Part 26

_Gratia nulla manet, motusque, vigorque figuras_ _Retro aliis subter majori ex parte latentes,_ {165.} _Ni capitis motum manibus comitentur agendo._

[Sidenote: XVIII. Quæ fugienda in distributione et compositione.]

_Difficiles fugito aspectus, contractaque visu_ _Membra sub ingrato, motusque, actusq. coactos;_ _Quodq. refert signis, rectos quodammodo tractus,_ _Sive parallelos plures simul, et vel acutas,_ {170.} _Vel geometrales, (ut quadra, triangula,) formas:_ _Ingratamque pari signorum ex ordine quandam_ _Symmetriam: sed præcipua in contraria semper_ _Signa volunt duci transversa, ut diximus antè._ _Summa igitur ratio signorum habeatur in omni_ {175.} _Composito; dat enim reliquis pretium, atq. vigorem._

[Sidenote: XIX. Natura genio accommodanda.]

[Sidenote: XX. Signa antiqua naturæ modum constituunt.]

_Non ita naturæ astrictè sis cuique revinctus,_ _Hanc præter nihil ut genio studioque relinquas;_ _Nec sine teste rei natura, artisque magistra,_ {180.} _Quidlibet ingenio, memor ut tantummodo rerum,_ _Pingere posse putes; errorum est plurima sylva,_ _Multiplicesque viæ, bene agendi terminus unus;_ _Linea recta velut sola est, et mille recurvæ._ _Sed juxta antiquos naturam imitabere pulchram,_ {185.} _Qualem forma rei propria, objectumque requirit._

[Sidenote: XXI. Sola figura quomodo tractanda.]

_Non te igitur lateant antiqua numismata, gemmæ,_ _Vasa, typi, statuæ, cælataque marmora signis,_ _Quodq. refert specie veterum post sæcula mentem;_ _Splendidior quippe ex illis assurgit imago,_ {190.} _Magnaque se rerum facies aperit meditanti;_ _Tunc nostri tenuem sæcli miserebere sortem,_ _Cùm spes nulla siet redituræ æqualis in ævum._ _Exquisita siet formâ, dum sola figura_ _Pingitur; et multis variata coloribus esto._

[Sidenote: XXII. Quid in pannis observandum.]

_Lati, ampliq. sinus pannorum, et nobilis ordo_ {195.} _Membra sequens, subter latitantia, lumine et umbrâ_ _Exprimet; ille licet transversus sæpe feratur,_ _Et circumfusos pannorum porrigat extra_ _Membra sinus; non contiguos, ipsisque figuræ_ _Partibus impressos, quasi pannus adhæreat illis;_ {200.} _Sed modicè expressos cum lumine servet et umbris:_

[Sidenote: XXIII. Quid multum conferat ad tabulæ ornamentum. XXIV. Ornamentum auri et gemmarum. XXV. Prototypus. XXVI. Convenientia rerum cum scena. XXVII. Charites et nobilitas. XXVIII. Res quæque locum suum teneat.]

_Quæque intermissis passim sunt dissita vanis,_ _Copulet, inductis subtérve, supérve lacernis_ _Et membra, ut magnis, paucisque expressa lacertis,_ _Majestate aliis præstant, forma, atque decore:_ {205.} _Haud secus in pannis, quos supra optavimus amplos,_ _Perpaucos sinuum flexus, rugasque, striasque,_ _Membra super, versu faciles, inducere præstat._ _Naturæque rei proprius sit pannus, abundans_ _Patriciis; succinctus erit, crassusque bubulcis,_ {210.} _Mancipiisque; levis, teneris, gracilisque puellis._ _Inque cavis maculisque umbrarum aliquando tumescet,_ _Lumen ut excipiens, operis quà massa requirit,_ _Latius extendat, sublatisque aggreget umbris._ _Nobilia arma juvant virtutum, ornantque figuras,_ {215.} _Qualia musarum, belli, cultusque deorum._ _Nec sit opus nimiùm gemmis auroq. refertum;_ _Rara etenim magno in pretio, sed plurima vili._ _Quæ deinde ex vero nequeunt præsente videri,_ _Prototypum prius illorum formare juvabit._ {220.} _Conveniat locus, atque habitus: ritusq. decusque_ _Servetur: sit nobilitas, charitumque venustas,_ _(Rarum homini munus, cœlo, non arte petendum.)_ _Naturæ sit ubique tenor, ratioque sequenda._ {225.} _Non vicina pedum tabulato excelsa tonantis_ _Astra domus depicta gerent, nubesque notosque;_ _Nec mare depressum laquearia summa, vel orcum:_ _Marmoreamque feret cannis vaga pergula molem:_ _Congrua sed propriâ semper statione locentur._

[Sidenote: XXIX. Affectus.]

_Hæc præter, motus animorum, et corde repostos_ {230.} _Exprimere affectus, paucisque coloribus ipsam_ _Pingere posse animam, atque, oculis præbere videndam,_ _~Hoc opus, hic labor est. Pauci, quos æquus amavit~_ _~Jupiter, aut ardens evexit ad æthera virtus,~_ _Dis similes, potuere manu miracula tanta._ {235.}

_Hos ego rhetoribus tractandos desero; tantùm_ _Egregii antiquum memorabo sophisma magistri_, _~Verius affectus animi vigor exprimit ardens,~_ _~Solliciti nimiùm quam sedula cura laboris.~_

[Sidenote: XXX. Gothorum ornamenta fugienda.]

[Sidenote: Chromatice tertia pars picturæ.]

_Denique nil sapiat Gothorum barbara trito_ {240.} _Ornamenta modo, sæclorum et monstra malorum:_ _Queis ubi bella, famem, et pestem, discordia, luxus,_ _Et Romanorum res grandior intulit orbi,_ _Ingenuæ periere artes, periere superbæ_ _Artificum moles; sua tunc miracula vidit_ {245.} _Ignibus absumi pictura; latere coacta_ _Fornicibus, sortem et reliquam confidere cryptis;_ _Marmoribusque diu sculptura jacere sepultis._ _Imperium interea, scelerum gravitate fatiscens,_ _Horrida nox totum invasit, donoque superni_ {250.} _Luminis indignum, errorum caligine mersit,_ _Impiaque ignaris damnavit sæcla tenebris._ _Unde coloratum graiis huc usque magistris_ _Nil superest tantorum hominum, quod mente modoque_ _Nostrates juvet artifices, doceatque laborem;_ {255.} _Nec qui chromatices nobis, hoc tempore, partes_ _Restituat, quales Zeuxis tractaverat olim,_ _Hujus quando magnâ velut arte æquavit Apellem_ _Pictorum Archigraphum, meruitque coloribus altam_ _Nominis æterni famam, toto orbe sonantem._ {260.} _Hæc quidem ut in tabulis fallax, sed grata venustas,_ _Et complementum graphidos (mirabile visu)_ _Pulchra vocabatur, sed subdola, lena sororis:_ _Non tamen hoc lenocinium, fucusque, dolusque_ _Dedecori fuit unquam; illi sed semper honori,_ {265.} _Laudibus et meritis; hanc ergo nosse juvabit._

_Lux varium, vivumque dabit, nullum umbra, colorem._ _Quo magis adversum est corpus, lucique propinquum,_ _Clarius est lumen; nam debilitatur eundo._ _Quo magis est corpus directum, oculisque propinquum,_ {270.} _Conspicitur melius; nam visus hebescit eundo._

[Sidenote: XXXI. Tonorum luminum et umbrarum ratio.]

_Ergo in corporibus, quæ visa adversa, rotundis,_ _Integra sint, extrema abscedant perdita signis_ _Confusis, non præcipiti labantur in umbram_ _Clara gradu, nec adumbrata in clara alta repentè,_ {275.} _Prorumpant; sed erit sensim hinc atque inde meatus_ _Lucis et umbrarum; capitisque unius ad instar,_ _Totum opus, ex multis quamquam sit partibus, unus_ _Luminis umbrarumque globus tantummodo fiet,_ _Sive duas, vel tres ad summum, ubi grandius esset_ {280.} _Divisum pegma in partes statione remotas._ _Sintque ita discreti inter se, ratione colorum,_ _Luminis, umbrarumque, antrorsum ut corpora clara_ _Obscura umbrarum requies spectanda relinquat;_ _Claroque exiliant umbrata atque aspera campo._ {285.}

_Ac veluti in speculis convexis, eminet ante_ _Asperior reipsâ vigor, et vis aucta colorum_ _Partibus adversis; magis et fuga rupta retrorsum_ _Illorum est (ut visa minùs vergentibus oris)_ _Corporibus dabimus formas hoc more rotundas._ {290.} _Mente modoque igitur plastes, et pictor, eodem_ _Dispositum tractabit opus: quæ sculptor in orbem_ _Atterit, hæc rupto procul abscedente colore_ _Assequitur pictor, fugientiaque illa retrorsum_ {295.} _Jam signata minùs confusa coloribus aufert:_ _Anteriora quidem directè adversa, colore_ _Integra vivaci, summo cum lumine et umbra_ _Antrorsum distincta refert, velut aspera visu._ _Sicque super planum inducit leucoma colores._ _Hos velut ex ipsâ naturâ immotus eodem_ {300.} _Intuitu circum statuas daret inde rotundas._

[Sidenote: XXXII. Corpora densa et opaca cum translucentibus.]

_Densa figurarum solidis quæ corpora formis_ _Subdita sunt tactu, non translucent, sed opaca_ _In translucendi spacio ut super aera, nubes,_ _Lympida stagna undarum, et inania cætera debent_ {305.} _Asperiora illis prope circumstantibus esse;_ _Ut distincta magis firmo cum lumine et umbra,_ _Et gravioribus ut sustenta coloribus, inter_ _Aerias species subsistant semper opaca:_ _Sed contra, procul abscedant perlucida, densis_ {310.} _Corporibus leviora; uti nubes, aer, et undæ._

[Sidenote: XXXIII. Non duo ex cœlo lumina in tabulam æqualia.]

_Non poterunt diversa locis duo lumina eádem_ _In tabulâ paria admitti, aut æqualia pingi:_ _Majus at in mediam lumen cadet usque tabellam_ _Latius infusum, primis qua summa figuris_ {315.} _Res agitur, circumque oras minuetur eundo:_ _Utque in progressu jubar attenuatur ab ortu_ _Solis, ad occasum paulatìm, et cessat eundo;_ _Sic tabulis lumen, tota in compage colorum,_ _Primo à fonte, minus sensim declinat eundo._ {320.} _Majus ut in statuis, per compita stantibus urbis,_ _Lumen habent partes superæ, minus inferiores;_ _Idem erit in tabulis: majorque nec umbra, vel ater_ _Membra figurarum intrabit color, atque secabit:_ _Corpora sed circum umbra cavis latitabit oberrans:_ {325.} _Atquè ita quæretur lux opportuna figuris,_ _Ut late infusum lumen lata umbra sequatur._ _Unde, nec immeritò, fertur Titianus ubique_ _Lucis et umbrarum Normam appellâsse Racemum._

[Sidenote: XXXIV. Album et nigrum.]

_Purum album esse potest propiusque magisque remotum:_ {330.} _Cum nigro antevenit propiùs; fugit absq. remotum._ _Purum autem nigrum antrorsum venit usque propinquum._

_Lux fucata suo tingit, miscetque colore_ _Corpora, sicque suo, per quem lux funditur, aer._

[Sidenote: XXXV. Colorum reflectio.]

_Corpora juncta simul, circumfusosque colores_ {335.} _Excipiunt, propriumque aliis radiosa reflectunt._

[Sidenote: XXXVI. Unio colorum.]

_Pluribus in solidis liquida sub luce propinquis,_ _Participes, mixtosque simul decet esse colores._ _Hanc Normam Veneti pictores ritè sequuti,_ _(Quæ fuit antiquis corruptio dicta colorum)_ {340.} _Cùm plures opere in magno posuêre figuras;_ _Nè conjuncta simul variorum inimica colorum_ _Congeries formam implicitam, et concisa minutis_ _Membra daret pannis, totam unamquamque figuram_ _Affini, aut uno tantùm vestire colore,_ {345.} _Sunt soliti; variando tonis tunicamq. togamq._ _Carbaseosque sinus, vel amicum in lumine et umbra_ _Contiguis circum rebus sociando colorem._

[Sidenote: XXXVII. Aër interpositus.]

_Qua minus est spacii aërii, aut quà purior aër,_ _Cuncta magis distincta patent, speciesq. reservant:_ {350.} _Quâque magis densus nebulis, aut plurimus aër_ _Amplum inter fuerit spatium porrectus, in auras_ _Confundet rerum species, et perdet inanes._

[Sidenote: XXXVII. Distantiarum relatio.]

_Anteriora magis semper finita, remotis_ _Incertis dominentur et abscedentibus, idque_ _More relativo, ut majora minoribus extent._ {355.}

[Sidenote: XXXIX. Corpora procul distantia.]

_Cuncta minuta procul massam densantur in unam;_ _Ut folia arboribus sylvarum, et in æquore fluctus._

[Sidenote: XL. Contigua et dissita. XLI. Contraria extrema fugienda. XLII. Tonus et color varii.]

_Contigua inter se coëant, sed dissita distent,_ _Distabuntque tamen grato, et discrimine parvo._ {360.} _Extrema extremis contraria jungere noli;_ _Sed medio sint usque gradu sociata coloris._ _Corporum erit tonus atque color variatus ubique;_ _Quærat amicitiam retro; ferus emicet ante._

[Sidenote: XLIII. Luminis delectus.]

_Supremum in tabulis lumen captare diei,_ {365.} _Insanus labor artificum; cùm attingere tantùm_ _Non pigmenta queant: auream sed vespere lucem;_ _Seu modicùm mane albentem; sive ætheris actam_ _Post hyemem nimbis transfuso sole caducam;_ _Seu nebulis fultam accipient, tonitruque rubentem._ {370.}

[Sidenote: XLIV. Quædam circa praxim.]

_Lævia quæ lucent, veluti crystalla, metalla,_ _Ligna, ossa, et lapides; villosa, ut vellera, pelles,_ _Barbæ, aqueique oculi, crines, holoserica, plumæ;_ _Et liquida, ut stagnans aqua, reflexæque sub undis_ _Corporeæ species, et aquis contermina cuncta,_ {375.} _Subter ad extremum liquidè sint picta, superque_ _Luminibus percussa suis, signisque repostis._

[Sidenote: XLV. Campus tabulæ. XLVI. Color vividus, non tamen pallidus.]

_Area, vel campus tabulæ vagus esto, levisque_ _Abscedat latus, liquidèque bene unctus amicis_ _Tota ex mole coloribus, unâ sive patellâ;_ {380.} _Quæque cadunt retro in campum, confinia campo._ _Vividus esto color, nimio non pallidus albo;_ _Adversisque locis ingestus plurimus ardens:_ _Sed levitèr parcèque datus vergentibus oris._

[Sidenote: XLVII. Umbra. XLVIII. Ex una patella sit tabula.]

_Cuncta labore simul coëant, velut umbrâ in eâdem._ {385.} _Tota sit tabula ex unâ depicta patellâ._

[Sidenote: XLIX. Speculum pictorum magister.]

_Multa ex naturâ speculum præclara docebit;_ _Quæque procul sero spatiis spectantur in amplis._

[Sidenote: L. Dimidia figura, vel integra ante alias.]

_Dimidia effigies, quæ sola, vel integra plures_ {390.} _Ante alias posita ad lucem, stat proxima visu,_ _Et latis spectanda locis, oculisque remota,_ _Luminis umbrarumque gradu sit picta supremo._

[Sidenote: LI. Effigies.]

_Partibus in minimis imitatio justa juvabit_ _Effigiem, alternas referendo tempore eodem_ _Consimiles partes; cum luminis atque coloris_ {395.} _Compositis, justisque tonis; tunc parta labore_ _Si facili et vegeto micat ardens, viva videtur._

[Sidenote: LII. Locus tabulæ. LIII. Lumina lata. LIV. Quantitas luminis loci in quo tabula est exponenda.]

_Visa loco angusto tenerè pingantur, amico_ _Juncta colore, graduque; procul quæ picta, feroci_ _Sint et in æquali variata colore, tonoque._ {400.} _Grandia signa volunt spacia ampla, ferosque colores._ _Lumina lata, unctas simul undique copulet umbras_ _Extremus labor. In tabulas demissa fenestris_ _Si fuerit lux parva, color clarissimus esto:_ _Vividus at contra, obscurusque, in lumine aperto._ {405.}

[Sidenote: LV. Errores et vitia picturæ.]

_Quæ vacuis divisa cavis, vitare memento;_ _Trita, minuta, simul quæ non stipata dehiscunt;_ _Barbara, cruda oculis, rugis fucata colorum,_ _Luminis umbrarumque tonis æqualia cuncta;_ _Fœda, cruenta, cruces, obscœna, ingrata, chimeras,_ {410.} _Sordidaque et misera, et vel acuta, vel aspera tactu;_ _Quæque dabunt formæ, temerè congesta, ruinam,_ _Implicitas aliis confundent mixtaque partes._

[Sidenote: LVI. Prudentia in pictore.]

_Dumque fugis vitiosa, cave in contraria labi_ _Damna mali; vitium extremis nam semper inhæret._ {415.}

[Sidenote: LVII. Elegantium idea tabularum.]

_Pulchra gradu summo, graphidos stabilita vetustæ_ _Nobilibu signis, sunt grandia, dissita, pura,_ _Tersa, velut minimè confusa, labore ligata,_ _Partibus ex magnis paucisque efficta, colorum_ _Corporibus distincta feris, sed semper amicis._ {420.}

[Sidenote: LVIII. Pintor tyro.]

_Qui bene cœpit, uti facti jam fertur habere_ _Dimidium; picturam ita nil, sub limine primo_ _Ingrediens, puer, offendit damnosius arti,_ _Quàm varia errorum genera, ignorante magistro,_ _Ex pravis libare ~Typis~ mentemque veneno_ {425.} _Inficere in toto quod non abstergitur ævo._

[Sidenote: LIX. Ars debet servire pictori non pictor arti.]

_Nec graphidos rudis artis adhuc citò qualiacunque_ _Corpora viva super, studium meditabitur, ante_ _Illorum quam symmetriam, internodia, formam_ _Noverit, inspectis, docto evolvente magistro,_ {430.} _~Archetypis~, dulcesque dolos præsenserit artis._ _Plusque manu ante oculos quam voce docebitur usus._ _Quære artem quæcumque juvant; fuge quæque repugnant._

[Sidenote: LX. Oculos recreant diverstias et operis facilitas, quæ speciatim ars dictur.]

_Corpora diversæ naturæ juncta placebunt;_ _Sic ea quæ facili contempta labore videntur:_ {435.} _Æthereus quippe ignis inest et spiritus illis;_ _Mente diu versata, manu celeranda repenti._ _Arsque laborque operis grata sic fraude latebit:_ _Maxima deinde erit ars, nihil artis inesse videri._

[Sidenote: LXI. Archetypus in mente apographum in tela.]

_Nec prius inducas tabulæ, pigmenta colorum,_ {440.} _Expensi quàm signa typi stabilita nitescant,_ _Et menti præsens operis sit pegma futuri._

[Sidenote: LXII. Circinus in oculis.]

_Prævaleat sensus rationi, quæ officit arti_ _Conspicuæ; inque oculis tantummodo circinus esto._

[Sidenote: LXIII. Superbia pictori nocet plurimùm.]

_Utere doctorum monitis, nec sperne superbus_ {445.} _Discere, quæ de te fuerit sententia vulgi._ _Est cæcus nam quisque suis in rebus, et expers_ _Judicii, prolemque suam miratur amatque._ _Ast ubi consilium deerit sapientis amici,_ _Id tempus dabit, atque mora intermissa labori._ {450.} _Non facilis tamen ad nutus, et inania vulgi_ _Dicta, levis mutabis opus, geniumque relinques:_ _Nam qui parte sua sperat bene posse mereri_ _Multivaga de plebe, nocet sibi, nec placet ulli._

[Sidenote: LXIV. γνῶθι σεαυτὸν. LXV. Quod mente conceperis manu comproba.]

_Cumq. opere in proprio soleat se pingere pictor,_ {455.} _(Prolem adeo sibi ferre parem natura suevit)_ _Proderit imprimis pictori γνῶθι σεαυτὸν,_ _Ut data quæ genio colat, abstineat que negatis._ _Fructibus utque suus nunquam est sapor, atque venustas_ _Floribus, insueto in fundo, præcoce sub anni_ {460.} _Tempore, quos cultus violentus et ignis adegit:_ _Sic nunquam, nimio quæ sunt extorta labore,_ _Et picta invito genio, nunquam illa placebunt._ _Vera super meditando, manûs labor improbus adsit._ _Nec tamen obtundat genium, mentisq. vigorem._ {465.}

[Sidenote: LXVI. Matutinum tempus labori aptum.]

_Optima nostrorum pars matutina dierum,_ _Difficili hanc igitur potiorem impende labori._

[Sidenote: LXVII. Singulis diebus aliquid faciendum. LXVIII. Affectus inobservati et naturales. LXIX. Non desint pugillares.]

_Nulla dies abeat, quin linea ducta supersit._ _Perq. vias, vultus hominum, motusq. notabis_ _Libertate sua proprios, positasque figuras_ _Ex sese faciles, ut inobservatus, habebis._ {470.} _Mox quodcumque mari, terris, et in aëre pulchrum_ _Contigerit, chartis propera mandare paratis,_ _Dum præsens animo species tibi fervet hianti._ _Non epulis nimis indulget pictura, meroque_ {475.} _Parcit: amicorum nisi cum sermone benigno_ _Exhaustam reparet mentem recreata; sed inde_ _Litibus, et curis, in cœlebe libera vita,_ _Secessus procul à turba, strepituque remotos,_ _Villarum, rurisque beata silentia quærit._ {480.} _Namque recollecto, totâ incumbente Minervâ,_ _Ingenio, rerum species præsentior extat;_ _Commodiusque operis compagem amplectitur omnem._

_Infami tibi non potior sit avara peculî_ _Cura, aurique fames, modicâ quam sorte beato,_ {485.} _Nominis æterni, et laudis pruritus habendæ,_ _Condignæ pulchrorum operum mercedis in ævum._ _Judicium, docile ingenium, cor nobile, sensus_ _Sublimes, firmum corpus, florensque juventa,_ _Commoda res, labor, artis amor, doctusque magister;_ {490.} _Et quamcumque voles occasio porrigat ansam,_ _Ni genius quidam adfuerit, sydusque benignum,_ _Dotibus his tantis, nec adhuc ars tanta paratur._ _Distat ab ingenio longè manus. Optima doctis_ _Censentur, quæ parva minus; latet omnibus error;_ {495.} _Vitaque tam longæ brevior non sufficit arti._ _Desinimus nam posse senes, cùm scire periti_ _Incipimus, doctamque manum gravat ægra senectus;_ _Nec gelidis fervet juvenilis in artubus ardor._

_Quare agite, O juvenes, placido quos sydere natos_ {500.} _Pacifera studia allectant tranquilla Minervæ;_ _Quosque suo fovet igne, sibique optavit alumnos!_ _Eja agite, atque animis ingentem ingentibus artem_ _Exercete alacres, dum strenua corda juventus_ _Viribus extimulat vegetis, patiensque laborum est;_ {505.} _Dum vacua errorum, nulloque imbuta sapore_ _Pura nitet mens, et rerum sitibunda novarum,_ _Præsentes haurit species, atque humida servat._

[Sidenote: LXX. Ordo studiorum.]

_In geometrali priùs arte parumpèr adulti,_ _Signa antiqua super Graiorum addiscite formam;_ {510.} _Nec mora, nec requies, noctuque diuque labori,_ _Illorum menti atque modo, vos donec agendi_ _Praxis ab assiduo faciles assueverit usu._

_Mox, ubi judicium emensis adoleverit annis,_ _Singula quæ celebrant primæ exemplaria classis,_ {515.} _Romani, Veneti, Parmenses, atque Bononi,_ _Partibus in cunctis pedetentìm, atque ordine recto,_ _Ut monitum suprà est, vos expendisse juvabit._

_Hos apud invenit Raphael miracula summo_ _Ducta modo, veneresque habuit, quas nemo deinceps._ {520.} _Quidquid erat formæ scivit Bonarota potenter._

_Julius à puero musarum eductus in antris,_ _Aonias reseravit opes, graphicâque poesi_ _Quæ non visa prius, sed tantùm audita poetis,_ _Ante oculos spectanda dedit sacraria Phœbi:_ {525.} _Quæque coronatis complevit bella triumphis_ _Heroum fortuna potens, casusque decoros,_ _Nobilius reipsâ antiqua pinxisse videtur._ _Clarior ante alios Corregius extitit, ampla_ _Luce superfusa, circum coëuntibus umbris,_ {530.} _Pingendique modo grandi, et tractando colore_ _Corpora. Amicitiamque, gradusque, dolosque colorum,_ _Compagemque ita disposuit Titianus, ut inde_ _Divus appellatus, magnis sit honoribus auctus,_ _Fortunæque bonis: quos sedulus Hannibal omnes_ {535.} _In propriam mentem, atque modum mirâ arte coëgit._

[Sidenote: LXXI. Natura et experientia artem perficiunt.]

_Plurimus inde labor ~Tabulas~ imitando juvabit_ _Egregias, operumque ~Typos~; sed plura docebit_ _~Natura~ ante oculos præsens; nam firmat et auget_ _Vim genii, ex illâque artem experientia complet._ {540.} _Multa supercilio quæ ~Commentaria~ dicent._

_Hæc ego, dum memoror subitura volubilis ævi_ _Cuncta vices, variisque olim peritura ruinis,_ _Pauca sophismata sum graphica immortalibus ausus_ {545.} _Credere pieriis, Romæ meditatus: ad Alpes,_ _Dum super insanas moles, inimicaque castra_ _Borbonidum decus et vindex Lodoicus avorum,_ _Fulminat ardenti dextrâ, patriæque resurgens_ _Gallicus Alcides premit Hispani ora Leonis._ {550.}

THE ART OF PAINTING.

The passages which you see marked with an asterism * are more amply explained in the remarks.

Transcriber’s Note: This mark has been expanded to include the dagger symbol and reference number to help the reader to locate the relevant remark.