The History of Freedom, and Other Essays
Chapter 17
[Footnote 103: The charge against the clergy of Bordeaux is brought by D'Aubigné (_Histoire Universelle_, ii. 27) and by De Thou. De Thou was very hostile to the Jesuits, and his language is not positive. D'Aubigné was a furious bigot. The truth of the charge would not be proved, without the letters of the President L'Agebaston and of the Lieutenant Montpezat: "Quelques prescheurs se sont par leurs sermons (ainsi que dernièrement j'ai escript plus amplement à votre majesté) estudié de tout leur pouvoir de troubler ciel et terre, et conciter le peuple à sédition, et en ce faisant à passer par le fil de l'espée tous ceulx de la prétendue religion réformée.... Après avoir des le premier et deuxième de ceste mois fait courrir un bruit sourd que vous, Sire, aviez envoyé nom par nom un rolle signé de votre propre main au Sieur de Montferaud, pour par voie de fait et sans aultre forme de justice, mettre à mort quarante des principaulx de cette ville...." (L'Agebaston to Charles IX., Oct. 7, 1572; Mackintosh, iii. 352). "J'ai trouvé que messieurs de la cour de parlement avoyent arresté que Monsieur Edmond, prescheur, seroit appellé en ladicte court pour luy faire des remonstrances sur quelque langaige qu'il tenoit en ses sermons, tendant à sédition, à ce qu'ils disoyent. Ce que j'ay bien voullu empescher, craignant que s'il y eust esté appellé cella eust animé plusieurs des habitants et estre cause de quelque émotion, ce que j'eusse voluntiers souffert quant j'eusse pansé qu'il n'y en eust qu'une vingtaine de despéchés" (Montpezat to Charles IX., Sept. 30., 1572; _Archives de la Gironde_, viii. 337).]
[Footnote 104: _Annal. Baronii Contin._ ii. 734; Bossuet says: "La dispense vint telle qu'on la pouvoit désirer" (_Histoire de France_, p. 820).]
[Footnote 105: Ormegregny, _Réflexions sur la Politique de France_, p. 121.]
[Footnote 106: De Thou, iv. 537.]
[Footnote 107: Charrière, iii. 154.]
[Footnote 108: _Carmina Ill. Poetarum Italorum_, iii. 212, 216.]
[Footnote 109: Tiepolo, Desp. Aug. 6, 1575; Mutinelli, _Storia Arcana_, i. 111.]
[Footnote 110: Parendomi, che sia cosa, la quale possa apportar piacere, e utile al mondo, si per la qualità del soggetto istesso, come anco per l'eleganza, e bello ordine con che viene cosi leggiadramente descritto questo nobile, e glorioso fatto ... a fine che una cosi egregia attione non resti defraudata dell' honor, che merita (The editor, Gianfrancesco Ferrari, to the reader).]
[Footnote 111: Huc accedit, Oratorem Sermi Regis Galliae, et impulsu inimicorum saepedicti Domini Cardinalis, et quia summopere illi displicuit, quod superioribus mensibus Illma Sua Dominatio operam dedisset, hoc sibi mandari, ut omnia Regis negotia secum communicaret, nullam praetermisisse occasionem ubi ei potuit adversari (Cardinal Delfino to the Emperor, Rome, Nov. 29, 1572; Vienna Archives).]
[Footnote 112: Fà ogni favor et gratia gli addimanda il Cardinale di Lorena, il consiglio del quale usa in tutte le più importanti negotiationi l' occorre di haver a trattar (Cusano to the Emperor, Rome, Sept. 27, 1572).--Conscia igitur Sua Dominatio Illma quorundam arcanorum Regni Galliae, creato Pontifice sibi in Concilio Tridentino cognito et amico, statuit huc se recipere, ut privatis suis rebus consuleret, et quia tunc foederati contra Thurcam, propter suspicionem Regi Catholico injectam de Orangio, et Gallis, non admodum videbantur concordes, et non multo post advenit nuncius mortis Domini de Colligni, et illius asseclarum; Pontifex justa de causa existimavit dictum Illmum Cardinalem favore et gratia sua merito esse complectendum. Evenit postmodum, ut ad Serenissimam Reginam Galliarum deferretur, bonum hunc Dominum jactasse se, quod particeps fuerit consiliorum contra dictum Colligni; id quod illa Serenissima Domina iniquo animo tulit, quae neminem gloriae socium vult habere; sibi enim totam vendicat, quod sola talis facinoris auctor, et Dux extiterit. Idcirco commorationem ipsius Lotharingiae in hac aula improbare, ac reprehendere aggressa est. Haec cum ille Illustrissimus Cardinalis perceperit, oblata sibi occasione utens, exoravit a Sua Sanctitate gratuitam expeditionem quatuor millia scutorum reditus pro suo Nepote, et 20 millia pro filio praeter sollicitationem, quam prae se fert, ut dictus Nepos in Cardinalium numerum cooptetur.... Cum itaque his de causis authoritas hujus Domini in Gallia imminuta videatur, ipseque praevideat, quanto in Gallia minoris aestimabitur, tanto minori etiam loco hic se habitum id, statuit optimo judicio, ac pro eo quod suae existimacioni magis conducit, in Galliam reverti (Delfino, _ut supra_, both in the Vienna Archives).]
[Footnote 113: _Intiera Relatione della Morte dell' Ammiraglio._]
[Footnote 114: _Ragguaglio degli ordini et modi tenuti dalla Majesta Christianissima nella distruttione della setta degli Ugonotti Con la morte dell' Ammiraglio_, etc.]
[Footnote 115: Bib. Imp. F. Fr. 16, 139.]
[Footnote 116: Maffei, _Annali di Gregorio XIII._, i. 34.]
[Footnote 117: La nouvelle qui arriva le deuxième jour du présent par ung courrier qui estoit depesché secrétememt de Lyon par ung nommé Danes, secrétaire de M. de Mandelot ... à ung commandeur de Sainct Anthoine, nommé Mr. de Gou, il luy manda qu'il allast advertir le Pape, pour en avoir quelque présant ou bienfaict, de la mort de tous les chefs de ceulx de la religion prétendue refformée, et de tous les Huguenotz de France, et que V.M. avoit mandé et commandé à tous les gouverneurs de se saisir de tous iceulx huguenotz en leurs gouvernemens; ceste nouvelle, Sire, apporta si grand contentement a S.S., que sans ce que je luy remonstray lors me trouvant sur le lieu, en presence de Monseigneur le C1 de Lorraine, qu'elle devoit attendre ce que V.M. m'en manderoit et ce que son nonce luy en escriroit, elle en vouloit incontinent faire des feux de joye.... Et pour ce que je ne voulois faire ledict feu de joye la première nuict que ledit courrier envoyé par ledict Danes feust arrivé, ny en recevoir les congratulations que l'on m'en envoyoit faire, que premièrement je n'eusse eu nouvelles de V.M. pour sçavoir et sa voulanté et comme je m'avoys a conduire, aucuns commençoient desjà de m'en regarder de maulvais oeills (Ferralz to Charles IX., Rome, Sept. 11, 1572; Bib. Imp. F. Fr. 16,040). Al corriero che porto tal nuova Nostro Signore diede 100 Scudi oltre li 200 che hebbe dall' Illustrissimo Lorena, che con grandissima allegrezza se n'ando subito a dar tal nuova per allegrarsene con Sua Santita (Letter from Rome to the Emperor, Sept. 6, 1572; Vienna Archives).]
[Footnote 118: Charles IX. to Ferralz, Aug. 24, 1572; Mackintosh, iii. 348.]
[Footnote 119: Elle fust merveilheusement ayse d'entendre le discours que mondit neueu de Beauville luy en feist. Lequel, après luy avoir conté le susdit affayre, supplia sadicte Saincteté, suyvant la charge expresse qu'il avoit de V.M. de vouloir concéder, pour le fruict de ceste allegresse, la dispense du mariage du roy et royne de Navarre, datée de quelques jours avant que les nopces en feussent faictes, ensemble l'absolution pour Messeigneurs les Cardinaux de Bourbon et de Ramboilhet, et pour tous les aultres evesques et prélatz qui y avoient assisté.... Il nous feit pour fin response qu'il y adviseroit (Ferralz, _ut supra_).]
[Footnote 120: Pensasi che per tutte le citta di Francia debba seguire il simile, subitoche arrivi la nuova dell' esecutione di Parigi.... A N.S. mi faccia gratia di basciar i piedi in nome mio, col quale mi rallegro con le viscere del cuore che sia piaciuto alla Dio. Mtà. d' incaminar nel principio del suo pontificato si felicemente e honoratamente le cose di questo regno, havendo talmente havuto in protettione il Rè e Regina Madre che hanno saputo e potuto sbarrare queste pestifere radici con tanta prudenza, in tempo tanto opportuno, che tutti lor ribelli erano sotto chiave in gabbia (Salviati, Desp. Aug. 24; Theiner, i. 329; Mackintosh, iii. 355).]
[Footnote 121: Sexta Septembris, mane, in Senatu Pontificis et Cardinalium lectae sunt literae a legato Pontificio e Gallia scriptae, admiralium et Huguenotos, destinata Regis voluntate atque consensu, trucidatos esse. Ea re in eodem Senatu decretum esse, ut inde recta Pontifex cum Cardinalibus in aedem D. Marci concederet, Deoque Opt. Max. pro tanto beneficio Sedi Romanae orbique Christiano collato gratias solemni more ageret (_Scriptum Roma missum_ in Capilupi, 1574, p. 84). Quia Die 2a praedicti mensis Septembris Smus D.N. certior factus fuerat Colignium Franciae Ammiralium a populo Parisien occisum fuisse et cum eo multos ex Ducibus et primoribus Ugonotarum haereticorum eius sequacibus Rege ipso Franciae approbante, ex quo spes erat tranquillitatem in dicto Regno redituram expulsis haereticis, idcirco Stas Sua expleto concistorio descendit ad ecclesiam Sancti Marci, praecedente cruce et sequentibus Cardinalibus et genuflexus ante altare maius, ubi positum fuerat sanctissimum Sacramentum, oravit gratias Deo agens, et inchoavit cantando hymnum Te Deum (_Fr. Mucantii Diaria_, B.M. Add. MSS. 26,811).]
[Footnote 122: Après quelques autres discours qu'il me feist sur le contentement que luy et le collége des Cardinaux avoient receu de ladicte execution faicte et des nouvelles qui journellement arrivoient en ceste court de semblables exécutions que l'on a faicte et font encore en plusieurs villes de vostre royaume, qui, à dire la vérité, sont les nouvelles les plus agréables que je pense qu'on eust sceu apporter en ceste ville, sadicte Saincteté pour fin me commanda de vous escrire que cest évènement luy a esté cent fois plus agréable que cinquante victoires semblables à celle que ceulx de la ligue obtindrent l'année passée contre le Turcq, ne voulant oublier vous dire, Sire, les commandemens estroictz qu'il nous feist à tous, mesmement aux françois d'en faire feu de joye, et qui ne l'eust faict eust mal senty de la foy (Ferralz, _ut supra_).]
[Footnote 123: Tutta Roma stà in allegria di tal fatto et frà i più grandi si dice, che 'l Rè di Francia ha insegnato alli Principi christiani ch' hanno de simili vassalli nè stati loro a liberarsene, et dicono che vostra Maestà Cesara dovrebbe castigare il conte Palatino tanto nemico della Serenissima casa d' Austria, et della Religione cattolica, come l'anni passati fece contra il Duca di Sassonia tiene tuttavia prigione, che a un tempo vendicarebbe le tante ingiurie ha fatto detto Palatino alla Chiesa di Dio, et poveri Christiani, et alla Maestà Vostra et sua Casa Serenissima sprezzando li suoi editti et commandamenti, et privarlo dell' elettione dell'Imperio et darlo al Duca di Baviera (Cusano to the Emperor, Rome, Sept. 6, 1572; Vienna Archives).]
[Footnote 124: The Bull, as published in Paris, is printed by Strype (_Life of Parker_, iii. 197). La prima occasione che a ciò lo mosse fù per lo stratagemma fatto da Carlo Nono Christianissimo Rè di Francia contra Coligno Ammiraglio, capo d' Ugonotti, et suoi seguaci, tagliati a pezzi in Parigi (Ciappi, _Vita di Gregorio XIII._, 1596, p. 63).]
[Footnote 125: Vasari to Borghini, Oct. 5, 1572; March 5, 1573; to Francesco Medici, Nov. 17, 1572; Gaye, _Carteggio d' Artisti_, iii. 328, 366, 341.]
[Footnote 126: Indubitatamente non si osservarà interamente, havendomi in questo modo, punto che torno dall' audienza promesso il Rè, imponendomi di darne conto in suo nome a Nostro Signore, di volere in breve tempo liberare il Regno dalli Ugonotti.... Mi ha parlato della dispensa, escusandosi non haver fatto il Parentado per ultro, che per liberarsi da suoi inimici (Salviati, Desp. Sept. 3, Sept. 2, Oct. 11, 1572).]
[Footnote 127: Si vede che l' editto non essendo osservato ne da popoli, ne dal principe, non è per pigliar piede (Salviati, Desp. Sept. 4). Qual Regina in progresso di tempo intende pur non solo di revocare tal editto, ma per mezzo della giustitia di restituir la fede cattolica nell' antica osservanza, parendogli che nessuno ne debba dubitare adesso, che hanno fatto morire l' ammiraglio con tanti altri huomini di valore, conforme ai raggionamenti altre volte havuti con esso meco essendo a Bles, et trattando del parentado di Navarra, et dell' altre cose che correvano in quei tempi, il che essendo vero, ne posso rendere testimonianza, e a Nostro Signore e a tutto il mondo (Aug. 27; Theiner, i. 329, 330).]
[Footnote 128: Desp. Sept. 2, 1572.]
[Footnote 129: The reply of Boccapaduli is printed in French, with the translation of the oration of Muretus, Paris, 1573.]
[Footnote 130: Troverà le cose cosi ben disposte, che durarà poca fattica in ottener quel tanto si desidera per Sua Beatitudine, anzi haverà più presto da ringratiar quella Maestà Christianissima di cosi buona et sant' opera, ha fatto far, che da durare molta fatica in persuaderli l' unione con la Santa Chiesa Romana (Cusano to the Emperor, Rome, Sept. 6). Sereno (_Comment. della guerra di Cipro_, p. 329) understands the mission in the same light.]
[Footnote 131: Omnes mulas ascendentes cappis et galeris pontificalibus induti associarunt Rmum D. Cardinalem Ursinum Legatum usque ad portam Flaminiam et extra eam ubi factis multis reverentiis eum ibi reliquerunt, juxta ritum antiquum in ceremoniali libro descriptum qui longo tempore intermissus fuerat, ita Pontifice iubente in Concistorio hodierno (_Mucantii Diaria_). Ista associatio fuit determinata in Concistorio vocatis X. Cardinalibus et ex improviso exequuti fuimus (_C. Firmani Diaria_, B.M. Add. MSS. 8448).]
[Footnote 132: Mette in consideratione alla Santità Sua che havendo deputato un Legato apostolico sù la morte dell' ammiraglio, et altri capi Ugonotti, ha fatti ammazzare a Parigi, saria per metterla in molto sospetto et diffidenza delli Principi Protestanti, et della Regina d' Inghilterra, ch' ella fosse d' accordo con la sede Apostolica, et Principi Cattolici per farli guerra, i quali cerca d' acquettar con accertarli tutti, che non ha fatto ammazzar l' ammiraglio et suoi seguaci per conto della Religione (Cusano to the Emperor, Sept. 27).]
[Footnote 133: Salviati, Desp. Sept. 22, 1572.]
[Footnote 134: Charles IX. to S. Goard, Oct. 5, 1572; Charrière, iii. 330. Ne poteva esser bastante segno l' haver egli doppo la morte dell' Ammiraglio fatto un editto, che in tutti i luoghi del suo regno fossero posti a fil di spada quanti heretici vi si trovassero, onde in pochi giorni n' erano stati ammazzati settanta milla e d' avantaggio (Cicarelli, _Vita di Gregori XIII._; Platina, _Vite de' Pontefici_, 1715, 592).]
[Footnote 135: Il tengono quasiche in filo et il necessitano a far cose contra la sua natura e la sua volontà perche S. Sta è sempre stato di natura piacevole e dolce (_Relatione di Gregorio XIII._; Ranke, _Päpste_, App. 80). Faict Cardinal par le pape Pie IV., le 12e de Mars 1559, lequel en le créant, dit qu'il n'avoit créé un cardinal ains un pape (Ferralz to Charles IX., May 14, 1572).]
[Footnote 136: Smus Dominus Noster dixit nullam concordiam vel pacem debere nec posse esse inter nos et hereticos, et cum eis nullum foedus ineundum et habendum ... verissimum est deteriores esse haereticos gentilibus, eo quod sunt adeo perversi et obstinati, ut propemodum infideles sint (_Acta Concistoralia_, June 18, 1571; Bib. Imp. F. Lat. 12, 561).]
[Footnote 137: Ogni giorno faceva impiccare e squartare ora uno, ora un altro (Cantù, ii. 410).]
[Footnote 138: _Legazioni di Serristori_, 436, 443.]
[Footnote 139: Elle desire infiniment que vostre Majesté face quelque ressentement plus qu'elle n'a faict jusques à ceste heure contre ceux qui lui font la guerre, comme de raser quelques-unes de leurs principales maisons pour une perpétuelle mémoyre (Rambouillet to Charles IX., Rome, Jan. 17, 1569; Bib. Imp. F. Fr. 17,989).]
[Footnote 140: Pius V. to Catherine, April 13, 1569.]
[Footnote 141: Pius V. to Charles IX., March 28, 1569.]
[Footnote 142: Sa Saincteté m'a dict que j'escrive à vostre majesté que icelle se souvienne qu'elle combat pour la querelle de Dieu, et que ceste à elle de faire ses vengeances (Rambouillet to Charles IX., Rome, March 14, 1569; Bib. Imp. F. Fr. 16,039). Nihil est enim ea pietate misericordiaque crudelius, quae in impios et ultima supplicia meritos confertur (Pius V. to Charles IX., Oct. 20, 1569).]
[Footnote 143: _Correspondance de Philippe II._, ii. 185.]
[Footnote 144: Inspirato più d' un anno fa di esporre la vita al martirio col procurare la liberatione della religione, et delle patria per mezzo della morte del tiranno, et assicurato da Theologi che il fatto saria stato meritorio, non ne haveva con tutto ciò mai potuto ottenere da superiori suoi la licenza o dispensa.... Io quantunque mi sia parso di trovarlo pieno di tale humiltà, prudenza, spirito et core che arguiscono che questa sia inspiratione veramente piuttosto che temerità o legerezza, non cognoscendo tuttavia di potergliela concedere l' ho persuaso a tornarsene nel suo covento raccommandarsi a Dio et attendere all' obbedienza delli suoi superiori finchè io attendessi dallo assenso o ripulsa del Papa che haverei interpellato per la sua santa beneditione, se questo spirito sia veramente da Dio donde si potrà conjetturare che sia venendo approvato da Sua Stà, e perciò sarà più sicuro da essere eseguito.... Resta hora che V.S. Illma mi favorisca di communicare a S.B. il caso, et scrivermene come la supplico quanto prima per duplicate et triplicate lettere la sua santa determinatione assicurandosi che per quanto sarà in me il negotio sarà trattato con la debita circumspetione (Sega, Desp. Paris, Jan. 23, 1591; deciphered in Rome, March 26).]
[Footnote 145: Ferralz to Charles IX., Nov. 18, Dec. 23, 1572.]
[Footnote 146: De Castro, _De Justa Haeret. Punitione_, 1547, p. 119. Iure Divino obligantur eos extirpare, si absque maiori incommodo possint (Lancelottus, _Haereticum quare per Catholicum quia_, 1615, p. 579). Ubi quid indulgendum sit, ratio semper exacta habeatur, an Religioni Ecclesiae, et Reipublicae quid vice mutua accedat quod majoris sit momenti, et plus prodesse possit (Pamelius, _De Relig. diversis non admittendis_, 1589, p. 159). Contagium istud sic grassatum est, ut corrupta massa non ferat antiquissimas leges, severitasque tantisper remittenda sit (Possevinus, _Animadv. in Thuanum_; Zachariae, _Iter Litterarium_, p. 321).]
[Footnote 147: Principi saeculari nulla ratione permissum est, haereticis licentiam tribuere haereses suas docendi, atque adeo contractus ille iniustus.... Si quid Princeps saecularis attentet in praeiudicium Ecclesiasticae potestatis, aut contra eam aliquid statuat et paciscatur, pactum illud nullum futurum (R. Sweertii, _De Fide Haereticis servanda_, 1611, p. 36).]
[Footnote 148: Ad poenam quoque pertinet et odium haereticorum quod fides illis data servanda non sit (Simancha, _Inst. Cath._ pp. 46, 52).]
[Footnote 149: Si nolint converti, expedit eos citius tollere e medio, ne gravius postea damnentur, unde non militat contra mansuetudinem christianam, occidere Haereticos, quin potius est opus maximae misericordiae (Lancelottus, p. 579).]
[Footnote 150: De Rozoy, _Annales de Toulouse_, iii. 65.]
[Footnote 151: Alva to Philip, June 5, 1565; _Pap. de Granvelle_, ix. 288; _Comment. de Monluc_, iii. 425.]
[Footnote 152: Charles IX. to Mondoucet, Aug. 31, 1572; _Compte Rendu_, iv, 349.]
[Footnote 153: _Bulletins de Bruxelles_, xvi. 256.]
[Footnote 154: Granvelle to Morillon, Sept. 11, 1572; Michelet, p. 475.]
[Footnote 155: Floquet, iii. 137.]
[Footnote 156: Walsingham to Smith, Nov. 1, 1572; Digges, p. 279. Ita enim statutum ab illis fuit die 27 Octobris (Beza, Dec. 3, 1572; _Ill. vir. Epp. Sel._ 621). La Mothe, v. 164; Faustino Tasso, _Historie de nostri tempi_, 1583, p. 343.]
[Footnote 157: _Discorso di Monsignor Terracina à Gregorio XIII.; Thesauri Politici Contin._ 1618, pp. 73-76.]
[Footnote 158: Infin che ne viverà grande, o picciolo di loro, mai non le mancheranno insidie (_Lettere del Muzio_, 1590, p. 232).]
[Footnote 159: Coupez, tronquez, cisaillez, ne pardonnez à parens ny amis, princes et subiets, ny à quelque personne de quelque condition qu'ils soient (D'Orléans, _Premier advertissement des Catholiques Anglois aux François Catholiques_, 1590, p. 13). The notion that Charles had displayed an extreme benignity recurs in many books: "Nostre Prince a surpassé tout mesure de clémence" (Le Frère de Laval _Histoire des Troubles_, 1576, p. 527).]
[Footnote 160: Serranus, _Comment._ iv. 51.]
[Footnote 161: Bouges, _Histoire de Carcassonne_, p. 343.]
[Footnote 162: _Sommaire de la Félonie commise á Lyon._ A contemporary tract reprinted by Gonon, 1848, p. 221.]
[Footnote 163: On this point Smith may be trusted rather than Parker (_Correspondence_, p. 399).]
[Footnote 164: _Bulletins de Bruxelles_, xvi. 249.]
[Footnote 165: Qui è venuto quello che dette l' archibusata all' ammiraglio di Francia, et è stato condotto dal Cardinal di Lorena et dall' Ambasciator di Francia, al papa. A molti non è piaciuto che costui sia venuto in Roma (Prospero Count Arco to the Emperor, Rome, Nov. 15, 1572; Vienna Archives).]
[Footnote 166: Zuñiga to Philip, March 4, 1573; _Arch. de l'Empire_, K. 1531, B. 35, 70. Zuñiga heard it from Lorraine.]
[Footnote 167: Et est toute la dispute encores sur les derniers évènemens de la France, contre lesquels l'Electeur est beaucoup plus aigre qu'il n'estoyt à mon aultre voyage, depuys qu'il a esté en l'escole à Vienne (Schomberg to Brulart, May 12, 1573; Groen, iv. App. 76).]
[Footnote 168: Sattler, _Geschichte von Würtemberg_, v. 23.]
[Footnote 169: Audio quosdam etiam nostralium theologorum cruentam istam nuptiarum feralium celebrationem pertinaciae Gallorum in semel recepta de sacramentalibus mysteriis sententia acceptam referre et praeter illos pati neminem somniare (Steinberger to Crato, Nov. 23, 1572; Gillet, _Craio von Crafftheim_, ii. 519).]
[Footnote 170: Heppe, _Geschichte des deutschen Protestantismus_, iv. 37, 47, 49.]
[Footnote 171: Hachfeld, _Martin Chemnitz_, p. 137.]
[Footnote 172: Sunt tamen qui hoc factum et excusare et defendere tentant (Bullinger to Hotoman, Oct. 11, 1572; Hotoman, _Epis._ 35).]
[Footnote 173: Nec dubium est melius cum ipsis actum fuisse, si quemadmodum a principio instituerant, cum disciplinam ecclesiasticam inroduxere, viros modestos et piae veraeque reformationis cupidos tantum in suos coetus admisissent, reiectis petulantibus et fervidis ingeniis, quae eos in diros tumultus, et inextricabilia mala coniecerunt (Dinothus, _De Bello Civili_, 1582, p. 243).]
[Footnote 174: Beza to Tilius, July 5, 1572; _Ill. vir. Epp. Sel._ 607.]
[Footnote 175: Quoties autem ego haec ipse praedixi! quoties praemonui! Sed sic Deo visum est, iustissimis de causis irato, et tamen servatori (Beza to Tilius, Sept. 10, 1572, 614). Nihil istorum non iustissimo iudicio accidere necesse est fateri, qui Galliarum statum norunt (Beza to Crato, Aug. 26. 1573; Gillet, ii. 521).]
[Footnote 176: Ut mihi quidem magis absurde facere videantur quam si sacrilegas parricidas puniendos negarent, quum sint istis omnibus haeretici infinitis partibus deteriores.... In nullos unquam homines severius quam in haereticos, blasphemos et impios debet animadvertere (_De Haereticis puniendis_, Tract. Theol. i. 143, 152).]
[Footnote 177: _Epist. Theolog._ 1575, p. 338.]
[Footnote 178: Beza to Wittgenstein, Pentecost, 1583; Friedländer, 143.]
[Footnote 179: Lobo de Silveis to De Thou, July 7, 1616; _Histoire_, xv. 371; J.B. Gallus, _Ibid._ p. 435.]