PART III.
SYNTAX.
48. Arrangement of words. 1. The invariable rule is this: in a simple sentence all other words must precede the verb; in a compound one all the subordinate verbs in the form of gerunds or supines, and all the coordinate verbs in the form of the root, each closing its own respective clause, must precede the governing verb (examples s. below).—2. The order in which the different cases of substantives belonging to a verb are to be arranged, is rather optional, so that e.g. the agent may either precede or follow its object. Local and temporal adverbs or adverbial phrases are, if possible, put at the head of the sentence.—3. The order of words belonging to a substantive is this: 1. The Genitive, 2. the governing Substantive, 3. the Adjective (unless this is itself put, in the genitive, before; 16), 4. the Pronoun, 5. the Numeral, 6. the indefinite Article: thus, ངའི་བུ་མོ་ཆུང་ངུ་འདི་ ‘this my little daughter’; གོས་དམར་པོ་ཞིག་ ‘a red gown’; གོས་དམར་པོ་ or དམར་པོའི་གོས་ ‘the red gown’; རྒྱལ་ཁམས་ཆེན་པོ་འདི་གསུམ་ ‘these three great kingdoms’. Adverbs precede the word they belong to: ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་ ‘very great’; ཤིན་ཏུ་མགྱོགས་པར་ཤོག་ ‘come very quickly’.—4. In correlative sentences (cf. 29) the Relative precedes the Demonstrative: གང་ཡོད་པ་དེ་ཐོང་ཞིག་ ‘what there is, give!’ i.e. ‘give whatever you have’, and in comparative sentences the thing with which another is compared, ordinarily precedes this (cf. 17).
49. Use of the cases. As the necessary observations about the instrumental have been made in 30, about the other cases and postpositions partly in 15, partly in 43, it is only the Accusative, that requires a few words more, as it is very often used absolutely (as in Greek). a) Acc. temporalis: མཚན་མོ་ ‘at night’; གསོན་པོའི་ཚེ་ ‘during (his etc.) lifetime’; དེའི་ཚེ, དེ་དུས་ ‘at that time’; ཉི་མ་གཅིག་བསླབས་ནས་ ‘having studied for one day, after one day’s study’.—b) Acc. modalis: དབྱིབས་ཟླུམ་པ་ ‘regarding the size, round’; གཏིང་ཟབ་ཁྱད་ཁྲུ་བརྒྱད་པ་ ‘regarding the depth, eight cubits’ (cf. 12); ཁ་དོག་དུ་བ་ལྟ་བུར་ཡོད་པ་ ‘regarding colour, being like smoke’ (cf. 50, 1, a); རིགས་མཐུན་པ་ ‘with regard to (his) birth, equal’ i.e. ‘of equal birth’. Here ནི་ (42. 1) is very often employed: དབྱིབས་ནི་ཟླུམ་པ་ etc. Nearly in all cases, however, postpositions may be added, and in talking they are preferred to the simple Accusative: མཚན་མོ་ལ་, མཚན་ལ་, དེའི་ཚེ་ན་, དབྱིབས་ལ་ etc.
50. Simple Sentences.—1. Affirmative sentences.—a) the attribute being a noun, the verb: to be, become, remain etc.; མི་འདི་ནི་མཁས་པ་ཡིན་ ‘this man is wise’; འདི་ནི་མི་མཁས་པ་ཞིག་ཡིན་ ‘this is a wise man’. When the verb is འགྱུར་བ་ (to become), གནས་པ་ (to remain) etc. the attribute must be put in the Terminative: སྐྲ་དཀར་པོར་གྱུར་ཏོ་ ‘(his) hair became white’; རྒྱལ་པོ་ཡི་དམ་ལ་བརྟན་པར་གནས་སོ་, vulg: བརྟན་པོ་གནས་པ་ཡིན་ ‘the king remained steadfast on his vow’; in some special cases this may take place, even if the verb is simply ‘to be’: ལུས་གཟུགས་ཐམས་ཅད་མི་འདྲ་སྟེ། རྐང་པ་འབའ་ཞིག་ཁྲ་བོར་འདུག་གོ་ ‘while his whole shape was like a man’s, his foot only was piebald’. b) the attribute being any other verb: རྒྱ་ནག་ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་སྔ་མ་ཞིག་གིས་ཡུལ་དེའི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ལྕགས་རི་ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་ཞིག་བརྩིགས་སོ་ ‘an ancient king of China built a very large wall in the north of that country’.
2. Interrogative sentences.—a) simple: ཁྱོད་ཀྱི་བུ་ཁང་པ་ལ་འདུག་གམ་ ‘is your son in the house?’; དེ་རུ་སུ་ཡོད་ ‘who is there?’; ཅི་ལ་ཡོང་ ‘what do you come for?’, ‘what do you want?’.—རིན་ཙམ་ W (རིན་ག་ཚོད་ C) ‘how much (is) the price?’.
Besides the affix am the later literature and the conversational language of CT has the accentuated interrogative particle ཨེ་ ĕ́, immediately before the verb: ཐབས་ཨེ་ཡོད་ tʽab ĕ́ yöʼ ‘is there any means...?’; ལས་འདི་བྱེད་ཨེ་ནུས་ lā̤ di j̀ĕʼ ĕ́ nṳ̄ ‘can you do this work?’.
The form of a question is also used to express uncertain suppositions (likely to become realized), as: རྗེད་པ་སྲིད་དམ་ ‘is forgetting possible?’ for ‘he may possibly have forgotten it’; ཤི་བ་ཡིན་ནམ་ ‘won’t he die?’; འདི་བདུད་མ་ཡིན་ནམ་ ‘this (apparition) is not the devil, I hope?’.
b) double: ནང་ན་ཡོད་དམ་མེད་ ‘is (he) within or not?’; བདག་ལ་སྦྱིན་དུ་རུང་ངམ་མི་རུང་ ‘is it agreeable (to you i.e. do you consent) to give me (your son) or not?’; ང་འོངས་པ་མི་དགའ་འམ་ཅི་ཉེས་ ‘are you sorry at my arrival, or what (else) is the matter (with you—because you weep)?’.
3. Imperative and Optative or Precative sentences do not require any additional remarks besides what is said in 38.
51. Compound Sentences. After having examined in 41 the different gerunds as the constituent parts of compound sentences, a few examples will suffice for illustration.
1. Compound sentences, for the most part coordinative: རྒྱལ་པོས་ཁྲིམས་བཅའ་སྟེ [10]། བཟང་ [11]ལ་བྱ་དགའ་སྟེར། ངན་པ་ལ་ཆད་པ་གཅོད [12]། བྲེ་སྲང་གཏན་ལ་ཕབ [13]། མི་ལ་ཡི་གེ་བསླབས་སོ [14]༎ ‘The king having given a law, the good were given rewards, the bad punished, measures and weights arranged, and people taught letters (i.e. reading and writing)’.
2. subordinate sentences: དེར་ [15]བུད་མེད་གཉིས་ཤིག་ [16]བུ་གཅིག་ལ་རྩོད་དེ། རྒྱལ་པོ་བློ་ [17]མཁས་པས་བརྟག་ནས་ [18]འདི་སྐད་ཅེས་ [19]བསྒོའོ། །ཁྱོད་གཉིས་ཀྱིས་བུའི་ལག་པ་རེ་རེ་ནས་བཟུང་སྟེ། དྲོངས་ལ་ [20]གང་གིས་ཐོབ་པ་ [21]བུ་ཁྱེར་ཞིག་ [22]ཅེས་བསྒོ་བ་དང་ [23]། བུའི་མ་མ་ཡིན་པ་དེས་ནི་ [24]བུ་ལ་སྙིང་རྗེ་མེད་པས་ [25]སྣད་ཀྱིས་ [26]མི་དོགས་ཏེ། མཐུ་ཇེ་ཡོད་པར་ [27]དྲངས་སོ། །བུའི་མ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བུ་ལ་བྱམས་པས་སྣད་ཀྱིས་དོགས་ཏེ། སྟོབས་ཀྱིས་ཐུབ་ཀྱང་ [28]དྲག་ཏུ་ [29]མ་ [30]དྲངས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དྲག་ཏུ་དྲངས་པ་དེ་ལ། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་བུ་མ་ཡིན་ཏེ། བུད་མེད་ཅིག་ཤོས་ [31]ཀྱི་བུ་ཡིན་པས་ན [32]། དྲང་པོར་ [33]སྨྲོས་ཤིག་ [34]ཅེས་སྨྲས་པ་དང༌། དལ་གྱིས་དྲངས་པའི་བུ་ཡིན་པར་གྱུར་ཏེ་ [35]བུ་ཁྱེར་རོ༎ ‘There being certain two women quarrelling about one boy, the king (being) wise of understanding having examined (the case) thus ordered: You two, having seized from each (side) a hand of the boy, pull, and who gets him, (she) may carry him off.—When he had so spoken, she who was not the boy’s mother, because she had no compassion for the boy, not fearing (she might) hurt (him), pulled with what force she had. She who (in truth) was the boy’s mother, because she had compassion with the boy, fearing (she might) hurt (him), though she was able by force, did not pull hard. The king said to her who had pulled hard: “Because this, not being your son, is the other woman’s son, say (it) outright”. When he had so spoken, as he had turned out to be the son of the gentle puller, (she) carried off the boy’.
APPENDIX.
A COLLECTION OF PHRASES FROM DAILY LIFE, IN THE MODERN DIALECTS, ROMANIZED.
WT kʽyod gá-na̤ yoṅ, Where do you come from? CT kʽyöʼ gʽá-na̤ yoṅ. W kʽyod su yin, C kʽyöʼ s. y. Who are you? W kʽyod (C kʽyöʼ) sṳ̄ [36] yin. [37] Whose (man, servant) are you? W kʽyod ráṅi miṅ c̀i zer, What is your name? (rule 34. C kʽyöʼ-kyi míṅ-la gʽaṅ zér-gi 2. c is not always observed) yöʼ-dʽam. W kʽyód-di kʽáṅ-pa gá-na yod, Where is your house? C kʽyöʼ-kyi kʽaṅ-pa gʽá-na yöʼ(-pa). W kʽyod c̀i-la yoṅ, Why do you come? C kʽyöʼ gʽaṅ-la yoṅ. (What do you want?) W c̀i-la ’i-ru dug. Why are you here? W ṅa s̀ruṅ-te dad. I sit here to watch. W dī yúl-li miṅ c̀i zer, What is the name of this C yul dī miṅ-la gʽaṅ zér-ra [38] village? yim-pa. W kʽyod-la ḍel-wa [39] z̀ig yód-da, Have you any errand C kʽyöʼ la dʽo̤n z̀ig yöʼ-dʽam. (business)? W c̀aṅ med; c̀ʽón-la yoṅ(s), Not any; I have come to no C c̀aṅ mĕ́ʼ; dʽo̤n-mĕ́ʼ-la yoṅ. purpose. W da tʽug pa tʽuṅ-c̀e-la Then go home to eat (drink) kaṅ-pa-la-soṅ. your soup. W yod: ṅá-la man [40] z̀ig sal [41], Yes: please give me some C yöʼ: ṅá-la ma̤n z̀ig naṅ [42]-rog. medicine. W ṅá-la zug [43] yod, Ts sug gyág I am ill (I have got, am [44]-gī, befallen with, an illness). Ü ṅá-la ná-tʽsa toṅ [45]-gi dug. W zúr-mo rag, C - - dug. I feel pain. W gá-na, C gʽá-na. Where? W ḍód-pa [46]-la, C ḍʽöʼ-pa-la. In the stomach. W gó-la zug rag, C - - - yöʼ. I have headache. W ṅa-z̀a yaṅ-pa-la c̀ʽa-c̀e-la We should have taken a walk, tʽsan-te rag. but it is too hot. WC di len. Take this! W di kʽyer, C di kʽur soṅ. Take this with (you)! W di kʽyoṅ, C di kʽur s̀og. Bring this! W di gá-zug c̀o-c̀e, How shall I do this? C di gʽán-ḍa̤ [47] j̀ĕʼ toṅ (or j̀ĕʼ gyu) yin (yim-pa). W dí-zug c̀o mi gos (goi, gō̤), You must not do it in this C dí-ḍā̤ j̀ĕʼ mi gō̤. way. W ṅá-la da-ruṅ ó-ma z̀ig gos, I want some more milk. C ṅá-la dʽa-ruṅ wó-ma s̀ig gō̤. W i lág-mo c̀o, C di lég-mo j̀ā̤. Clean this! W bé-ma daṅ ṭu [48]-c̀e, Wash it with sand! C j̀é-mā̤ ṭʽṳ̄. W ṅa-la c̀ʽu c̀uṅ zad (C säʼ) c̀ig naṅ Give me some water, please! [49] z̀ig (C s̀ig). W lág-pa lág-mo yód-da, Are (your) hands clean? C lág-pa lég-mo (lā-mo, or tsaṅ-wa) é yöʼ. W o-ma tʽsag-rā̤́-la tʽsag toṅ, Filter the milk through the C wo-ma - - - tʽsag s̀og. filtering cloth! W tʽab c̀ʽuṅ-se dḗ c̀ʽog-la bor-toṅ, Put the little stove there! C - - - dʽḗ c̀ʽog (c̀ʽö)-la z̀ag [50]-c̀ig. W pʽàn-dil sá-la pʽob [51] (pʽab-toṅ), Put the pot (degc̀i) down on C saṅ [52] sá-la pʽáb-s̀ig. the ground! W zaṅ(-bu) me daṅ ñe-mo bor, Put the pot near the fire! C saṅ me dʽaṅ ñe-mo z̀ag. W pʽog ton. Take it off! W ñí-ma gás [53]-sa (gā̤-a) As soon as the sun sets, light tsám-z̀ig-ga me pʽu [54], a fire! C - - gā̤ tsam-s̀ig-la - -. W kar-yol kʽyoṅ-ṅa son. Go to fetch the china! - - len-na s̀og. Come to take away - -. W c̀ʽu ḍáṅ-mo [55] daṅ ṭú-na If you wash with cold water, kar-yól [56] mi dag (or the china does not become kar-yol lag-mo mi c̀ʽa-yin); clean; wash it well with some tʽsán-te z̀ig láṅ-te hot (water)! gyal-la ṭu gos (gō̤), C c̀ʽu dʽáṅ mō̤ tṳ̄ na kar-yól mi dag; tʽsám-mo s̀íg gī lég (lā̤)-pa-ṭṳ̄ s̀og. W lás (lā̤)-ka tʽsaṅ-ma tʽsar-na̤ Unless all the work is done, mán-na ma c̀ʽa, don’t go! (or) you must not C - - - ma̤m-pa ḍo [57] mi c̀ʽog. go. W sol-c̀óg [58] ṭʽal-ḍig [59] c̀o-a, Shall I make the table ready? C - - - - j̀ĕʼ gyu yin-na(m). W o-ná; c̀og-tán tiṅ [60] toṅ, Yes; lay (spread) the cloth! C yā-ya; c̀og-tá̤n tíṅ-c̀ig. W tib-ríl li naṅ-na c̀ʽu máṅ-po yód-da Is there much water in the ñúṅ-ṅu yód, teapot, or little? C - - gyi-naṅ-na c̀ʽu máṅ-po yöʼ-dʽam ñúṅ-ṅu yöʼ. W ñúṅ ṅu z̀ig yod (a-tʽsig man-na (But) a little. med), C ñúṅ ṅu s̀ig yöʼ. W tib-ril c̀ʽu kaṅ [61]-te kʽyoṅ, Fill the teapot with water, C - - c̀ʽṳ̄ káṅ-nā̤ kʽur s̀og. and bring it! W tib-ril dzag dug. The kettle leaks. W kár-yā [62] daṅ j̀ar [63] gos (gō̤), It must be soldered (fastened C kár-yā̤ (or s̀a-kar-gyī) j̀ar gō̤. with pewter). W gar-wa̤ [64] tsar [65] kʽyer, Take it to the blacksmith’s. C kʽur soṅ. W s̀el-kor gas (gā̤) soṅ, The tumbler (glass-cup) has C s̀el-pʽor gā̤ soṅ. got a crack. W ṅā̤ ma zer-na s̀iṅ ma kʽyoṅ, Unless I tell you, do not C - - ser-na - - kyal [66]. bring wood! W sab mol-na kʽyoṅ yin, When master commands, I shall C sa-hib suṅ [67]-na kyal gyu yin. bring. W sab gá-zug mol, What did you say, sir (did the C sa-hib gʽaṅ suṅ wa yin. gentleman say)? W ma pʽaṅ [68]; bud ma c̀ug [69], Don’t cast it away! Do not let C ma bʽor-wa j̀ʽĕʼ; bʽüʼ ma c̀ug. it slip! WC rig-pa ḍim [70], Take care! Cautiously! W kʽa-dar c̀o. W nán [71]-c̀e man, You must not press! C ná̤n gyu min. W ḍás [72]-si (ḍā̤́-i) lág-ma ṭí Put by the remainder of the [73]-te bor, rice! C ḍā̤́-kyi lhág-ma tʽsag j̀ʽā̤. W lag-ma mi dug, c̀aṅ ma There is no remainder; nothing lus (lṳ̄). is left. W o-ma lud ma c̀ug, Do not let the milk run over! C wo-ma lüʼ ma c̀ug. W c ̀ʽín-pa [74] ma túb [75]-te són-te Not cutting the liver, bring kʽyoṅ, it as a whole! C - - - - - tʽsáṅ-ma (or gʽáṅ-mo) kʽur-s̀og. W a-lu s̀u-te tub toṅ, Peel the potatoes, and cut C kyi-u (or ḍo-ma [76]) s̀u-te them in pieces! tub-c̀ig. maṅ-po (or yun riṅ-mo) ma gor. Don’t tarry much! W gyog-pa (C gyog-po, gyō-po) s̀og. Come soon! W ma j̀ed [77], 1. Do not forget! 2. (I) did C ma j̀ĕʼ. not forget. W yid-la zum [78] tʽub-ba, Can you remember it (bear it C sem-la ṅē tʽub-ba. in mind)? W yid-la zum gos (gō̤), You must bear it in mind, C ṅē-pa j̀ʽĕʼ gō̤. (make it certain). naṅ-du soṅ; naṅ-du s̀og. Go in! Come in! W naṅ-du kyod [79], Go (or come) in, sir! C naṅ-du pʽeb. W dod [80], C däʼ. Sit down! z̀ug [81]. Please sit down, sir!
READING EXERCISE.
THE STORY OF YUG-PA-C̀AN THE BRAHMAN [82].
༄༅ ༎ཡུལ་ཞིག་ [83]ན་ [84]བྲམ་ཟེ་དབྱུག་པ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ [85]ཞིག༌འདུག་ [86]སྟེ [87]། རབ་ཏུ་དབུལ་འཕོངས་པ་བཟའ་བ་དང༌། བགོ་བ་མེད་པ་ [88]ཞིག་གོ [89]། དེས་ཁྱིམ་བདག་ཅིག་ལས་ [90]བ་གླང་ཞིག་བརྙས་ཏེ། ཉིན་པར་སྤྱད་ནས་བ་གླང་དེ་ཁྲིད་དེ་ཁྱིམ་བདག་དེའི་ཁྱིམ་དུ་སོང་བ་དང༌། དེ་ན་ [91]ཁྱིམ་བདག་ནི་ཟན་ཟ་སྟེ། དབྱུག་པ་ཅན་གྱིས་བ་གླང་དེ་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་བཏང་ [92]བ་དང༌། བ་གླང་སྒོ་གཞན་དུ་སོང་ནས་སྟོར་རོ༎ ཁྱིམ་བདག་དེ་ཟན་དེ་ཟོས་ནས་ལངས་ [93]པ་དང༌། དེ་ན་བ་གླང་མ་མཐོང་ནས་དེས་དབྱུག་པ་ཅན་ལ་གླང་ག་རེ་ཞེས་བྱས་པ་ [94]དང༌། ཏེས་སྨྲས་པ། ཁྱོད་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་བཏང་ངོ༌། །ཁྱོད་ཀྱིས་ངའི་གླང་བོར་གྱིས་ [95]སློར་བྱིན་ཅིག་ [96]ཅེས་སྨྲས་པ་དང༌། དེས་སྨྲས་པ། ངས་མ་བོར་རོ༎ དེ་ནས་དེ་གཉིས་འགྲོགས་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་ཐད་དུ་འདོང་བ་དང༌། འུ་བུ་ཅག་གི་རིགས་པ་དང་མི་རིགས་པ་རྟོག་པར་འགྱུར་རོ་ [97]ཞེས་སྨྲས་ནས་དེ་གཉིས་དོང་བ་དང༌། མི་གཞན་ཞིག་གི་རྟ་རྒོད་མ་ཞིག་བྲོས་ནས། དེས་དབྱུག་པ་ཅན་ལ་སྨྲས་པ། རྒོད་མ་མ་བཏང་ [98]ཞེས་སྨྲས་པ་དང༌། དེས་རྡོ་ཞིག་བླངས་ [99]ཏེ་འཕངས་ [100]པ་དང་རྟའི་རྐང་པ་ལ་ཕོག་ནས་རྐང་པ་བཅག་ [101]གོ །དེས་སྨྲས་པ། ཁྱོད་ཀྱིས་ངའི་རྟ་བསད་ཀྱིས་ [102]ངའི་རྟ་བྱིན་ཅིག །ཅིའི་ཕྱིར་རྟ་སྦྱིན། དེས་སྨྲས་པ་ཚུར་ཤོག །རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་ [103]འདོང་དང༌། འུ་བུ་ཅག་གི་ཞལ་ཆེ་གཅོད་དུ་འོང་ངོ་ཞེས་སྨྲས་ནས། དེ་དག་དེར་སོང་བ་དང༌། དབྱུག་པ་ཅན་དེས་འབྲོས་པར་བརྩམས་ [104]ཏེ། དེས་ [105]རྩིག་པ་ཞིག་གི་སྟེང་ནས་ [106]མཆོངས་པ་དང༌། དེའི་དྲུང་ན་ཐ་ག་པ་ཞིག་ཐགས་འཐག་ཅིང་འདུག་པ་དེའི་སྟེང་དུ་ལྷུང༌ [107]ནས་ཐ་ག་པ་དེ་ཚེ་འཕོས་པ་དང༌། ཐ་ག་པའི་ཆུང་མས་དབྱུག་པ་ཅན་དེ་བཟུང༌ [108]ནས། ཁྱོད་ཀྱིས་ངའི་ཁྱོ་བསད་ཀྱིས་ངའི་ཁྱོ་བྱིན་ཞིག་ཅེས་སྨྲས་པ་དང༌། ངས་ཁྱོད་ཀྱི་ཁྱོ་ཅི་ལྟར་ [109]སྦྱིན་ཞེས་སྨྲས་ནས། ཚུར་ཤོག་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་འདོང་ངོ༌༎ དེས་འུ་བུ་ཅག་གི་ཞལ་ཅེ་གཅད་དོ་ཞེས་དོང་བ་ལས། [110] ལམ་གྱི་བར་ན་ཆུ་བོ་གཏིང་ཟབ་པོ་ [111]ཞིག་ཡོད་དེ། ཆུ་དེའི་ནང་ནས་ཚུར་ [112]ཤང་མཁན་ [113]ཞིག་སྟེའུ་ཁ་ན་འཁྱེར་ཏེ་འོང་ངོ༌། །དེ་ལ་དབྱུག་པ་ཅན་གྱིས་ཆུའི་གཏིང་ཅི་ཙམ་ཞེས་དྲིས་ [114]པ་དང༌། ཆུའི་གཏིང་ཟབ་བོ་ [115]ཞེས་སྨྲས་པས་ [116]སྟེའུ་ཆུར་ལྷུང་སྟེ། སྟེའུ་མ་རྙེད་པ་དང༌། དེས་དབྱུག་པ་ཅན་བཟུང་ནས། ཁྱོད་ཀྱིས་ངའི་སྟེའུ་ཆུར་བསྐྱུར་རོ [117]༎ དེས་སྨྲས་པ་ངས་མ་བསྐྱུར་ཏོ། །ཚུར་ཤོག་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་འདོང་དང༌། དེས་འུ་བུ་ཅག་གི་ཞལ་ཆེ་གཅད་དོ་ཞེས་སྨྲས་ནས་དོང་ངོ༌། །དེ་དག་སོང་བ་ལས་ [118] རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་ཕྱིན་པ་དང༌། དེ་དག་རྒྱལ་པོའི་རྐང་པ་ལ་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་གོ [119] །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་དེ་དག་ལ་ཁྱོད་ཅི་ལ་འོངས་ཤེས་དྲིས་པ་དང༌། དེ་དག་གིས་དབྱུག་པ་ཅན་དང་ཁྱིམ་བདག་རྩོད་པ་ [120]དེ་དག་ཐམས་ཅད་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དབྱུག་པ་ཅན་ལ་སྨྲས་པ། ཁྱོད་ཀྱིས་གླང་བརྙས་སམ། །བརྙས་སོ། །འོ་ན་ཕྱིར་བྱིན་ནམ༎ བདག་གིས་མཐོང་བར་ [121]བྱིན་ཏེ། ཁས་ [122]ནི་མ་བཏང་ངོ༌། །རྒྱལ་པོས་སྨྲས་པ། དབྱུག་པ་ཅན་དེས་གླང་ཕྱིར་བྱིན་ཏེ་མ་སྨྲས་པས་ན [123]། ལྕེ་ཆོད་ཅིག །ཁྱིམ་བདག་ཀྱང་གླང་འོངས་པར་ [124]མཐོང་ལ་ [125]མ་བཏགས་ [126]པས་ནི། མིག་ཕྱུང་ [127]ཞིག་ཅེས་བརྗོད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་གིས་སྨྲས་པ། དབྱུག་པ་ཅན་གྱིས་གཅིག་ཏུ་ [128]ནི་བདག་གི་ [129]གླང་ཕྲོགས། གཉིས་སུ་ [130]བདག་གི་མིག་ཕྱུང་བ་བས [131] དབྱུག་པ་ཅན་རྒྱལ་བར་འགྱུར་ཡང་བླའོ [132]། མི་གཅིག་གིས་ལྷ [133]། དབྱུག་པ་ཅན་གྱིས་བདག་གི་རྟ་རྒོད་མ་བཀུམ་ [134]མོ་ཞེས་སྨྲས་པ་དང༌། རྒྱལ་པོས་དབྱུག་པ་ཅན་ལ་ཁྱོད་ཀྱིས་རྟ་ཅི་ལྟར་བསད་ཅེས་དྲིས་ནས། །བདག་ལམ་དུ་ཞུགས་ [135]ཏེ་མཆིས་པ་ལས། མི་འདིས་རྟ་མ་བཏང་ཞེས་མཆི་ [136]བ་ལས། བདག་གིས་རྟོ་ཞིག་བླངས་ཏེ། འཕངས་པ་ལ་ [137]རྟ་བཀུམ་མོ། །རྒྱལ་པོས་སྨྲས་པ། རྟ་བདག་གིས་རྟ་མ་བཏང་ཞེས་སྨྲས་པས་ལྕེ་ཆོད་ཅིག །དབྱུག་པ་ཅན་ནི་ [138]རྡོ་འཕངས་པས་ལག་པ་ཆོད་ཅིག །མི་དེས་སྨྲས་པ། གཅིག་ཏུ་བདག་གི་རྟ་བསད། གཉིས་སུ་བདག་གི་ལྕེ་གཅད་པ་བས། དབྱུག་པ་ཅན་རྒྱལ་བར་འགྱུར་ཀྱང་བླའོ། །ཐ་ག་པའི་ཆུང་མས་སྨྲས་པ། དབྱུག་པ་ཅན་གྱིས་བདག་གི་ཁྱོ་བཀུམ་མོ། །དབྱུག་པ་ཅན་གྱིས་སྨྲས་པ། བདག་ལ་དགྲ་མངས་པས་ [139]འཇིགས་ཏེ་རྩིགས་པ་ལས་བརྒལ་ནས་བྲོས་པ་ལས། ཕག་ན་མི་ཡོད་པ་ [140]མ་མཐོང་སྟེ་གུམ་མོ། །རྒྱལ་པོས་སྨྲས་པ། སོང་ལ་ [141]འདི་ཉིད་ [142]ཀྱི་ཁྱོ་གྱིས་ [143]ཤིག །དེས་སྨྲས་པ། གཅིག་ཏུ་བདག་གི་ཁྱོ་བསད། གཉིས་སུ་འདི་ཁྱོ་བྱས་པ་བས [144]། དབྱུག་པ་ཅན་རྒྱལ་པར་འགྱུར་ཀྱང་བླའོ། །ཤིང་མཁན་གྱིས་སྨྲས་པ། དབྱུག་པ་ཅན་དེ་ [145]བདག་ལ་ཆུའི་གཏིང་ཅེ་ཙམ་ཞེས་དྲིས་པས། ཁ་ནས་སྟེའུ་ཐོགས་པ་ [146]ཆུར་ལྷུང་ངོ༌། །རྒྱལ་པོས་སྨྲས་པ། རྫ་ཇི་ཁྱེར་ཡང་ཕྲག་པ་ལ་བཀུར་བའི་རིགས་ཀྱི་ [147]ཁ་ན་ཁྱེར་བས། ཤིང་མཁན་གྱི་མ་དུན་སོ་གཉིས་ཆོག་ཅིག །དབྱུག་པ་ཅན་ནི་ཆུའི་གཏིང་ཟབ་བམ་ཞེས་པས་ [148]ལྕེ་ཆོད་ཅིག །ཤིང་མཁན་གྱིས་སྨྲས་པ། གཅིག་ཏུ་བདག་གི་སྟེའུ་སྟོར། གཉིས་སུ་བདག་གི་སོ་བཅག་པ་བས། དབྱུག་པ་ཅན་རྒྱལ་བར་འགྱུར་ཀྱང་བླའོ། །དེ་དག་སོ་སོ་ནས་ [149]ཞལ་ཆེ་བཅད་དེ། དབྱུག་པ་ཅན་ཉེས་པ་ཀུན་ལས་ཐར་རོ༎ ༎
A LIST OF THE MORE FREQUENT VERBS [150].
a) Four-rooted verbs.
Pres. Perf. Fut. Imperv. WT འགེགས་པ་ བཀག་ དགག་ ཁོག་ stop, kag-c̀e hinder. འགེངས་པ་ བཀང་ དགང་ ཁོང་ fill. kaṅ-c̀e འགེལ་བ་ བཀལ་ དགལ་ ཁོལ་ lade, kal-c̀e put on ... གཅོད་པ་ བཅད་ གཅད་ ཆོད་ cut. c̀ad-c̀e imprv. c̀od འཆིང་བ་ བཅིངས་ བཅིང་ ཆིང་ tie, bind. འཆོ་བ་ } བཅོ(ས)༌ བཅོ་ ཆོས་ make. c̀o-c̀e pf. and འཆོས་པ་ } imp. c̀os འཇིག་པ་ (བ)ཤིག་ གཞིག་ ཤིགས་ destroy. s̀ig-c̀e འཇུག་པ་ བཅུག་ གཞུག་ ཆུག་ put in. c̀ʽug-c̀e འཇོག་པ་ བཞག་ གཞག་ ཞོག་ put, place. (C: z̀ag-pa) འཇོག་པ་ བཞོགས་ གཞོག་ ཞོག་ cut. z̀og-c̀e གཏོང་བ་ བཏང་ གཏང་ ཐོང་ give. taṅ-c̀e imp. toṅ ལྟ་བ་ བལྟས་ བལྟ་ ལྟོས་ look. (l)ta-c̀e འདེགས་པ་ བཏེག་ གདེགས་ ཐེག་ lift; weigh. tag-c̀e imp. tog འདེབས་པ་ བཏབ་ གདབ་ ཐོབ་ throw. tab-c̀e imp. tob འདོགས་པ་ བཏགས་ གདགས་ ཐོགས་ tie, bind. tag-c̀e imp. tog, tag toṅ འདོན་པ་ བཏོན་ གདོན་ ཐོན་ get, drive, ton-c̀e always out. for འབྱིན་པ་ འཕེན་པ་ འཕངས་ འཕང་ ཕོང་ throw, hurt. pʽaṅ-c̀e བྱེད་པ་ བྱས་ བྱ་ བྱོས་ do, make. for it c̀o-c̀e འབེབས་པ་ ཕབ་ དབབ་ ཕོབ་ bring, let, pʽab-c̀e down. འཚག་པ་ { འཚགས་ } བཙག་ ཚོག་ filter, sift. tʽsag-c̀e བཙགས་ { } འཚོང་བ་ བཙོངས་ བཙོང་ ཚོང་ sell. tsoṅ-c̀e འཛིན་པ་ གཟུང་, ཟིན་ གཟུང་ ཟུང་ seize. zum-c̀e ལེན་པ་ བླངས་ བླང་ ལོང(ས)༌, ལོན་ take. len-c̀e, laṅ-c̀e སློབ་པ་ བསླབ(ས)༌ བསླབ་ སློབ་ learn; teach. lab-c̀e
b) Three-rooted verbs.
Pres. Perf. Fut. Imperv. WT འཁུར་བ་ བཀུར་ ཁུར་ carry. kʽur-c̀e འཁྱོང་བ་ ཁྱོངས་ ཁྱོང་ bring. kʽyoṅ-c̀e for འཁྱེར་བ་ རྒྱབ་པ་ བརྒྱབ་ རྒྱོབ་ throw, cast. gyab-c̀e imp. gyob for འདེབས་པ་ རྒྱུག་པ་ (བ)རྒྱུག(ས)༌ རྒྱུག་ run. gyug-c̀e གཅོག་པ་ བཅག་ ཆོག་ break. c̀ag-c̀e, imp. c̀og འཆད་པ་ བཤད་ ཤོད་ tell, explain. s̀ad-c̀e རྟེན་པ་ བརྟེན་ རྟོན་ hold. ten-c̀e འདྲེན་པ་ དྲང་ དྲོངས་ draw. to lead: ran-c̀e to remove: ḍeṅ-c̀e འབབ་པ་ བབ(ས)༌ བོབ(ས)༌ descend. འབུད་པ་ ཕུ(ས)༌ དབུ་ ཕུས་ blow (act.). pʽu-c̀e འབུད་པ་ ཕུད་ དབུད་ ཕུད་ put off, pʽud-c̀e drop (act.). འབྱིན་པ་ ཕྱུང་ དབྱུང་ ཕྱུང་ take, pull out. pʽin-c̀e འབྱེད་པ་ ཕྱེ(ས)༌ དབྱེ་ ཕྱེ(ས)༌ open (act.). pʽe-c̀e, imp. pʽe(s).
སྨྲ་བ་ སྨྲས་ སྨྲོས་ say. s. ཟེར་བ་ ལང་བ་ ལངས་ ལོང་ rise. laṅ-c̀e
c) Two-rooted verbs.
Pres. Perf. Imperv. WT སྐྱེ་བ་ སྐྱེས་ be born. skye-c̀e སྐྱེད་པ་ བསྐྱེད་ bear, beget. skye-c̀e འཁྱེར་བ་ ཁྱེར་ ཁྱེར་ carry. kʽyer-c̀e འགྱུར་བ་ གྱུར་ གྱུར་ become. gyur-c̀e འགྲོ་བ་ སོང་ སོང་ go; become. [only ḍo-c̀e in certain sentences. སྒྱུར་བ་ བསྒྱུར་ སྒྱུར་ alter. gyur-c̀e ངུ་བ་ ངུས་ weep. ṅu-c̀e འཆི་བ་ ཤི་ die. s̀i-c̀e འཆོར་བ་ ཤོར་ flee. s̀or-c̀e འཇུག་པ་ ཞུགས་ ཞུགས་ enter. z̀ug-c̀e ཉོ་བ་ ཉོས་ buy. ño-c̀e སྡོད་པ་ བསྡད་ སྡོད་ sit; stay. dad-c̀e imp. dod འཕེལ་བ་ ཕེལ་ increase (neutr.) pʽel-c̀e བླུག་པ་ བླུག(ས)༌ བླུག(ས)༌ pour. lug-c̀e འབུད་པ་ བུད་ blow (neutr.) pʽu-c̀e འབོད་པ་ བོས་ བོས་ call. bo-c̀e, imp. bos (boi, bō̤). འབྱུང་བ་ བྱུང་ appear, originate. j̀uṅ-c̀e མྱོང་བ་ མྱང་ enjoy. ñaṅ-c̀e རྩིག་པ་ བརྩིགས་ བརྩིགས་ build up. tsig-c̀e ཞུ་བ་ ཞུས་ ཞུས་ ask. z̀u-c̀e (j̀u-c̀e) སླེབ་པ་ བསླེབས་ arrive. leb-c̀e
d) One-rooted verbs.
WT དགའ་བ་ be glad, to like. Ld. γa-c̀e, W besides འཐད་པ་ འགྲིལ་བ་ fall, drop. ḍil-c̀e, also འདྲིལ་(བ་) མཆོང་བ་, leap, jump. c̀ʽoṅ-c̀e མཆོངས་པ་ ཉལ་བ་ lie down. ñal-c̀e ཐུག་པ་ meet. tʽug-c̀e ཐུབ་པ་ be able. tʽub-c̀e ཐོབ་པ་ find, get. tʽob-c̀e ཐོས་པ་ hear. (tʽsor-c̀e) མཐོང་བ་ see. tʽoṅ-c̀e འཐད་པ་ be glad, to like. tʽad-c̀e, nearly always for དགའ་བ་ and འདོད་པ་ འཐོན་པ་ come out, go out. tʽon-c̀e, usual for འབྱུང་བ་ འདོད་པ་ wish, like, desire. rare. ནུས་པ་ be able. s. ཐུབ་པ་ གནས་པ་ stay, dwell, remain. nas (nai, nā̤)-c̀e, but usually: dad-c̀e འབར་བ་ burn. bar-c̀e ཚོར་བ་ perceive. tʽsor-c̀e, and usual for ཐོས་པ་ མཛད་པ་ do, make (resp.). dzad-c̀e, imp. dzod. ཟེར་བ་ say. zer-c̀e, usual for སྨྲ་བ་ ལུས་པ་ remain, be left. lus-c̀e ལོག་པ་ turn back, return. log-c̀e ཤེས་པ་ know. s̀es (s̀ē)-c̀e (ཧ་)གོ་བ་ understand. há-go-c̀e
NOTES
[1] A very clear exposition of the ramification of Indian alphabets by Dr. Haas is to be found in the Publications of the Palaeographical Society Oriental Series IV, pl. XLIV.
[2] This is the form in which the word, chosen by the missionaries to express the Christian “God” (cf. dict.), has found its way into several popular works.
[3] This will be indicated in the following examples by including the s in parentheses, as (s)kom.
[4] The concurrence of superadded ས་ with a consonant already compound produces in WT some irregularities, which cannot all be specified here (see the diction.). The custom of CT, according to which the ས་ is entirely neglected is in this instance easier to be followed.
[5] But the vulgar language has a predilection for certain forms of Adjectives 1. those with the gerundial particle ཏེ་, as: ཚན་ཏེ་ for the more classical ཚན་ ‘warm’; these seem to be particularly in use in Tsaṅ: མཛའ་སྟེ་ ‘friendly’, less so in Ü. 2. compound adjectives either by simple reiteration of the root: རིལ་རིལ་ for རིལ་པོ་ ‘round’, or changing the vowel at the same time: ཁྲག་ཁྲུག་ ‘complicate’, གཙང་གཙོང་ ‘awry’ etc. Often they are quadrisyllables after this form: མལ་ལ་མུལ་ལེ་ ‘lukewarm’, ཆག་ག་ཆོག་གེ་ ‘medley’.
[6] Some Mscr. and wood-prints, however, prefer, even after these consonants, the form བས་.
[7] ཕྲག་ is used especially if the number counting the hundreds, thousands etc. follows: thus, སྟོང་ཕྲག་ཉི་ཤུ་ ‘of thousands: twenty, 20 000’; ཁྲི་ཕྲག་དུ་མ་ ‘many ten-thousands’.
[8] The objects of ཟ་བ་ and འཐུང་བ་ often assume the dative-sign, cf. English ‘to feed on’.
[9] This is not very carefully observed even in good mscr. and prints, where ཡང་ will occur sometimes after ག་ etc., and ཀྱང་ after the other consonants and even after vowels.
[10] འཆའ་བ་, perf. བཅའ་ ‘to make’ esp. ‘institute, arrange’; gerund.
[11] i.o. བཟང་པོ་ལ་.
[12] ‘to cut’, but ཆད་པ་ (or པས་) གཅོད་པ་ ‘to inflict a punishment’.
[13] གཏན་ལ་འབེབས་པ་ ‘to set in order, arrange’; perf. ཕབ་.
[14] སློབ་པ་, perf. བསླབས་ ‘to learn’.
[15] 42. 3.
[16] indefin. art. after numerals s. 13.
[17] Accus. modal., 49.
[18] རྟོག་པ་, perf. བརྟག་.
[19] 27. 2.
[20] འདྲེན་པ་, perf. དྲངས་, imp. དྲོངས་; cf. 41. 5.
[21] 29.
[22] འཁྱེར་བ་, perf. and imp. ཁྱེར་.
[23] 43. 1.
[24] 42. 1.
[25] 41. 8.
[26] the object of the fear usually in the instrumental.
[27] termin. of inf. used as adverb, 41. B. 2. b.
[28] 44.
[29] 42. 2.
[30] 42. 1.
[31] ཤོས་ ‘other’, almost always with the indefin. article; 13. fin.
[32] ན་ is sometimes pleonastically added to པས་ (བས་), to strengthen its meaning.
[33] 43.2.
[34] སྨྲ་བ་, perf. སྨྲས་, imp. སྨྲོས་.
[35] འགྱུར་བ་, perf. གྱུར་ properly ‘as he has come to be’.
[36] སུའི་
[37] The numbers refer to the notes at the end of the collection, exhibiting the spelling of some of the words that are most disfigured in pronunciation.
[38] vulgar supine 41, Note 1.
[39] བྲེལ་བ་
[40] སྨན་
[41] སྩལ་
[42] གནང་
[43] གཟུག་
[44] རྒྱག་
[45] གཏོང་
[46] གྲོད་
[47] ག་འདྲས་
[48] འཁྲུ་
[49] གནང་
[50] བཞག་
[51] འབེབས་པ་ iprv.
[52] ཟངས་
[53] རྒས་
[54] འབུད་པ་ iprv.
[55] གྲང་མོ་
[56] དཀར་ཡོལ་
[57] འགྲོ་
[58] གསོལ་ལྕོག་
[59] འཕྲལ་འགྲིག་
[60] བཏིང་ prf. of འདིང་བ་
[61] བཀང་ prf. of འགེངས་པ་
[62] དཀར་གཡའ་
[63] སྦྱར་ prf. of སྦྱོར་བ་
[64] མགར་བའི་
[65] རྩར་
[66] བསྐྱལ་ prf. of སྐྱེལ་བ་
[67] གསུང་
[68] འཕང་ iprv. of འཕེན་པ་
[69] བཅུག་ prf. of འཇུག་པ་
[70] འགྲིམ་
[71] གནན་
[72] འབྲས་
[73] དཀྲི་
[74] མཆིན་པ་
[75] བཏུབ་ prf. of འཐུབ་པ་
[76] གྲོ་མ་
[77] རྗེད་
[78] ཟུམ་ i.o. བཟུང་ from འཛིན་པ་
[79] སྐྱོད་
[80] སྡོད་
[81] བཞུགས་
[82] From the Dzaṅ-lun (མཛངས་བླུན་).
[83] 13.
[84] 15, 5.
[85] བྱེད་པ་, perf. བྱས་, fut. བྱ་, iv. བྱོས་ ‘to make, do’, in some cases: ‘to say, call’, ཞེས་བྱ་བ་ ‘so to be called, so called’.—དབྱུག་པ་ཅན་ is a translation of the Sanscrit name दण्डिन्.
[86] 40. 1. c.
[87] 41. A. 1.
[88] 40. 1. b and 47. 3. b.
[89] 34. 1. and 40. 1. g.
[90] 15. 5.
[91] 42. 3.
[92] perf. of གཏོང་བ་ ‘to give; to send, let go’.
[93] perf. of ལང་བ་ ‘to rise’.
[94] s. 4).
[95] 41. A. 7.
[96] imp. of སྦྱིན་པ་ ‘to give’, སླར༌༌༌ ‘to return’.
[97] 37. 2.
[98] གཏོང་བ་ s. 11); ‘don’t let pass’; 38. 2.
[99] perf. of ལེན་པ་ ‘take, seize’.
[100] perf. of འཕེན་པ་ ‘to throw, fling’.
[101] perf. of གཅོག་པ་ ‘to break’.
[102] s. 14).
[103] 43. 2.
[104] perf. of རྩོམ་པ་ ‘to prepare, purpose’.
[105] rule 30. is not always strictly observed.
[106] 43. 2.
[107] perf. of ལྟུང་བ་ ‘to fall’.
[108] perf. of འཛིན་པ་ ‘to seize’.
[109] 43. 2. b.
[110] 41. 6. b41. A. 6. b; ཞེས་ = ཞེས་སྨྲས་ནས་.
[111] 49.
[112] ‘from the inner (i.e. other) to this’, ‘across’.
[113] carpenter (lit. ‘lakṛiwālā’, cf. 12. 1.).
[114] perf. of འདྲི་བ་ ‘to ask’.
[115] 40. 1. g.
[116] 41. A. 8.
[117] perf. of སྐྱུར་བ་ ‘to throw down’.
[118] s. 29).
[119] ‘sat down’.
[120] if the verb is in the infv., the subject is usually put in the accus., when we use the genitive.
[121] ‘returning it so that the owner saw it’; 41. B. 2. b.
[122] ‘I did not return it with the mouth i.e. by saying anything’.
[123] ‘because (41. A. 8) that Yugp. did not say it (viz: I give back)’.
[124] 41. B. 2. a.
[125] 41. A. 5.
[126] perf. of འདོགས་པ་ ‘to tie, fasten’.
[127] impv. of འབྱིན་པ་ ‘to take out, pull out’ etc.
[128] ‘firstly’, less frequent and somewhat different from དང་པོར་ (22).
[129] ‘my’ (24).
[130] ‘secondly’.
[131] 17. 1.
[132] ‘it is better that Y. should be the winner, than that besides having been robbed of my ox, I should lose my eyes into the bargain’.
[133] ‘another said: O god! etc.’ (ལྷ་ used in addressing a king like Sanscr. देव).
[134] perf. of འགུམ་པ་ ‘to kill’; འགུམ་པ་ ‘to die’ has perf. གུམ་; an elegant word (24, Note).
[135] perf. of འཇུག་པ་ ‘to enter’.
[136] མཆི་བ་, perf. མཆིས་ ‘to go, walk’; eleg. ‘to say’.
[137] 41. A. 5. b.
[138] Nomin. for Instrum., s. 30 fin.
[139] perf. of མང་བ་ ‘to be much, many; to become m.’.
[140] partic., ‘that a man was concealed (behind it)’.
[141] 41. A. 5.
[142] 27. 1.
[143] imper. of བགྱིད་པ་ eleg. for བྱེད་པ་; ‘go and make the husband of this same (woman)’.
[144] ‘than that he should be (my) husband’.
[145] s. 57).
[146] partic., ‘the axe which I held from (i.e. with) my mouth’.
[147] 40. 3 ‘whatever things be carried, it being right to carry them on the shoulder’.
[148] for ཞེས་སྨྲས་པས། s. 29).
[149] ༌༌སོ་སོ་ ‘different, several’, ༌༌ནས་—‘separately, each for himself’.
[150] They are here arranged according to the number of the roots, though these are in many instances, not so strictly observed, even in printed books, as they ought to be. It should especially be remarked that the mute ས་ in the perf. and imp. is in most cases either put or omitted very arbitrarily.