbre passage: _Petrus es_, etc., et saint Augustin et saint Jérôme ne l'interprétaient pas en faveur de l'évêché de Rome. (Augustin, de divers. Serm., 108. Id., in Evang. Joan., tract. 124.--Hieronym., in Amos, 6, 12. Id. adv. Jovin., l. I). Mais saint Hilaire, saint Grégoire de Nysse, saint Ambroise, saint Chrysostome, etc., se prononcent pour la prétention contraire. À mesure qu'on avance dans le cinquième siècle, on voit peu à peu tomber l'opposition; les papes et leurs partisans élèvent plus haut la voix (Concil., Ephes. ann. 431, actio III.--Leonis I, Epist. 10: «Divinæ cultum religionis ita Dominus instituit, ut veritas per apostolicam tubam in salutem universitatis exiret... ut (id officium) in B. Petri principaliter collocaret.--Epist. 12: Curam quam universis ecclesiis principaliter ex divinâ institutione debemus, etc., etc.»--Enfin Léon-le-Grand prit le titre de _chef de l'Église universelle_ (Leonis I epist., 103, 97).
31--page 92--_Le premier exemple du travail accompli par des mains libres_...
Régula S. Bened., c. 48: Otiositas inimica est animæ... «L'oisiveté est ennemie de l'âme: aussi les frères doivent être occupés, à certaines heures, au travail des mains; dans d'autres, à de saintes lectures.»--Après avoir réglé les heures du travail, il ajoute: «Et si la pauvreté du lieu, la nécessité ou la récolte des fruits tient les frères constamment occupés, qu'ils ne s'en affligent point, car ils sont vraiment moines s'ils vivent du travail de leurs mains, ainsi qu'ont fait nos pères et les apôtres.»
Ainsi, aux Ascètes de l'Orient, priant solitairement au fond de la Thébaïde, aux Stylites, seuls sur leur colonne, aux [Grec: Euchitai] errants, qui rejetaient la loi et s'abandonnaient à tous les écarts d'un mysticisme effréné, succédèrent en Occident des communautés attachées au sol par le travail. L'indépendance des cénobites asiatiques fut remplacée par une organisation régulière, invariable; la règle ne fut plus un recueil de conseils, mais un code.
32--page 93--_Le druidisme proscrit s'était réfugié dans le peuple_...
Ælianus Spartianus, in Pescenn. Nigro. Vopisc, in Numeriano: «Cùm apud Tungros in Galliâ, quâdam in cauponâ moraretur, et cum druide quâdam muliere rationem convictûs sui quotidiani faceret, at illa diceret: Diocletiane, nimium avarus, nimium parcus es; joco, non serio, Diocletianum respondisse fertur: Tunc ero largus, cùm imperator fuero. Post quod verbum druida dixisse fertur: Diocletiane, jocari noli: nam imperator eris, cùm Aprum occideris.--Id. in Diocletiano, Dicebat (Diocletianus) quodam tempore Aurelianum Gallicanas consuluisse druidas, sciscitantem utrum apud ejus posteros imperium permaneret: tùm illas respondisse dixit: Nullius clarius in republicâ nomen quàm Claudii posterorum futurum.»
Æl. Lamprid. in Alex. Sever. «Mulier druida eunti exclamavit gallico sermone: Vadas, nec victoriam speres, nec militi tuo credas.»
33--page 94--_Saint Pothin fonda l'Église de Lyon_...