The Hawaiian Romance Of Laieikawai
Chapter 60
[Footnote 75: Kaonohiokala, Mr. Emerson tells me, is the name of one of the evil spirits invoked by the priest in the art of _po'iuhane_ or "soul-catching." The spirit is sent by the priest to entice the soul of an enemy while its owner sleeps, in order that he may catch it in a coconut gourd and crush it to death between his hands. "_Lapu lapuwale_" is the Hawaiian rendering of Solomon's ejaculation "Vanity of vanities!"]
APPENDIX
HAWAIIAN STORIES
ABSTRACTS FROM THE TALES COLLECTED BY
FORNANDER AND EDITED BY THOMAS G. THRUM.
THE BISHOP MUSEUM, HONOLULU
HAWAIIAN STORIES
I. SONG of CREATION, as translated by Liliuokalani
II. CHANTS RELATING THE ORIGIN OF THE GROUP: From the Fornander manuscript:
A. Kahakuikamoana B. Pakui C. Kamahualele D. Opukahonua E. Kukailani F. Kualii
III. HAWAIIAN FOLKTALES, ROMANCES, OR MOOLELO: From the Fornander manuscript:
A. Hero tales primarily of Oahu and Kauai
1. Aukelenuiaiku 2. Hinaaikamalama 3. Kaulu 4. Palila 5. Aiai 6. Puniaiki 7. Pikoiakaalala 8. Kawelo 9. Kualii 10. Opelemoemoe 11. Kalelealuaka
B. Hero tales primarily of Hawaii
1. Wahanui 2. Kamapuaa 3. Kana 4. Kapunohu 5. Kepakailiula 6. Kaipalaoa 7. Moikeha 8. Kila 9. Umi 10. Kihapiilani (of Maui) 11. Pakaa and Kuapakaa 12. Kalaepuni 13. Kalaehina 14. Lonoikamakahiki 15. Keaweikekahialii (an incident) 16. Kekuhaupio (an incident)
C. Love stories
1. Halemano 2. Uweuwelekehau 3. Laukiamanuikahiki 4. Hoamakeikekula 5. Kapunokaoheloai
D. Ghost stories and tales of men brought to life 1. Oahu stories
Kahalaopuna Kalanimanuia Pumaia Nihoalaki
2. Maui stories
Eleio Pamano
3. Hawaii stories
Kaulanapokii Pupuhuluena Hiku and Kawelu
E. Trickster stories
1. Thefts
Iwa Maniniholokuaua Pupualenalena
2. Contests with spirits
Kaululaau (see Eleio) Lepe Hanaaumoe Punia Wakaina
3. Stories of modern cunning
Kulepe Kawaunuiaola Maiauhaalenalenaupena Waawaaikinaaupo and Waawaaikinaanao Kuauamoa
I. SONG OF CREATION (HEKUMULIPO)
The "account of the creation of the world according to Hawaiian tradition" is said to celebrate Lonoikamakahiki, also called Kaiimamao, who was the father of Kalaniopuu, king of Hawaii at the time of Cook's visit. The song was "composed by Keaulumoku in 1700" and handed down by the chanters of the royal line since that day. It was translated by "Liliuokalani of Hawaii" in 1895-1897, and published in Boston, 1897.
From the Sea-bottom (?) (the male) and Darkness (the female) are born the coral insect, the starfish, sea urchin, and the shellfish. Next seaweed and grasses are born. Meanwhile land has arisen, and in the next era fishes of the sea and plants of the forest appear. Next are born the generations of insects and birds; after these the reptiles--all the "rolling, clinging" creatures. In the fifth era is born a creature half pig, half man; the races of men also appear (?). In the sixth come the rats; in the seventh, dogs and bats; in the eighth is born the woman Lailai (calmness), the man Kii, and the gods Kane and "the great octopus" Kanaloa. Lailai flies to heaven, rests upon "the boughs of the _aoa_ tree in Nuumealani," and bears the earth. She weds Kii and begets a generation of gods and demigods.
In the course of these appear Wakea and his three wives, Haumea, Papa, and Hoohokukalani. Wakea, becoming unfaithful to Papa, changes the feast days and establishes the taboo. Later the stars are hung in the heavens. Wakea seeks in the sea for "seeds from Hina," with which to strew the heavens. Hina floats up from the bottom of the sea and bears sea creatures and volcanic rocks. Haumea, a stranger of high rank from Kuaihelani at Paliuli, marries her own sons and grandsons. To her line belong Waolena and his wife Mafuie, whose grandchild, Maui, is born in the shape of a fowl. The brothers of his mother, Hina, are angry and fight Maui, but are thrown. They send him to fetch a branch from the sacred _awa_ bush; this, too, he achieves. He desires to learn the art of fishing, and his mother gives him a hook and line with which he catches "the royal fish Pimoe." He "scratches the eight eyes" of the bat who abducts Hina. He nooses the sun and so wins summer. He conquers (?) Hawaii, Maui, Kauai, and Oahu. From him descends "the only high chief of the island."
H. CHANTS RELATING THE ORIGIN OF THE GROUP
A. KAHAKUIKAMOANA
This famous priest chants the history of "the row of islands from Nuumea; the group of islands from the entrance to Kahiki." First Hawaii is born, "out of darkness," then Maui, then Molokai "of royal lineage." Lanai is a foster child, Kahoolawe a foundling, of whose afterbirth is formed the rock island Molokini. Oahu and Kauai have the same mother but different fathers. Another pair bear the triplets, the islets Niihau, Kaulu, and Nihoa.
B. PAKUI
According to this high priest and historian of Kamehameha I, from Wakea and Papa are born Kahikiku, Kahikimoe ("the foundation stones," "the stones of heaven"), Hawaii, and Maui. While Papa is on a visit to Kahiki, Wakea takes another wife and begets Lanai, then takes Hina to wife and begets Molokai. The plover tells Papa on her return, and she in revenge bears to Lua the child Oahu. After this she returns to Wakea and bears Kauai and its neighboring islets.
C. KAMAHUALELE
The foster son of Moikeha accompanies this chief on the journey to Hawaii and Kauai. On sighting land at Hawaii he chants a song in honor of his chief in which he calls Hawaii a "man," "child of Kahiki," and "royal offspring from Kapaahu."
D. OPUKAHONUA
This man with his two brothers and a woman peopled Hawaii 95 generations before Kamehameha. According to his chant, the islands are fished up from Kapaahu by Kapuheeuanui, who brings up one piece of coral after another, and, offering sacrifices and prayers to each, throws it back into the ocean, so creating in succession Hawaii, Maui, Kauai, and the rest of the islands of the group.
E. KUKAILANI
A powerful priest, 75 generations from Opukahonua, on the occasion of the sacrifice in the temple of the rebel Iwikauikana by Kenaloakuaana, king of Maui, chants the genealogies, dividing them into the time from the migration from Kahiki to Pili, Pili to Wakea, Wakea to Waia, and Waia to Liloa.
F. KUALII
The song of Kualii was composed about 1700 to celebrate the royal conqueror of Oahu. It opens with an obscure allusion to the fishing up by Maui from the hill Kauwiki, of the island of Hawaii, out of the bottom of the sea, and the fetching of the gods Kane and Kanaloa, Kauakahi and Maliu, to these islands.
III. HAWAIIAN FOLK TALES, ROMANCES, OR MOOLELO
A. HERO TALES PRIMARILY OF OAHU AND KAUAI
1. AUKELENUIAIKU[1]
The eleventh child of Iku and Kapapaiakea in Kuaihelani is his father's favorite, and to him Iku wills his rank and his kingdom. The brothers are jealous and seek to kill him. They go through the Hawaiian group to compete in boxing and wrestling, defeat Kealohikikaupea, the strong man of Kauai; Kaikipaananea, Kupukupukehaikalani, and Kupukupukehaiaiku, three strong men of Oahu, and King Kakaalaneo of Maui; but are afraid when they hear of Kepakailiula, the strong man of Hawaii, and return to Kuaihelani.
Aukelenuiaiku has grown straight and faultless. "His skin is like the ripe banana and his eyeballs like the blood of the banana as it first appears." He wants to join his brothers in a wrestling match, but is forbidden by the father, who fears their jealousy. He steals away and shoots an arrow into their midst; it is a twisted arrow, theirs are jointed. The brothers are angry, but when one of them strikes the lad, his own arm is broken. The younger brother takes up each one in turn and throws him into the sea. The brothers pretend friendship and invite him into the house, but only to throw him into the pit Kamooinanea, where lives the lizard grandmother who devours men. She saves her grandchild and instructs him how to reach the queen, Namakaokahai. For the journey she furnishes him with a box for his god, Lonoikoualii; a leaf, _laukahi_, to satisfy his hunger; an ax and a knife; her own tail, in which lies the strength of her body; and her feather skirt and _kahili_, by shaking which he can reduce his enemies to ashes.
When his brothers see him return safe from the pit they determine to flee to foreign lands. They make one more attempt to kill him by shutting him into a water hole, but one soft-hearted brother lets him out. The hero then persuades the brothers to let him accompany them. On the way he feeds them with "food and meat" from his club, Kaiwakaapu. They sail eight months, touch at Holaniku, where they get _awa_, sugar cane, bananas, and coconuts, and arrive in four months more at Lalakeenuiakane, the land of Queen Namakaokahai. The queen is guarded by four brothers in bird form, Kanemoe, Kaneapua, Leapua and Kahaumana, by two maid servants in animal form, and by a dog, Moela. The whole party is reduced to ashes at the shaking of the queen's skirt, except the hero, who escapes and by his good looks and quick wit wins the friendship of the queen's maids and her brothers. When he approaches the queen he must encounter certain tests. The dog he turns into ashes; to befriend him the maids run away and the bird brothers transform themselves into a rock, a log, a coral rock, and a hard blue rock, in order to hide themselves. He escapes poisoned food set before him. Then he worships each one by name, and they are astounded at his knowledge. The queen therefore takes him as her husband. She is part human, part divine; the moon is her grandfather, the thunder-and-lightning-bolt is her uncle. Aukelanuiaiku must know her taboos, eat where she bids him, not come to her unless she leads him in.
The bird Halulu with feathers on her forehead, called Hinawaikolii, who is the queen's cousin, carries the hero away to her nest in the cliff, but he kills her with his ax, and her mate, Kiwaha, lets him down on a rainbow.
The two live happily. Their first child is to be called Kauwilanuimakehaikalani, "the lightning seen in a rainstorm," and for him sugar cane, potato, banana and taro are tabooed. The queen can return to life if cut to pieces; can turn herself into a cliff, a roaring fire, and a great ocean; and has the power of flight. All her tricks the queen and her brothers teach to the hero. Then she sends him with her brothers to meet her relatives. He goes ahead of his guides, encounters Kuwahailo, who sends against him two bolts of fire, Kukuena and Mahuia, and two thunder rocks, Ikuwa and Welehu, all of which he wards off like a puff of wind. Next they meet Makalii and his wife, the beautiful Malanaikuaheahea.
The next adventure is after the water of life with which to restore the brothers to life. The first trip is unsuccessful. Instead of flying in a straight line between the sky (_lewa_) and space (_nenelu_--literally, mud) the hero falls into space and is obliged to cling to the moon for support. Meanwhile his wife thinks him dead and has summoned Night, Day, Sun, Stars, Thunder, Rainbow, Lightning, Water-spout, Fog, Fine rain, etc., to mourn for him. Then, through her supernatural knowledge she hears him declare to the moon, her grandfather, Kaukihikamalama, his birth and ancestry, and learns for the first time that they are related. On the next trip he reaches a deep pit, at the bottom of which is the well of everlasting life, the property of Kamohoalii. It is guarded by two maternal uncles of the hero, Kanenaiau and Hawewe and a maternal aunt, Luahinekaikapu, the sister of the lizard grandmother, who is blind. The hero steals the bananas she is roasting, dodges her anger, and restores her sight. She paints up his hands to look like Kamohoalii's and the guards at the well hand him the gourd Huawaiakaula with its string network called Paleaikaahalanalana. The rustling of the _lama_ trees, the _loulou_ palms and the bamboo, as Aukelenuiaiku retreats, wakens Kamohoalii, who pursues; but with a start of one year and six months, the hero can not be overtaken.
The brothers are restored to life and the hero hands over to them his wife and kingdom and lives humbly. When he woos Pele and Hiiaka, his wife drives them over seas until they come to Maunaloa, Hawaii. Then the brothers leave for Kuaihelani, and Aukelenuiaiku desires also to see his native land again. There he finds the lizard grandmother overgrown with coral and his parents gone to Kauai.
[Footnote 1: Compare Westervelt's Gods and Ghosts, p. 66.]
2. HINAAIKAMALAMA
Kaiuli and Kaikea are gods who change into _Paoo_ fish and live in the bottom of the sea in Kahikihonuakele. They have two children, the girl Hinaluaikoa and the boy Kukeapua. These two have 10 children, Hinaakeahi, Hinaaimalama, Hinapaleaoana, Hinaluaimoa, all girls, Iheihe, a boy, Moahelehaku, Kiimaluhaku, and Kanikaea, girls, and the boys Kipapalaula and Luaehu. As Hinaaikamalama is the most beautiful she is placed under strict taboo under guard of her brother Kipapalaula. He is banished for neglect of duty, crawls through a crack at Kawaluna at the edge of the great ocean. The king treats him kindly, hence he returns and gets his sister to be the king's wife. In her calabash, called Kipapalaulu, she carries the moon for food and the stars for fish.
King Konikonia and Hinaaikamalama have 10 children, the youngest of whom, the boy Maikoha, is found to be guilty of sacrilege and banished. He goes to Kaupo and changes into the _wauke_ plant. His sisters coming in search of him, land at Oahu and turn into fish ponds--Kaihuopalaai into Kapapaapuhi pond at Ewa; Kaihukoa into Kaena at Waianae; Kawailoa into Ihukoko at Waialua, and Ihukuuna into Laniloa at Laie. Kaneaukai, their brother, comes to look for them in the form of a log. It drifts ashore at Kealia, Waialua, changes into a man, and becomes fish god for two old men at Kapaeloa.[1]
[Footnote 1: The rock called Kaneaukai, "Man-floating-on-the-sea," on the shore below Waimea, Oahu, is still worshiped with offerings. The local story tells how two old men fish up the same rock three times. Then they say, "It is a god," and, in spite of the weight of the rock, carry it inshore and place it where it now stands and make it their fish god. Thrum tells this, story, p. 250.]
3. KAULU
Kukaohialaka and Hinauluohia live in Kailua, Oahu, with their two sons, Kaeha and Kamano. A third, Kaulu, remains five years unborn because he has heard Kamano threaten to kill him. Then he is born in the shape of a rope, and Kaeho puts him on an upper shelf until he grows into a boy. Meanwhile Kaeha is carried away by spirits to Lewanuu and Lewalani where Kane and Kanaloa live, and Kaulu goes in search of him. On the way he defeats and breaks into bits the opposing surfs and the dog Kuililoloa, hence surf and dogs remain small. In the spirit land he fools the spirits, then visits the land where their food is raised, Monowaikeoo, guarded by Uweleki and Uweleka, Maaleka, and Maalaki. He fools these guards into promising him all he can eat, and devours everything, even obscuring the rays of the sun. In revenge the shark Kukamaulunuiakea swallows his brother. Kaulu drinks the sea dry in search for him, catches a thunder rock on his _poi_ finger, and forces Makalii to tell him where Kaeho is. Then he spits out the sea and this is why the sea is salt. The dead shark becomes the milky way. The brothers return to Oahu, and Kaulu kills Haumea, a female spirit, at Niuhelewai, by catching her in a net got from Makalii. Next he kills Lonokaeho, also called Piokeanuenue, king of Koolau, by singing an incantation which makes his forehead fast to the ground on the hill of Olomana.[1] After Kaeha's death, Kaulu marries Kekele, but they have no children.
[Footnote 1: See _Kamapuaa_, where the same feat is described.]
4. PALILA
Palila, son of Kaluapalena, chief over one-half of Kauai, and of Mahinui the daughter of Hina, is born at Kamooloa, Koloa, Kauai, in the form of a cord and cast out upon the rubbish heap whence he is rescued by Hina and brought up in the temple of Alanapo among the spirits, where he is fed upon nothing but bananas. The other chief of Kauai, Namakaokalani, is at war with his father. Hina sends Palila to offer his services. With his war club he fells forests as he travels and makes hollows in the ground. When he arrives before his father, all fall on their faces until Hina rolls over their bodies to make Palila laugh and thus remove the taboo. As he stands on a rise of ground, Maunakalika, with his robe Hakaula, and his mat Ikuwa, she circumcises Palila and returns with him to Alanapo. When Palila leaves home to fight monsters, he travels by throwing his club and hanging to one end. The first throw is to Uualolo cliff on Kamaile, the next to Kaena Point, Oahu, thence to Kalena, to Pohakea, Maunauna, Kanehoa, Keahumoa, and finally to Waikele. The king of Oahu, Ahuapau, offers the rule of Oahu to anyone who can slay the shark man, Kamaikaakui. After effecting this, Palila (who has inherited the nature of a spirit from his mother), is carried to the temple and made all human, in order to wed the king's daughter. He slays Olomana, the greatest warrior on Oahu, goes fishing successfully with Kahului, with war club for paddle and fishhook, then, with his club to aid him, springs to Molokai, Lanai, Maui, and thence to Kaula, Hawaii. Hina's sister Lupea becomes his attendant. She is a _hau_ tree, and where Palila's malo is hung no _hau_ tree grows to this day, through the power of Ku, Palila's god. The kings of Hilo and Hamakua districts, Kulukulua and Wanua, are at war. Palila fights secretly, known only by a voice which at each victim calls "slain by me, Palila, by the offspring of Walewale, by the word of Lupea, by the _oo_ bird that sings in the forest, by the mighty god Ku." Finally he makes himself known and kills Moananuikalehua, whose war club, Koholalele, takes 700 men to carry; Kumunuiaiake, whose spear of _mamane_ wood from Kawaihae can be thrown farther than one _ahupuaa_; and Puupuukaamai, whose spear of hard _koaie_ wood can kill 1,200 at a stroke. The jaw bones of these heroes he hangs on the tree Kahakaauhae. Kulukulua is made ruler; finally Palila becomes king of Hilo.
5. AIAI
Kuula and Hina live at Molopa, Nuuanu. They possess a pearl fish hook called Kanoi, guarded by the bird Kamanuwai, who lives upon the _aku_ fish caught by the magic hook. When Kipapalaulu, king of Honolulu, steals the hook, the bird sleeps from hunger, hence the name of the locality. Kaumakapili, "perching with closed eyes." Hina bears an abortive child which she throws into the water. It drifts to a rock below the Hoolilimanu bridge and floats there. This child is Aiai. The king's daughter discovers it, brings up the child, and when he becomes a handsome youth, she marries him. One day she craves the _aku_ fish. Her husband, Aiai, persuades her to beg the stolen hook of her father. Thus he secures the hook and returns it to its bird guardian.[1]
[Footnote 1: Compare the fishhook Pahuhu in _Nihoalaki_; the _leho_ shells in _Iwa_, and the pearl fishhook of Kona in _Kaulanapokii_. In Thrum's story from Moke Manu (p. 230) Aiai is the son of the fish god, Kuula, and, like his father, acts as a culture hero who locates the fishing grounds and teaches the art of making fish nets for various kinds of fishes. The hero of this story is Aiai's son, Puniaiki.]
6. PUNIAIKI
The handsome son of Kuupia and of Halekou of Kaneohe, Oahu, who nurses Uhumakaikai, the parent of all the fishes, is furnished with whatever fish he wants. He marries Kaalaea, a handsome and well-behaved woman of the district, who brings him no dowry, but to whom he and his father make gifts according to custom. With his mother's permission he goes to live in her home, but the aunt insults him because he does nothing but sleep. The family offer to kill her, but he broods over his wrong, leaves for Kauai, and, on a wager, bids his mother use her influence to send the fish thither. They come just in time to save his life and to win for him the island of Kauai. But his pet fish laments his unfaithfulness to his home, he takes it up and kisses it and returns to Oahu.
7. PIKOIAKAALALA
Raven is the father, Koukou the mother, Hat and Bat the sisters, and Pikoiakaalala the brother of the rat family of Wailua, Kauai, who change into human beings. The sisters marry men of note. Pikoiakaalala wins in his first attempt to float the _Koieie_ board, then follows it down the rapids and swims to Oahu. Here he beats Mainele, the champion rat shooter, by summoning the rats in a chant and then shooting ten rats and one bat at once. Then he defeats him in a riddling contest in which the play turns upon the word rat. On Hawaii the king, Keawenuiaumi, wants the birds shot because they deceive his canoe builders and prevent any trees from being felled. Pikoiakaalala succeeds in shooting them by watching their reflection in a basin of water.
8. KAWELO
When Kawelo is born to Maihuna and Malaiakalani in Hanamaulu, Kauai, the fourth of five children, the maternal grandparents foresee that he is to be a wonder, and they offer to bring him up at Wailua, where Aikanaka, the king's son, and Kauahoa of Hanalei are his companions. Later the parents take him to Oahu, where Kakuhewa is king, and live at Waikiki, where Kawelo marries Kanewahineikiaoha, daughter of a famous warrior, Kalonaikahailaau, from whom he learns the art of war. Fishing he learns from Maakuakeke. On his parents' return to Kauai they are abused of their property, and summon Kawelo to redress their wrongs. He sends his' wife to fetch the stroke Wahieloa from his father-in-law, who heaps abuse upon the son-in-law, not aware that Kawelo hears all his derisive comments through his god Kalanikilo. A fight follows in which the son-in-law knocks out the old man and proves his competence as a pupil. The Oahu king furnishes a canoe in which Kawelo sets out for Kauai with his wife, his brother, Kamalama, and other followers, of whom Kalaumeki and Kaeleha are chief. On Kauai he and his brother defeat all the champions of Aikanaka, with their followers, one after the other, finally slaying his old playmate Kauahoa, this with the aid of his wife, who tangles her _pikoi_ ball in the end of his opponent's war club.
In the division of land that follows this victory Kona falls to his brother and Koolau and Puna to his two chief warriors. But Kaelehu visits Aikanaka at Hanapepe, falls in love with his daughter, and persuades himself that he could do better by taking up the cause of the defeated chief. Knowing that Kawelo has never learned the art of dodging stones, they bury him in a shower of rocks, beat him with a club, and leave him, for dead. He revives when carried to the temple for sacrifice, rises, and slays them all; not one escapes.
9. KUALII
Kualii's first battle happens before he is a man, when he and his father dedicate the temple on Kawaluna, Oahu, as an act of rebellion. The chiefs of Oahu come against him with three armies, but Kualii, with his warriors, Maheleana and Malanaihaehae, and his war club, Manaiakalani, slays the enemy chiefs and beats back 12,000 men at Kalena. Later he conducts a successful campaign in Hawaii, establishes Paepae against the rebel faction of Molokai, and pacifies Haloalena, who is rebelling against the king of Maui. In this campaign he secures the bold and mischievous Kauhi as his follower, who is in time his chief warrior. As Kualii grows stronger, he goes in disguise to battle, kills the bravest chief, secures his feather cloak, and runs home with it. A lad who sees him pass each day runs after and cuts a finger from the dead enemy, after the battle of Kalakoa, and reveals the true hero of the day.[1] The chant to Kualii is composed by two brothers, Kapaahulani and Kamakaaulani, who are in search of a new lord. On the day of battle at Kaahumoa one joins each army; one brother leads Kualii's forces to an appointed spot and the other attempts to pacify the chief with the prearranged chant, in which he is successful; the brothers are raised to honor and peace is declared. Kualii lives to old age, when he is "carried to battle in a net of strings." His genealogical tree carries his ancestry back to Kane, and Kualii himself has the knowledge and attributes of a god.
[Footnote 1: Compare _Kalelealuaka_.]
10. OPELEMOEMOE
A man of Kalauao, Ewa, Oahu, has a habit of falling into a supernatural sleep for a month at a time. In such a sleep he is taken to be sacrificed at the temple of Polomauna, Kauai, but waking at the sound of thunder, he goes to Waimea, where he marries, and cultivates land. When the time comes for his sleep, he warns his wife, but she and her brothers and servants decide to drop him into the sea. When the month is up, it thunders, he wakens, finds himself tied in the bottom of the sea, breaks loose and comes back to his wife. Before their son is born he leaves her and returns to Oahu. The child is born, is abused by his stepfather, and finding he has a different father, follows Opelemoemoe to Oahu. The rest of his story is told under Kalelealuaka.
11. KALELEALUAKA
Kakuhihewa, king of Ewa, on Oahu, and Pueonui, king from Moanalua to Makapuu, are at war with each other. Kalelealuaka, son of Opelemoemoe, the sleeper, lives with his companion, Keinohoomanawanui, at Oahunui. He is a dreamer; that is, a man who wants everything without working for it. One night the two chant their wishes. His companion desires a good meal and success in his daily avocations, but Kalelealuaka wishes for the king's food served by the king himself, and the king's daughter for his wife. Now Kakuhihewa has night after night seen the men's light and wondered who it might be. This night he comes to the hut, overhears the wish, and making himself known to the daring man, fulfills his wish to the, letter. Thus Kalelealuaka becomes the king's son-in-law. When the battle is on with the rival king, Kalelealuaka's companion goes off to war, but Kalelealuaka remains at home. When all are gone, he runs off like the wind, slays Pueo's best captain and brings home his feather cloak, while his friend gets the praise for the deed. Finally he is discovered, he brings out the feather cloaks and is made king of Oahu, Kakuhihewa serving under him.
B. HERO TALES PRIMARILY OF HAWAII
1. WAHANUI
Wahanui, king of Hawaii, makes a vow to "trample the breasts of Kane and Kanaloa."[1] He takes his prophet, Kilohi, and starts for Kahiki. Kane and Kanaloa have left their younger brother, Kaneapua, on Lanai, because he made their spring water filthy. He forces himself upon Wahanui, and saves him from the dangers of the way--from the land of Kanehunamoku, which takes the shape of Hina's dog; from the two demigod hills, Paliuli and Palikea, sent against them by Kane and Kanaloa; and from a 10 days' storm loosened from the calabash of Laamaomao, which they escape by making their boat fast to the intestines of Kamapuaa's grandmother under the sea. When Wahanui has fulfilled his quest and sets out to return, Kaneapua gives him his double-bodied god, Pilikua, and warns him not to show it until he gets to Hawaii. He displays it at Kauai, and the Kauai people kill him in order to get the god. The Hawaii people hear of it, invite the Kauai people to see them, and slaughter them in revenge.
[Footnote: 1 This means literally "to travel over land and sea." (See Malo, p. 316.) The song runs:
"Wahilani, king of Oahu. Who sailed away to Kahiki, To the islands of Moananuiakea, To trample the breasts of Kane and Kanaloa."]
2. KAMAPUAA
This demigod, half man, half hog, lives in Kaliuwaa valley, Oahu, in the reign of Olopana.[1] His father is Kahikiula, his mother, Hina, his brother, Kahikihonuakele. He robs Olopana's chicken roosts, is captured, swung on a stick, and carried in triumph until his grandmother sings a chant which gives him supernatural strength to slay his enemies. Four times he is captured and four times escapes, killing all of Olopana's men but Makalii. Then he flees up the valley Kaliuwaa and lets his followers climb up over his back to the top of the cliff, except his grandmother, who insists upon climbing up his front. He flees to Wahiawa, loses his strength by eating food spelled with the letters _lau_, but eventually becomes lord of Oahu. In Kahiki, his father-in-law, Kowea, has a rival, Lonokaeho, who in his supernatural form has eight foreheads as sharp as an ax. Kamapuaa chants to his gods, and the weeds Puaakukui, Puaatihaloa, and Puaamaumau grow over the foreheads. Thus snared, Lonokaeho is slain. Kamapuaa also defeats Kuilioloa, who has the form of a dog.
The story next describes the struggle between Pele and the pig god. Kamapuaa goes to Kilauea on Hawaii and stands on a point of land overlooking the pit called Akanikolea. Below sit Pele and her sisters stringing wreaths. Kamapuaa derides Pele's red eyes and she in revenge tells him he is a hog, his nose pierced with a cord, his face turned to the ground and a tail that wags behind. When he retaliates she is so angry that she calls out to her brothers to start the fires. Kamapuaa's love-making god, Lonoikiaweawealoha, decoys the brothers to the lowlands. Then Pele bids her sisters and uncles to keep up the fire, but Kamapuaa's sister, Keliiomakahanaloa, protects him with cloud and rain. Kamapuaa takes his hog form, and hogs overrun the place; Pele is almost dead. Then the love-making god restores her, she fills up the pit again with fire; but Kamapuaa calls for the same plants as before, which are his supernatural bodies, to choke out the flames. At length peace is declared and Pele takes Puna, Kau, and Kona districts, while Kamapuaa takes Hilo, Hamakua, and Kohala. (Hence the former districts are overrun with lava flows; the latter escape.)
Next Kamapuaa gets Kahikikolo for a war club. Makalii, king of Kauai, is fighting Kaneiki. After Kamapuaa has killed two warriors and driven away two spear throwers, he reveals himself to Makalii, who prostrates himself. Kamapuaa recounts the names of over fifty heroes whom he has slain and boasts of his amours. He spares Makalii on condition that he chant the name song in his honor, and spares his own father, brother, and mother. Later he pays a visit to his parents at Kalalau, but has to chant his name song to gain recognition. This angers him so much that he can be pacified only when Hina, his mother, chants all the songs in honor of his name. By and by he goes away to Kahiki with Kowea.[1]
[Footnote 1: This is not the Olopana of Hawaii.]
3. KAINA
The first-born of Hakalanileo and Hina is born in the form of a rope at Hamakualoa, Maui, in the house Halauoloolo, and brought up by his grandmother, Uli, at Piihonua, Hilo. He grows so long that the house has to be lengthened from mountain to sea to hold him. When the bold Kapepeekauila, who lives on the strong fortress of Haupu, Molokai, carries away Hina on his floating hill, Hakalanileo seeks first his younger son, Niheu, the trickster, then his terrible son Kana, to beseech their aid in recovering her. From Uli, Kana secures the canoe Kaumaielieli, which is buried at Paliuli, and the expedition sets forth, bearing Kana stretched in the canoe like a long package to conceal his presence, Niheu with his war club Wawaikalani, and the father Hakalanileo, with their equipment of paddlers. The Molokai chief has been warned by his priest Moi's dream of defeat, but, refusing to believe him, sends Kolea and Ulili to act as scouts. As the canoe approaches, he sends the scoutfish Keauleinakahi to stop it, but Niheu kills the warrior with his club. When a rock is rolled down the cliff to swamp it, Kana stops it with his hand and slips a small stone under to hold it up. Niheu meanwhile climbs the cliff, enters the house Halehuki, seizes Hina and makes off with her. But Hina has told her new lover that Niheu's strength lies, in his hair, so Kolea and Ulili fly after and lay hold of the intruder's hair. Niheu releases Hina and returns unsuccessful. Kana next tries his skill. He stretches upward, but the hill rises also until he is spun out into a mere cobweb and is famishing with hunger. Niheu advises him to lean over to Hawaii that his grandmother may feed him. After three days, this advice reaches his ear and he bends over Haleakala mountain on Maui, where the groove remains to this day, and puts his head in at the door of his grandmother's house in Hawaii, where he is fed until he is fat again. Niheu, left behind in the boat, sees his brother's feet growing fat, and finally cuts off one to remind Kana of the business in hand. Now the hill Haupu is really a turtle. Uli tells Kana that if he breaks the turtle's flippers it can no longer grow higher. Thus Kana succeeds in destroying the hill Haupu and winning Hina back to his father.[2]
[Footnote 1: This is only a fragment of the very popular story of the pig god. For Pele, see Ellis, IV. For both Pele and Kamapuaa, Emerson, _Unwritten Literature_, pp. 25, 85, 180, 228; and _Pele and Hiiaka_; Thrum, pp. 36, 193; and Daggett, who places the beginning of the Pele worship in the twelfth century.]
[Footnote 2: Rev. A.O. Forbes's version of this story is printed in Thrum, p. 63. See also Daggett. They differ only in minor detail. Uli's chant of the canoe is used by sorcerers to exorcise the spirits, and Uli is the special god of the priests who use sorcery.]
4. KAPUNOHU
Kukuipahu and Niulii are chiefs of Kohala when Kapunohu, the great warrior, is born in Kukuipahu. Kanikaa is his god, and Kanikawi his spear. Insulted by Kukuipahu, he goes to the uplands to test his strength, and sends his spear through 800 _wili-wili_ trees at once. Two men he meets on the way are offered as much land as they can run over in a certain time; thus the upland districts of Pioholowai and Kukuikiikii are formed. Kapunohu makes a conquest of a number of women, before joining Niulii against Kukuipahu. In the battle that follows at Kapaau 3,200 men are killed and trophies taken, and Kukuipahu falls. Kapunohu, armed with Kanikawi, kills Paopele at Lamakee, whose huge war club 4,000 men carry. After this feat he goes to Oahu, where his sister has married Olopana, who is at war with Kakuhihewa. Kapunohu pulls eight patches of taro at one time for food, then joins his brother-in-law and slays Kakuhihewa. Next he wins against Kemano, chief of Kauai, in a throwing contest, spear against sling stone, and becomes ruler over Kauai. His skill in riddles brings him wealth in a tour about Hawaii, but two young men of Kau finally outdo him in a contest of wit.
5. KEPAKAILIULA
When this son of Ku and Hina is born in Keaau, Puna, in the form of an egg, the maternal uncles, Kiinoho and Kiikele, who are chiefs of high rank, steal him away and carry him to live in Paliuli, where in 10 days' time he becomes a beautiful child; in 40 days he has eyes and skin, as red as the feather cape in which h& is wrapped, and eats nothing but bananas, a bunch at a meal. The foster parents travel about Hawaii to find a bride of matchless beauty for their favorite, and finally choose Makolea, the daughter of Keauhou and Kahaluu, who live in Kona. Thither they take the boy, leaving Paliuli forever, and this place has never since been seen by man. The girl is, however, betrothed to Kakaalaneo, king of Maui, and when her parents discover her amour with Kepakailiula they send her off to her husband, who is a famous spearsman. Kepakailiula now moves to Kohala and marries the pretty daughter of its king. Two successive nights he slips over to Maui, fools the drunken king, and enjoys his bride. Then he persuades his father-in-law, Kukuipahu, to send a friendly expedition to Maui, which he turns into a war venture, and slays the chief Kakaalaneo and so many men that his father-in-law is obliged to put a stop to the slaughter by running in front of him with his wife in his arms. He then makes Kukuipahu king over Maui and goes on to Oahu, where Kakuhihewa hastens to make peace. One day when Makolea is out surf riding, messengers of the king of Kauai, Kaikipaananea, steal her away and she becomes this king's wife. Kepakailiula follows her to Kauai and defeats the king in boxing. One more contest is prepared; the king has two riddles, the failure to answer which will mean death. Only one man knows the answers, Kukaea, the public crier, and he is an outcast who has lived on nothing but filth air his life. Kepakailiula invites him in, feeds, and clothes him. For this attention, the man reveals the riddles, Kepakailiula answers them correctly, and bakes the king in his own oven. The riddles are:
1. "Plaited all around, plaited to the bottom, leaving an opening. Answer: A house, thatched all around and leaving a door."
2. "The men that stand, the men that lie down, the men that are folded. Answer: A house, the timbers that stand, the battens laid down, the grass and cords folded."
6. KAIPALAOA.
The boy skilled in the art of disputation, or _hoopapa_, lives in Waiakea, Hilo, Hawaii. In the days of Pueonuiokona, king of Kauai, his father, Halepaki, has been killed in a riddling contest with Kalanialiiloa, the taboo chief of Kauai, whose house is almost surrounded by a fence of human bones from the victims he has defeated in this art. Kaipalaoa's mother teaches him all she knows, then his aunt, Kalenaihaleauau, wife of Kukuipahu, trains him until he is an expert. He meets Kalanialiiloa, riddles against all his champions, and defeats them. They are killed, cooked in the oven, and the flesh stripped from their bones. Thus Kaipalaoa avenges his father's death.
7. MOIKEHA.
Olopana and his wife Luukia, during the flood at Waipio, are swept out to sea, and sail, or swim, to Tahiti, where Moikeha is king. Olopana becomes chief counsellor, and Luukia becomes Moikeha's mistress. Mua, who also loves Luukia, sows discord by reporting to her that Moikeha is boasting in public of her favors. She repulses Moikeha and he, out of grief, sails away to Hawaii. The lashing used for water bottles and for the binding of canoes is called the _pauoluukia_ ("skirt of Luukia") because she thus bound herself against the chief's approaches.
Moikeha touches at various points on the islands. At Hilo, Hawaii, he leaves his younger brothers Kumukahi and Haehae; at Kohala, his priests Mookini and Kaluawilinae; at Maui, a follower, Honuaula; at Oahu his sisters Makapuu and Makaaoa. With the rest--his foster son Kamahualele, his paddlers Kapahi and Moanaikaiaiwe, Kipunuiaiakamau and his fellow, and two spies, Kaukaukamunolea and his fellow--he reaches Wailua, Kauai, at the beach Kamakaiwa. He has dark reddish hair and a commanding figure, and the king of Kauai's two daughters fall in love with and marry him. He becomes king of Kauai and by them has five sons, Umalehu, Kaialea, Kila, Kekaihawewe, Laukapalala. How his bones are buried first in the cliff of Haena and later removed to Tahiti is told in the story of Kila.[1]
[Footnote 1: See Daggett's account, who places Moikeha's role in the eleventh century.]
8. KILA
Moikeha, wishing to send a messenger to fetch his oldest son from Tahiti, summons his five sons and tests them to know by a sign which boy to send. The lot falls upon Kila, the youngest. On his journey Kila encounters dangers and calls upon his supernatural relatives. The monsters Keaumiki and Keauka draw him down to the coral beds, but Kakakauhanui saves him. His rat aunt, Kanepohihi, befriends him, and when he goes to his uncle Makalii,[1] who has all the food fastened up in his net, she nibbles the net and the food falls out. At Tahiti he first kills Mua, who caused his father's exile. Then his warriors are matched with the Tahiti champions and he himself faces Makalii, whose club is Naulukohelewalewa. Kila, with the club Kahikikolo stuns his uncle "long enough to cook two ovens of food." The spirits of Moikeha's slain followers appear and join their praises to those of the crowd assembled, together with ants, birds, pebbles, shells, grass, smoke, and thunder. Kila goes to his father's house, Moaulanuiakea, thatched with birds' feathers, and built of _kauila_ wood. All is desolate. The man whom he seeks, Laamaikahiki, is hidden in the temple of Kapaahu. On a strict taboo night Kila conceals himself and, when the brother comes to beat the drum, delivers his message. Kila succeeds in bringing his brother to Hawaii, who later returns to Kahiki from Kahoolawe, hence the name "The road to Tahiti" for the ocean west of that island. When Laamaikahiki revisits Hawaii to get the bones of his father, he brings the _hula_ drum and _kaeke_ flute. Meanwhile Kila has become king, after his father's death. The jealous brothers entice him to Waipio, Hawaii, where they abandon him to slavery. The priest of the temple adopts him. He gains influence and introduces the tenant system of working a number of days for the landlord, and is beloved for his industry. At the time of famine in the days of Hua,[2] one of his brothers comes to Waipo to get food. Kila has him thrown into prison, but each time he is taken out to be killed, Kila imitates the call of a mud hen and the sacrifice is postponed. Finally the mother and other brothers are summoned, Kila makes himself known, and the mother demands the brothers' death. Kila offers himself as the first to be killed, and reconciliation follows. Later he goes with Laamaikahiki back to Tahiti to carry their father's bones.
[Footnote 1: Kaulu meets the wizard Makalii in rat form and kills him by carrying him up in the air and letting him drop. Makalii means "little eyes" and refers to a certain mesh of fish net. One form of cat's cradle has this name. It also names the six summer months, the Pleiades, and the trees of plenty planted in Paliuli. "Plenty of fish" seems to be the root idea of the symbol.]
[Footnote 3: Daggett tells the story of _Hua_, priest of Maui.]
9. UMI
The great chief of Hawaii, Liloa, has a son by Piena, named Hakau. On a journey to dedicate the temple of Manini at Kohalalele, Liloa sees Akahiakuleana bathing in the Hoea stream at Kaawikiwiki and falls in love with her. Some authorities claim she was of low birth, others make her a relative of Liloa. He leaves with her the customary tokens by which to recognize his child. When their boy Umi is grown, having quarreled with his supposed father, he takes the tokens and, by his mother's direction, goes to seek Liloa in Waipio valley. Two boys, Omaokamao and Piimaiwaa, whom he meets on the way, accompany him. Umi enters the sacred inclosure of the chief and sits in his father's lap, who, recognizing the trophies, pardons the sacrilege and sending for his gods, performs certain ceremonies. At his death he wills his lands and men to Hakau, but his gods and temples to Umi.
Hakau is of a cruel and jealous disposition. Umi is obliged to leave him and go to farming with his two companions and a third, Koi, whom he meets on the way. He marries two girls, but their parents complain that he is lazy and gets no fish. Racing with Paiea at Laupahoehoe, he gets crowded against the rocks. This is a breach of etiquette and he nurses his revenge. Finally, by a rainbow sign and by the fact that a pig offered in sacrifice walks toward Umi, his chiefly blood is proved to the priest Kaoleioku. The priest considers how Umi may win the kingdom away from the unpopular Hakau. Umi studies animal raising and farming. He builds four large houses, holding 160 men each, and these are filled in no time with men training in the arts of war. A couple of disaffected old men, Nunu and Kakohe, are won over to Umi's cause, and they advise Hakau to prepare for war with Umi. While all the king's men are gone to the forests to get feathers for the war god, Umi and his followers start, on the day of Olekulua, and on the day of Lono they surprise and kill Hakau and his few attendants, who thought they were men from the outdistricts come with their taxes. So Umi becomes king. Kaoleioku is chief priest, and Nunu and Kakohe are high in authority. The land he divides among his followers, giving Kau to Omaokamau, Hilo to Kaoleioku, Hamakua to Piimaiwaa, Kahala to Koi, Kona to Ehu, and Puna to another friend. To prove how long Umi will hold his kingdom, he is placed 8 fathoms away from a warrior who hurls his spear at the king's middle, using the thrust known as Wahie. Umi wards it off, catches it by the handle and holds it. This is a sign that he will hold his kingdom successfully--"your son, your grandson, your issue, your offspring until the very last of your blood."
Umi now makes a tour of the island for two years. He slays Paiea. He sends Omaokamau to Piilani of Maui to arrange a marriage with Piikea. After 20 days, Piikea sets sail for Hawaii with a fleet of 400 canoes, and a rainbow "like a feather helmet" stands out at sea signaling her approach. The rest of the story has to do with the adventures of Umi's three warriors, Omaokamau who is right-handed, Koi who is left-handed, and Piimaiwae, who is ambidextrous, during the campaign on Maui, undertaken at Piikea's plea to gain for her brother, Kihapiilani, the rule over Maui. The son and successor of Umi is Keawenuiaumi, father of Lonoikamakahiki.
10. KIHAPILANI
Lonoapii, king of Maui, has two sisters, Piikea, the wife of Umi, and Kihawahine, named for the lizard god, and a younger brother, Kihapiilani, with whom he quarrels. Kihapiilani nurses his revenge as he plants potatoes in Kula. Later he escapes to Umi in Hawaii, and his sister Piikea persuades her husband to aid his cause with a fleet of war canoes that make a bridge from Kohala to Kauwiki. Hoolae defends the fort at Kauwiki. Umi's greatest warriors, Piimaiwae, Omaokamau, and Koi, attack in vain by day. At night a giant appears and frightens away intruders. One night Piimaiwaa discovers that the giant is only a wooden image called Kawalakii, and knocks it over with his club. Lonoapii is slain and Kihapiilani becomes king. He builds a paved road from Kawaipapa to Kahalaoaka and a shell road on Molokai.
11. PAKAA AND KUAPAKAA[1]
Pakaa, the favorite of Keawenuiaumi, king of Hawaii, regulates the distribution of land, has charge of the king's household, keeps his personal effects, and is sailing master for his double canoe. The king gives him land in the six districts of Hawaii. He owns the paddle, Lapakahoe, and the wooden calabash with netted cover in which are the bones of his mother, Laamaomao, whose voice the winds obey.
Two men, Hookeleiholo and Hookeleipuna, ruin him with the king. So, taking the king's effects, his paddle and calabash, he sails away to Molokai where he marries a high chiefess and has a son, Kuapakaa, named after the king's cracked skin from drinking _awa_. He plants fields in the uplands marked out like the districts of Hawaii, and trains his son in all the lore of Hawaii.
The king dreams that Pakaa reveals to him his residence in Kaula. His love for the man returns and he sets out with a great retinue to seek him. Pakaa foresees the king's arrival and goes to meet him and bring him to land. He conceals his own face under the pretense of fishing, and leaves the son to question the expedition. First pass the six canoes of the district chiefs of Hawaii, and Kuapakaa sings a derisive chant for each, calling him by name. Then he inquires their destination and sings a prophecy of storm. The king's sailing masters, priests, and prophets deny the danger, but the boy again and again repeats the warning. He names the winds of all the islands in turn, then calls the names of the king's paddlers. Finally he uncovers the calabash, and the canoes are swamped and the whole party is obliged to come ashore. Pakaa brings the king the loin cloth and scented tapa he has had in keeping, prepares his food in the old way, and makes him so comfortable that the king regrets his old servant. The party is weather-bound four months. As they proceed, they carry the boy Kuapakaa with them. He blows up a storm in which the two sailing masters are drowned, and carries the rest of the party safe back to Kawaihae, Kohala. Here the boy is forgotten, but by a great racing feat, in which he wins against his contestants by riding in near shore in the eddy caused by their flying canoes, thus coming to the last stretch unwearied, he gets the lives of his father's last enemies. Then he makes known to the king his parentage, and Pakaa is returned to all his former honors.
[Footnote 1: This story Fornander calls "the most famous in Hawaiian history."]
12. KALAEPUNI
The older brother of Kalaehina and son of Kalanipo and Kamelekapu, is born and raised in Holualoa, Kona, in the reign of Keawenuiaumi. He is mischievous and without fear. At 6 he can outdo all his playmates, at 20 he is fully developed, kills sharks with his hands and pulls up a _kou_ tree as if it were a blade of grass. The king hides himself, and Kalaepuni rules Hawaii. The priest Mokupane plots his death. He has a pit dug on Kahoolawe, presided over by two old people who are told to look out for a very large man with long hair like bunches of _olona_ fiber. Once Kalaepuni goes out shark killing and drifts to this island. The old people give him fish to eat, but send him to the pit to get water; then throw down stones on his head until he dies, at the place called Keanapou.
13. KALAEHINA
The younger brother of Kalaepuni can throw a canoe into the sea as if it were a spear, and split wood with his head. He proves his worth by getting six canoes for his brother out of a place where they were stuck, in the uplands of Kapua, South Kona, Hawaii. He makes a conquest of the island of Maui; its king, Kamalalawalu, flees and hides himself when Kalaehina defies his taboo. There he rules until Kapakohana, the strong usurper of Kauai, wrestles with him and pushes him over the cliff Kaihalulu and kills him.[1]
14. LONOIKAMAKAHIKE
Lonoikamakahike was king of Hawaii after Keawenuiaumi, his father, 64 generations from Wakea. According to the story, he is born and brought up at Napoopo, Hawaii, by the priests Loli and Hauna. He learns spear throwing from Kanaloakuaana; at the test he dodges 3 times 40 spears at one time. He discards sports, but becomes expert in the use of the spear and the sling, in wrestling, and in the art of riddling disputation, the _hoopapa_. He also promotes the worship of the gods. While yet a boy he marries his cousin Kaikilani, a woman of high rank who has been Kanaloakuaana's wife, and gives her rule over the island until he comes of age. Then they rule together, and so wisely that everything prospers.
Kaikilani has a lover, Heakekoa, who follows them as they set out on a tour of the islands. While detained on Molokai by the weather, Lonoikamakahike and his wife are playing checkers when the lover sings a chant from the cliff above Kalaupapa. Lonoikamakahike suspects treachery and strikes his wife to the ground with the board. Fearful of the revenge of her friends he travels on to Kailua on Oahu to Kekuhihewa's court, which he visits incognito. Reproached because he has no name song, he secures from a visiting chiefess of Kauai the chant called "The Mirage of Mana." In the series of bets which follow, Lonoikamakahike wins from Kakuhihewa all Oahu and is about to win his daughter for a wife when Kaikilani arrives, and a reconciliation follows. The betting continues, concluded by a riddling match, in all of which Lonoikamakahike is successful.
But his wife brings word that the chiefs of Hawaii, enraged by his insult to her person, have rebelled against him, only the district of Kau remaining faithful. In a series of battles at Puuanahulu, called Kaheawai; at Kaunooa; at Puupea; at Puukohola, called Kawaluna because imdertaken at night and achieved by the strategy of lighting torches to make the appearance of numbers; at Kahua, called Kaiopae; at Halelua, called Kaiopihi from a warrior slain in the battle; finally at Puumaneo, his success is complete, and Hawaii becomes his.
Lonoikamakahike sails to Maui with his younger brother and chief counsellor, Pupuakea, to visit King Kamalalawalu, whose younger brother is Makakuikalani: In the contest of wit, Lonoikamakahike is successful. The king of Maui wishes to make war on Hawaii and sends his son to spy out the land, who gains false intelligence. At the same time Lonoikamakahike sends to the king two chiefs who pretend disaffection and egg him on to ruin. In spite of Lanikaula's prophecy of disaster, Kamalalawalu sails to Hawaii with a fleet that reaches from Hamoa, Hana, to Puakea, Kohala; he and his brother are killed at Puuoaoaka, and their bodies offered in sacrifice.[1]
Lonoikamakahike, desiring to view "the trunkless tree Kahihikolo," puts his kingdom in charge of his wife and sails for Kauai. Such are the hardships of the journey that his followers desert him, only one stranger, Kapaihiahilani, accompanying him and serving him in his wanderings. This man therefore on his return is made chief counsellor and favorite. But he becomes the queen's lover, and after an absence on Kauai, finds himself disgraced at court. Standing without the king's door, he chants a song recalling their wanderings together; the king relents, the informers are put to death, and he remains the first man in the kingdom until his death. Nor are there any further wars on Hawaii until the days of Keoua.
[Footnote 1: One of the most popular heroes of the Puna, Kau, and Kona coast of Hawaii to-day is the _kupua_ or "magician," Kalaekini. His power, _mana_, works through a rod of _kauila_ wood, and his object seems to be to change the established order of things, some say for good, others for the worse. The stories tell of his efforts to overturn the rock called Pohaku o Lekia (rock of Lekia), of the bubbling spring of Punaluu, whose flow he stops, and the blowhole called Kapuhiokalaekini, which he chokes with cross-sticks of _kauila_ wood. The double character of this magician, whom one native paints as a benevolent god, another, not 10 miles distant, as a boaster and mischief-maker, is an instructive example of the effect of local coloring upon the interpretation of folklore. Daggett describes this hero. He seems to be identical with the Kalaehina of Fornander.]
15. KEAWEIKEKAHIALII
This chief, born in Kailua, Kona, has a faithful servant, Mao, who studies how his master may usurp the chief ship of Hawaii. One day while Keaweikekahialii plays at checkers with King Keliiokaloa, Mao approaches, and while speaking apparently about the moves of the game, conveys to him the intelligence that now is the time to strike. Mao kills the king by a blow on the neck, and they further slay all the 800 chiefs of Hawaii save Kalapanakuioiomoa, whose daughter Keaweikekahialii marries, thus handing down the high chief blood of Hawaii to this day.
[Footnote 1: Mr. Stokes found on the rocks at Kahaluu, near the _heiau_ of Keeku, a petroglyph which the natives point to as the beheaded figure of Kamalalawalu.]
16. KEKUHAUPIO
One of the most famous warriors and chiefs in the days of Kalaniopuu and of Kamehameha, kings of Hawaii, was Kekuhaupio, who taught the latter the art of war. He could face a whole army of men and ward off 400 to 4,000 spears at once. In the battle at Waikapu between Kalaniopuu of Hawaii and Kahekili of Maui, the Hawaii men are put to flight. As they flee over Kamoamoa, Kekuhaupio faces the Maui warriors alone. Weapons lie about him in heaps, still he is not wounded. The Maui hero, Oulu, encounters him with his sling; the first stone misses, the god Lono in answer to prayer averts the next. Kekuhaupio then demands with the third a hand-to-hand conflict, in which he kills Oulu.
C. LOVE STORIES
1. HALEMANO
The son of Wahiawa and Kukaniloko is born in Halemano, Waianae, and brought up in Kaau by his grandmother, Kaukaalii. Dreaming one day of Kamalalawalu, the beauty of Puna, he dies for love of her, but his sister Laenihi, who has supernatural power, restores him to life and wins the beauty for her brother. First she goes to visit her and fetches back her wreath and skirt to Halemano. Then she shows him how to toll the girl on board his red canoe by means of wooden idols, kites, and other toys made to please her favorite brother.
The king of Oahu, Aikanaka, desires Halemano's death in order to enjoy the beauty of Puna. They flee and live as castaways, first on Molokai, then Maui, then Hawaii, at Waiakea, Hilo. Here the two are estranged. The chief of Puna seduces her, then, after a reconciliation, the Kohala chief, Kumoho, wins her affection. Halemano dies of grief, and his spirit appears to his sister as she is surfing in the Makaiwi surf at Wailua, Kauai. She restores him to life with a chant.
In order to win back his bride, Halemano makes himself an adept in the art of singing and dancing (the _hula_). His fame travels about Kohala and the young chiefess Kikekaala falls in love with him. Meanwhile the seduced wife has overheard his wonderful singing and her love is restored. When his new mistress gives a _kilu_ singing match, she is present, and when Halemano, after singing eight chants commemorating their life of love together, goes off with the new enchantress, she tries in vain to win him back by chanting songs which in turn deride the girl and recall herself to her lover. He soon wearies of the girl and escapes from her to Kauai, where his old love follows him. But they do not agree. Kamalalawalu leaves for Oahu, where she becomes wife to Waiahole at Kualoa. Two Hawaii chiefs, Huaa and Kuhukulua, come with a fleet of 8,000 canoes, make great slaughter at Waiahole, and win the beauty of Puna for their own.
2. UWEUWELEKEHAU
Olopana, king of Kauai, has decreed that his daughter, Luukia, shall marry none but Uweuwelekehau, the son of Ku and Hina in Hilo, and that he shall be known when he comes by his chiefly equipment, red canoe, red sails, etc. Thunder, lightning, and floods have heralded this child's birth, and he is kept under the chiefly taboo. One day he goes to the Kalopulepule River to sail a boat; floods wash him out to sea; and in the form of a fish he swims to Kauai, is brought to Luukia and, changing into a man, becomes her lover. When Olopana hears this, he banishes the two to Mana, where only the gods dwell. These supply their needs, however, and the country becomes so fertile that the two steal the hearts of the people with kindness, and all go to live at Mana. Finally Olopana recognizes his son-in-law and they become king and queen of Kauai, plant the coconut grove at Kaunalewa, and build the temple of Lolomauna.
3. LAUKIAMANUIKAHIKI
Makiioeoe, king of Kuaihelani, has an amour with Hina on Kauai and, returning home, leaves with Hina his whale-tooth necklace and feather cloak to recognize the child by, and bids that his daughter be sent to him with the full equipment of a chief. Meanwhile he prepares a bathing pool, plants a garden, and taboos both for his daughter's arrival. Laukiamanuikahiki is abused by her supposed father, and, discovering the truth, starts out under her mother's direction to find her real father. With the help of her grandmother she reaches Kuaihelani. Here she bathes in the taboo pool and plucks the taboo flowers. She is about to be slain for this act when her aunt, in the form of an owl, proclaims her name, and the chief recognizes his daughter. Her beauty shines like a light. Kahikiula, her half brother, on a visit to his father, becomes her lover. When he returns to his wife, Kahalaokolepuupuu in Kahikiku, she follows in the shape of an old woman called Lupewale. Although her lover recognizes her, she is treated like a servant. In revenge she calls upon the gods to set fire to the dance house, and burns all inside. Kahikiula now begs her to stay, but she leaves him and returns to Kuaihelani.
4. HOAMAKEIKEKULA
"Companion-in-suffering-on-the-plain" is a beautiful woman of Kohala, Hawaii, born at Oioiapaiho, of parents of high rank, Hooleipalaoa and Pili. As she is in the form of an _ala_ stone, she is cast out upon the trash; but her aunt has a dream, rescues her through a rainbow which guides her to the place, and wraps her in red _tapa_ cloth. In 20 days she is a beautiful child. Until she is 20 she lives under a strict taboo; then, as she strings _lehua_ blossoms in the woods, the _elepaio_ bird comes in the form of a handsome man and carries her away in a fog to be the bride of Kalamaula, chief's son of Kawaihae. She asks for 30 days to consider it, and dreams each night of a handsome man, with whom she falls in love. She runs away and, accompanied by a rainbow, wanders in the uplands of Pahulumoa until Puuhue finds her and carries her home to his lord, the king of Kohala, Puuonale, who turns out to be the man of her dream. Her first child is the image Alelekinakina.
5. KAPUAOKAOHELOAI
When Ku and Hina are living at Waiakea, Hilo, they have two children, a boy called Hookaakaaikapakaakaua and a lovely girl named Kapuaokaoheloai. They are brought up apart and virgin, without being permitted to see each other, until one day the sister discovers the brother by the bright light that shines from his house, and outwits the attendants. The two are discovered and banished. Attendants of the king of Kuaihelani find the girl and, because she is so beautiful, carry her back with them to be the king's wife. Her virginity is tested and she slips on the platform, is wounded in the virgin's bathing pool, and slips on the bank getting out. Her guilt thus proved, she is about to be slain when a soothsayer reveals her high rank as the child of Hina, older sister to the king, and the king forgives and marries her. His daughter, Kapuaokaohelo, who is ministered to by birds, hearing Kapuaokaoheloai tell of her brother on Hawaii, falls in love with him and determines to go in search of him. When she reaches Punahoa harbor at Kumukahi, Hawaii, where she has been directed, she finds no handsome youth, for the boy has grown ill pining for his sister. In two days, however, he regains his youth and good looks, and the two are married.
D. GHOST STORIES AND TALES OF MEN BROUGHT TO LIFE
1. OAHU STORIES
KAHALAOPUNA
During the days of Kakuhihewa, king of Oahu, there is born in Manoa, Oahu, a beautiful girl named Kahalaomapuana. Kauakuahine is her father, Kahioamano her mother. Her house stands at Kahoiwai. Kauhi, her husband, hears her slandered, and believing her guilty, takes her to Pohakea on the Kaala mountain, and, in spite of her chant of innocence, beats her to death under a great _lehua_ tree, covers the body with leaves, and returns. Her spirit flies to the top of the tree and chants the news of her death. Thus she is found and restored to life, but she will have nothing more to do with Kauhi.[1]
[Footnote 1: This story is much amplified by Mrs. Nakuina in Thrum, p. 118. Here mythical details are added to the girl's parentage, and the ghost fabric related in full, in connection with her restoration to life and revenge upon Kauhi. The Fornander version is, on the whole, very bare. See also Daggett.]
KALANIMANUIA
The son of Ku, king of Lihue, through a secret amour with Kaunoa, is brought up at Kukaniloko, where he incurs the anger of his supposed father by giving food away recklessly. He therefore runs away to his real father, carrying the king's spear and malo; but Ku, not recognizing them, throws him into the sea at Kualoa point. The spirit comes night after night to the temple, where the priests worship it until it becomes strong enough to appear in human form. In this shape Ku recognizes his son and snares the spirit in a net. At first it takes the shape of a rat, then almost assumes human form. Kalanimanuia's sister, Ihiawaawa, has three lovers, Hala, Kumuniaiake, and Aholenuimakiukai. Kalanimanuia sings a derisive chant, and they determine upon a test of beauty. A cord is arranged to fall of itself at the appearance of the most handsome contestant. The night before the match, Kalanimanuia hears a knocking at the door and there enter his soles, knees, thighs, hair, and eyes. Now he is a handsome fellow. Wind, rain, thunder, and lightning attend his advent, and the cord falls of itself.
PUMAIA
King Kualii of Oahu demands from the hog raiser, Pumaia, of Pukoula, one hog after another in sacrifice. At last Pumaia has but one favorite hog left. This he refuses to give up, since he has vowed it shall die a natural death, and he kills all Kualii's men, sparing only the king and his god. The king prays to his god, and Pumaia is caught, bound, and sacrificed in the temple Kapua. Pumaia's spirit directs his wife to collect the bones out of the bone pit in the temple and flee with her daughter to a cave overlooking Nuuanu pali. Here the spirit brings them food and riches robbed from Kualii's men. In order to stop these deprivations, Kualii is advised by his priest to build three houses at Waikiki, one for the wife, one for the daughter, and one for the bones of Pumaia. (In one version, Pumaia is then brought back to life.)
NIHOALAKI
Nihoalaki is this man's spirit name. He is born at Keauhou, Kona, Hawaii, and goes to Waianae, Oahu, where he marries and becomes chief, under the name of Kaehaikiaholeha, because of his famous _aku_-catching hook called Pahuhu (see Aiai). He goes on to Waimea, Kauai, and becomes ruler of that island, dies, and his body is brought back to Waianae. The parents place the body in a small house built of poles in the shape of a pyramid and worship it until it is strong enough to become a man again. Then he goes back to Waimea, under the new name of Nihoalaki. Here his supernatural sister, in the shape of a small black bird, Noio, has guarded the fishhook. When Nihoalaki is reproached for his indolence, he takes the hook and his old canoe and, going out, secures an enormous haul of _aku_ fish. As all eat, the "person with dropsy living at Waiahulu," Kamapuaa, who is a friend of Nihoalaki's, comes to have his share and the two go off together, diving under the sea to Waianae. A Kauai chief, who follows them, is turned into the rock Pohakuokauai outside Waianae. Nihoalaki goes into his burial house at Waianae and disappears. Kamapuaa marries the sister.
2. MAUI STORIES
ELEIO
Eleio runs so swiftly that he can make three circuits of Maui in a day. When King Kakaalaneo of Lahaina is almost ready for a meal, Eleio sets out for Hana to fetch fish for the king, and always returns before the king sits down to eat. Three times a spirit chases him for the fish, so he takes a new route. Passing Kaupo, he sees a beautiful spirit, brings her to life, and finds that she is a woman of rank from another island, named Kanikaniaula. She gives him a feather cape, until then unknown on Maui. The king, angry at his runner's delay, has prepared an oven to cook him in at his return, but at sight of the feather cape he is mollified, and marries the restored chiefess. Their child is Kaululaau. (See under Trickster stories.)
PAMANO
In Kahikinui, Maui, in the village of Kaipolohua, in the days of King Kaiuli, is born Pamano, child of Lono and Kenia. His uncle is Waipu, his sisters are spirits named Nakinowailua and Hokiolele. Pamano studies the art of the _hula_, and becomes a famous dancer, then comes to the uplands of Mokulau in Kaupo, where the king adopts him, but places a taboo between him and his daughter, Keaka. Keaka, however, entices Pamano into her house. Now Pamano and his friend, Hoolau, have agreed not to make love to Keaka without the other's consent. Koolau, not knowing it is the girl's doing, reports his friend to the king, and he and his wife decide that Pamano must die. They entice him in from surf riding, get him drunk with _awa_ in spite of his spirit sisters' warnings, and chop him to pieces. The sisters restore him to life. At a _kilu_ game given by Keaka and Koolau. Pamano reveals himself in a chant and orders his three enemies slain before he will return to Keaka.
3. HAWAII STORIES
KAULANAPOKII
Kaumalumalu and Lanihau of Holualoa, Kona, Hawaii, have five sons and five daughters. The boys are Mumu, Wawa, Ahewahewa, Lulukaina and Kalino; their sisters are Mailelaulii, Mailekaluhea, Mailepakaha, Mailehaiwale, and Kaulanapokii, who is endowed with gifts of magic. The girls go sight-seeing along the coast of Kohala, and Mailelaulii weds the king of Kohala, Hikapoloa. He gets them to send for the supernatural pearl fishhook with which their brothers catch _aku_ fish, but the hook sent proves a sham, and the angry chief determines to induce the brothers thither on a visit and then kill them in revenge. When the five arrive with a boatload of _aku_, the sisters are shut up in the woman's house composing a name song for the first-born. Each brother in turn comes up to the king's house and thrusts his head in at the door, only to have it chopped off and the body burnt in a special kind of wood fire, _opiko_, _aaka_, _mamane_, _pua_ and _alani_. The youngest sister, however, is aware of the event, and the sisters determine to slay Hikapoloa. When he comes in to see his child, Kaulanapokii sings an incantation to the rains and seas, the _ie_ and _maile_ vines, to block the house. Thus the chief is killed. Then Kaulanapokii sings an incantation to the various fires burning her brothers' flesh, to tell her where their bones are concealed. With the bones she brings her brothers to life, and they all return to Kona, abandoning "the proud land of Kohala and its favorite wind, the Aeloa."
PUPUHULUENA
The spirits have potatoes, yam, and taro at Kalae Point, Kau, but the Kohala people have none. Pupuhuluena goes fishing from Kohala off Makaukiu, and the fishes collect under his canoe. As he sails he leaves certain kinds of fish as he goes until he comes just below Kalae. Here Ieiea and Poopulu, the fishermen of Makalii, have a dragnet. By oiling the water with chewed _kukui_ nut, he calms it enough to see the fishes entering their net, and this art pleases the fishermen. By giving them the nut he wins their friendship, hence when he goes ashore, one prompts him with the names of the food plants which are new to him. Then he stands the spirits on their heads, so shaming them that they give him the plants to take to Kohala.
HIKU AND KAWELU[1]
The son of Keaauolu and Lanihau, who live in Kaumalumalu, Kona, once sends his arrow, called Puane, into the hut of Kawelu, a chiefess of Kona. She falls violently in love with the stranger who follows to seek it, and will not let him depart. He escapes, and she dies of grief for him, her spirit descending to Milu. Hiku, hearing of her death, determines to fetch her thence. He goes out into mid-ocean, lets down a _koali_ vine, smears himself with rancid _kukui_ oil to cover the smell of a live person, and lowers himself on another vine. Arrived in the lower world, he tempts the spirits to swing on his vines. At last he catches Kawelu, signals to his friends above, and brings her back with him to the upper world. Arrived at the house where the body lies, he crowds the spirit in from the feet up. After some days the spirit gets clear in. Kawelu crows like a rooster and is taken up, warmed, and restored.
[Footnote 1: See Thrum, p. 43.]
E. TRICKSTER STORIES
1. THEFTS
IWA
At Keaau, Puna, lives Keaau, who catches squid by means of two famous _leho_ shells, Kalokuna, which the squid follow into the canoe. Umi, the king, hears about them and demands them. Keaau, mourning their loss, seeks some one clever enough to steal them back from Umi. He is directed to a grove of _kukui_ trees between Mokapu Point and Bird Island, on Oahu, where lives Kukui and his thieving son Iwa. This child, "while yet in his mother's womb used to go out stealing." He was the greatest thief of his day. Keaau engages his services and they start out. With one dip of Iwa's paddle, Kapahi, they are at the next island. So they go until they find Umi fishing off Kailua, Hawaii. Iwa swims 3 miles under water, steals the shells, and fastens the hooks to the coral at the bottom of the sea 400 fathoms below. Later, Iwa steals back the shells from Keaau for Umi.
Iwa's next feat is the stealing of Umi's ax, Waipu, which is kept under strict taboo in the temple of Pakaalana, in Waipio, on Hawaii. It hangs on a rope whose ends are fastened to the necks of two old women. A crier runs back and forth without the temple to proclaim the taboo. Iwa takes the place of the crier, persuades the old women to let him touch the ax, and escapes with it.
Umi arranges a contest to prove who is the champion thief. Iwa is pitted against the six champions from each of the six districts of Hawaii. The test is to see which can fill a house fullest in a single night. The six thieves go to work, but Iwa sleeps until cockcrow, when he rises and steals all the things out of the other thieves' house. He also steals sleeping men, women, and children from the king's own house to fill his own. The championship is his, and the other six thieves are killed.
MANINIHOLOKUAUA
This skillful thief lives at Kaunakahakai on Molokai, where he is noted for strength and fleetness. In a cave at Kalamaula, in the uplands, his lizard guardian keeps all the valuables that he steals from strangers who land on his shore. This cave opens and shuts at his call. Maniniholokuaua steals the canoe of the famous Oahu runner, Keliimalolo, who can make three circuits of Oahu in a day, and this man secures the help of two supernatural runners from Niihau, Kamaakauluohia (or Kaneulohia), and Kamaakamikioi (or Kaneikamikioi), sons of Halulu, who can make ten circuits of Kauai in a day. In spite of his grandmother's warning, Maniniholokuaua steals from them also, and they pursue him to his cave, where he is, caught between the jaws in his haste.
PUPUALENALENA
This marvelous dog named Pupualenalena fetches _awa_ from Hakau's food patches in Waipio, Hawaii, to his master in Puako. Hakau has the dog tracked, and is about to kill both dog and master when he bethinks himself. He has been troubled by the blowing of a conch shell, Kuana, by the spirits above Waipio, and he now promises life if the dog will bring him the shell. This the dog effects in the night, though breaking a piece in his flight, and the king, delighted, rewards the master with land in Waipio.
2. CONTESTS WITH SPIRITS
The son of Kakaalaneo, king of Maui and Kanikaniaula, uproots all the breadfruit trees of Lahaina to get the fruit that is out of reach, and does so much mischief with the other children born on the same day with him, who are brought to court for his companions, that they are sent home, and he is abandoned on the island of Lanai to be eaten by the spirits. His god shows him a secret cave to hide in. Each night the spirits run about trying to find him, but every time he tricks them until they get so overworked that all die except Pahulu and a few others. Finally his parents, seeing his light still burning, send a double canoe to fetch him home with honor. This is how Lanai was cleared of spirits.[1]
[Footnote 1: Daggett tells this story.]
LEPE
A trickster named Lepe lives at Hilo, Hawaii, calls up the spirits by means of an incantation, and then fools them in every possible way.
HANAAUMOE
Halalii is the king of the spirits on Oahu. The ghost of Hawaii is Kanikaa; that of Maui, Kaahualii; of Lanai, Pahulu; of Molokai, Kahiole. The great flatterer of the ghosts, Hanaaumoe, persuades the Kauai chief, Kahaookamoku, and his men to land with the promise of lodging, food, and wives. When they are well asleep, the ghost come and eat them up--"they made but one smack and the men disappeared." But one man, Kaneopa, has suspected mischief and hidden under the doorsill where the king of the spirits sat, so no one found him. He returns and tells the Kauai king, who makes wooden images, brings them with him to Oahu, puts them in place of his men in the house; while they hide without, and while the ghosts are trying to eat these fresh victims, burns down the house and consumes all but the flatterer, who manages to escape.
PUNIA.
The artful son of Hina in Kohala goes to the cave of lobsters and by lying speech tricks the shark who guard it under their king, Kaialeale. He pretends to dive, throws in a stone, and dives in another place. Then he accuses one shark after another as his accomplice, and its companions kill it, until only the king is left. The king is tricked into swallowing him whole instead of cutting him into bits. There he remains until he is bald--"serves him right, the rascal!"--but finally he persuades the shark to bring him to land, and the shark is caught and Punia escapes. Next he kills a parcel of ghosts by pretending that this is an old fishing ground of his and enticing them out to sea two by two, when he puts them to death, all but one.
WAKAINA
A cunning ghost of Waiapuka, North Kohala, disguises himself as a dancer and approaches a party of people. He shows off his skill, then calls for feather cloak, helmet, bamboo flute, skirt, and various other valuable things with which to display his art. When he has them secure, he flies off with them, and the audience never see him or their property again.[1]
[Footnote 1: Gill tells this same story from the Hervey group. Myths and Songs, p. 88.]
3. STORIES OF MODERN CUNNING
KULEPE
A cunning man and great thinker lives on Oahu in the days of Peleioholani. He travels to Kalaupapa, Molokai, is hungry, and, seeing some people bent over their food, chants a song that deceives them into believing him a soldier and man of the court. They become friendly at once and invite him to eat.
KAWAUNUIAOLA
A woman of Kula, Maui, whose husband deserts her for another woman, makes herself taboo, returns to her house, and offers prayers and invents conversations as if she had a new husband. The news quickly spreads, and Hoeu starts at once for home. In this cunning manner she regains her husband.
MAIAUHAALENALENAUPENA
The upland peddlers bring sugar cane, bananas, gourds, etc., to sea to peddle for fish. Maiauhaalenalenaupena pretends to be a fisherman. He spreads out his net as if just driven in from sea by the rough weather. The peddlers trust him with their goods until he has better luck; but he really is no fisherman and never gives them anything.
WAAWAAIKINAAUPO AND WAAWAAIKINAANAO
One day these two brothers go out snaring birds. The older brother suggests that they divide the spoils thus: He will take all those with holes on each side of the beak. The unobservant younger brother consents, thinking this number will be few, and the older wins the whole catch.
KUAUAMOA
At Kawaihae, Kohala, lives the great trickster, Kuauamoa. He knows Davis and Young after they are made prisoners by the natives, and thus learns some English words. On the plains of Alawawai he meets some men going to sell rope to the whites and they ask him to instruct them what to say. He teaches them to swear at the whites. When the white men are about to beat the peddlers, they drop the rope and run away.
INDEX TO REFERENCES
ALEXANDER, W.D. _Short synopsis of the most essential points of Hawaiian Grammar_. By William DeWitt Alexander, LL.D. (Yale), Honolulu, 1908. _Brief History of the Hawaiian People_ (school edition), Honolulu, 1908. _Hawaiian Geographic Names_. Compiled by W.D. Alexander. Report of Coast and Geodetic Survey for 1902. Appendix No. 7, Washington, 1903.
ANDREWS, L. _Dictionary of the Hawaiian Language_. By Lorrin Andrews, Honolulu, 1865. _Haui ka Lani_, a prophetic song foretelling the deeds of Kamehameha I, chanted by Keaulumoku eight years before the defeat of Keoua. Translated by Judge Lorrin Andrews and revised by Sanford B. Dole, Islander, Honolulu, 1875.
BAESSLER, A. _Südsee-Bilder_. By Arthur Baessler, Berlin, 1895. _Neue Südsee-Bilder_, Berlin, 1900.
BASTIAN, A. _Die heilige Sage der Polynesier_: Kosmogonie und Theogonie. By Adolf Bastian. Leipzig, 1881. _Zur Kenntniss Hawaii's_. Berlin, 1883. _Einiges über Samoa und andere Inseln des Südsee_. 1889. _Inselgrüppen in Oceanien_. 1889. _Die Samoanische Schöpfungssage_. Berlin, 1894.
BRIGHAM, W.T. _Contributions of a Venerable Savage to the Ancient History of the Hawaiian Islands_, translated from the French of Jules Remy by William Tufts Brigham, LL.D. (Columbia). Boston, 1868. In publications of the Bishop Museum, Honolulu, Hawaii: _Hawaiian Feather Work_, 1899. _Additional Notes_, 1903. _Index to the Islands of the Pacific_, 1900. _Stone Implements and Stone Work of the Ancient Hawaiians_, 1902. _Mat and Basket Weaving of the Ancient Hawaiians_, 1906. _Old Hawaiian Carving_, 1906. _Ancient Hawaiian House_, 1908. _Ka Hana Kapa_: Making of Bark Cloth in Hawaii, 1911.
BÜLOW, W. VON. _Samoanische Sagen_. By Wilhelm von Bülow. Globus, 1895, 1896, 1897. Internationales Archiv für Ethnographie, 1898, 1899, 1908.
CODRINGTON, R. H. _The Melanesians_: Studies in their anthropology and folklore. By Robert Henry Codrington. Oxford, 1891.
COLENSO, W. _Historical Incidents and Traditions of the Olden Times_. Translated from the Maori. By W. Colenso, F.L.S. Transactions of the New Zealand Institute, Vol. XIII (1880), XIV (1881).
COOK, J. _A New Voyage Round the World_ in the years 1768, 1769, 1770, 1771, performed by Capt. James Cook in the ship _Endeavor_, drawn from his own journals and from the papers of Joseph Banks, by John Hawkesworth. 2 volumes. New York, 1774. _A Voyage Towards the South Pole and Round the World_, Performed in His Majesty's ships the _Resolution_ and _Adventure_ in the years 1772, 1773, 1774, and 1775 by Capt. James Cook. In which is included Capt. Furneaux's narrative of his proceedings in the _Adventure_ during the separation of the ships. 2 volumes. Plates. London, 1777. _Voyage to the Pacific Ocean_ ... in His Majesty's ships the _Resolution_ and _Discovery_, in the years 1776, 1777, 1778, 1779, and 1780. 3 volumes. Vols. I and II by Capt. James Cook, F.R.S. Vol. III by Capt. James King, LL.D., F.R.S. London, 1784.
DAGGETT. _Legends and Myths of Hawaii_. Fables and Folktales of a Strange People. Collected by Kalakaua, edited by Daggett. New York, 1888.
DIBBLE, S. _A History of the Sandwich Islands_. By Sheldon Dibble. Lahainaluna, 1843; Honolulu, 1909.
DIXON, R.B. _Oceanic mythology_. By Roland B. Dixon. In Mythology of All Races. Vol. IX. Boston, 1916.
ELLIS, W. _Journal of a Tour Round Hawaii_. By the Rev. William Ellis. Boston, 1825; London, 1827. _Polynesian Researches_ during a residence of nearly eight years in the Society and Sandwich Islands. 4 volumes (2nd edition). London, 1842.
EMERSON, N.B. Unwritten Literature of Hawaii: _The Sacred Songs of the Hula_. By Nathaniel Bright Emerson, A.M., M.D. Bureau of American Ethnology, Bulletin 38. Washington, 1909. _Pele and Hiiaka_, a myth from Hawaii. Honolulu, 1915. _Hawaiian Antiquities of David Malo_. Translated and edited. Honolulu, 1898.
ERDLAND, P.A. _Die Marshall-insulaner_. Leben und Sitte, Sinn und Religion eines Südsee-Volkes. By P. August Erdland, M.S.C. Anthropos, Ethnologische Bibliothek II, 1914.
FISON, L. _Tales from Old Fiji_. By Lorimer Fison. London, 1904.
FORNANDER, A. _The Polynesian Race_, an account of its origin and migrations and the Ancient History of the Hawaiian People to the time of Kaméhaméha I. By Abraham Fornander. 3 volumes. London, 1878. Fornander Collection of Hawaiian Antiquities and Folk-lore. Memoirs of the Bernice Pauahi Bishop Museum. Edited by Thomas G. Thrum. Honolulu, 1916-.
FRASER, J. _Folksongs and Myths from Samoa_. By John Fraser (with Powell and Pratt), Royal Society of New South Wales, 1890, 1891, 1892, 1895. Journal of the Polynesian Society, 1895, 1896, 1898.
GILL, W.W. _Myths and Songs from the South Pacific_. By the Rev. William Wyatt Gill. London, 1876. _South Pacific and New Guinea_, past and present, with notes on the Hervey Group, an illustrative song and various myths. Sydney, 1892.
GIRSCHNER, M. _Die Karolineninsel Namöluk_ und ihre Bewohner. By Max Girschner. Baessler Archiv. Vol. II, 123. Berlin, 1912.
GRACIA, M. _Lettres sur les Iles Marquises_. By Père Mathias Gracia (priest of the Sacred Heart). Paris, 1845.
GREY, G. _Polynesian Mythology and Ancient Traditional Mythology of the New Zealand Race_. By Sir George Grey (Governor in chief of New Zealand). London, 1855.
JARVES, J.J. _History of the Hawaiian Islands_. By James Jackson Jarves (4th edition). Honolulu, 1872.
KOTZEBUE, O. VON. _Entdeckungs-Reise in die Süd-See und nach der Berings Strasse zur erforschung einer nordöstlichen durchfahrt, unternommen in den jahren 1815, 1816, 1817, und 1818_. By Otto von Kotzebue. Weimar, 1821.
KRÄMER, A. _Die Samoa Inseln_; Verfassung stammbäume und überlieferungen. Entwurf einer Monographie. By Dr. Augustin Krämer. Vol.
LESSON, P.A. _Les Polynesiens_; leur Origine, leurs Migrations, leur Langage. By Pierre Adolph Lesson. Edited by Ludovic Martinet. 4 volumes. Paris, 1880.
LILIUOKALANI. _An account of the Creation of the World according to Hawaiian Tradition_. Composed by Keaulumoku in 1700 and translated from manuscripts preserved exclusively in her majesty's family. By Liliuokalani of Hawaii. Boston, 1897.
LYONS, C.J. _Song of Kualii Tawaii_ chanted by Kupaahulani and Kamakaaulani. Translated by Curtis J. Lyons. Journal of Polynesian Society II, 160, and Islander, Honolulu, 1875. _Land Matters in Hawaii_, Islander. Honolulu, 1875.
MALO, D. _Moolelo Hawaii_ (Hawaiian Antiquities of David Malo and others) gathered at Lahainaluna, 1835-36. Revised and published by Dibble, 1838. Translated into English by Rev. R. Tinker in Hawaiian Spectator II, 1839. Compiled in Hawaiian by Rev. J.F. Pogue (Pokele), 1858. Translated into French by M. Jules Remy. Paris, 1862. _Hawaiian Antiquities_ of David Malo, translated and edited with further material by N.B. Emerson, with introduction and notes by W.D. Alexander. Honolulu, 1898.
MARINER, W. _Account of the Natives of the Tonya Islands_. By William Mariner. Edited by John Martin. 2 volumes. Edinburgh, 1827.
MOERENHOUT, J.A. _Voyages aux iles du Grand Ocean_. By J.A. Moerenhout. 2 volumes. Paris, 1837.
POWELL, T. _A Samoan Tradition of Creation and the Deluge_. By Rev. T. Powell, F.L.S., Victoria Institute of Great Britain. Vol. XX.
RIVERS, W.H. _The History of Melanesian Society_. By William Halse Rivers. 2 volumes. Illustrated. Cambridge, 1914.
SMITH, S.P. _Hawaiki_, the original home of the Maori; with a sketch of Polynesian History. By S. Percy Smith, F.R.G.S. (3rd edition.) London, 1904.
STATE, J.B. _Old Samoa_, or Floatsam and Jetsam from the Pacific Ocean. By Rev. John B. Stair. Religious Tract Society. London, 1897.
STOKES, J.F.G. _Hawaiian Petroglyphs_. By John F.G. Stokes. Occasional papers iv 4, Bishop Museum, Honolulu. _Index to Forander's Polynesian Race_. Honolulu, 1909.
STÜBEL, A. _Samoanische Texte_. By Alfons Stübel, Königlichen Museum für Völkerkunde. Vol. IV, 1896.
THOMSON, B. _The Fijians_: A study of the decay of custom. By Basil Thomson. London, 1908.
THRUM, T.G. _Hawaiian Folktales_. A collection of Native Legends. By Thomas G. Thrum. Chicago, 1907. _The Hawaiian Annual_; the reference book of information and statistics relating to the Hawaiian Islands. Edited by Thomas G. Thrum. Honolulu, 1874-. _Ancient Hawaiian Mythology_. To appear.
TREGEAR, E. _The Maori-Polynesiam Comparative Dictionary_. By Edward Tregear, F.R.G.S. Wellington, 1891. _Polynesian Folk-lore_. Hina's Voyage and Origin of Fire. Transactions of the New Zealand Institute, XIX (1886); XX (1887),
TURNER, G. _Nineteen Years in Polynesia_. By Rev. George Turner, LL.D. London, 1861. _Samoa a Hundred Years Ago_. London, 1884.
WESTERVELT, W.D. _Legends of Maui_, a demigod of Polynesia, and his mother Hina. By Rev. William D. Westervelt. Honolulu, 1910; Melbourne, 1913. _Legends of Old Honolulu_. Boston and London, 1915. _Legends of Gods and Ghosts_. Boston and London, 1915. _Hawaiian Legends of Volcanoes_. Boston, 1916.
WHITE, J. _Ancient History of the Maori_, his mythology and traditions. By John White. 6 volumes. New Zealand, 1887.
WILLIAMS, T. _Fiji and the Fijians_. By Thomas Williams and James Calvert, edited by George Rowe. 2 volumes. London, 1858.
WOHLERS, J.F.H. _Mythology and Traditions of the Maori in New Zealand_. By the Rev. J.F.H. Wohlers. Transactions of the New Zealand Institute, Vol. VII. 1874.
THE ORIGINAL HAWAIIAN TEXT
OLELO HOAKAKA
Ua hoopuka ka mea nana i pai keia buke me ka olioli nui, ka makamua o ka hoao ana e hoolako i buke hoonanea na na kanaka Hawaii. Ua loaa mua mai ia kakou na buke kula o na ano he nui wale, a he nui no hoi na buke i hoolakoia mai na kakou, e hoike mai ana ia kakou i ka pono a me ka hewa; aka, o ka buke mua nae keia i paiia na ka poe Hawaii nei, ma ke ano hoikeike ma ke Kaao i na mea kahiko a keia lahui kanaka, me ka aua mai hoi mai ka nalowale loa ana'ku o kekahi o na moolelo punihei a lakou. E hoike ana iloko o na huaolelo maikai wale i na olelo a me na hana a kekahi o ko Hawaii kaikamahine wahine maikai a punahele no hoi, a na ia mea no hoi e kokua mai i ka noho mau ana o ke aloha o na poe o Hawaii nei, no ko lakou mau kupuna a me ko lakou aina.
E lawe hoi ano, i keia wahi buke uuku, a e hoike ia ia ma ke ano o kona loaa ana mai, e heluhelu, a e malama hoi ia ia, e hoike ana i kou iini i ka naauao Hawaii, me kou makaukau mau no hoi e kokua aku ia mea, i ku mau ai.
He mea nui no ka hapai ana i ka mea nana e hoomaamaa mai ia kakou ma ka heluhelu ana, me ka hoonanea pu mai no hoi i na minute noho hana ole o ko kakou noho ana; nolaila, i ka hoomaka ana a ka mea nana i pai i keia buke, e hoomakaukau ia ia no ka hele ana'ku imua o keia lahui, ua hilinai oia i ke kokua nui mai o na makamaka a pau o ka naauao iwaena o keia mau pae moku; a na ia manao wale iho no i hooikaika mai ia ia ma ke kupaa ana mamuli o kana mea i manaolana'i e hana aku, iloko o na pilikia he nui wale e alai mai ana. Akahi no a haawiia i ka lahui Hawaii, ka buke e pili ana i ka hoonanea'ku i ka noho ana, e like me ka na haole, he mea ia nana e hanai mai i ko kakou mau manao i ka ike a me ka naauao. Ua hiki ia kakou a pau ke hui mai ma ka malama ana a me ka hooholomua aku hoi i keia wahi buke, he kumu ia e hapai hou ia mai ai i mau buke hou na keia lahui, ma kana olelo iho--ka olelo Hawaii. A nolaila la, e na makamaka a pau o ka naauao a me na keiki kupa no hoi o Hawaii nei, mai ka la hiki a ka la kau, eia mai Kawahineokaliula, ke hele aku la imua o oukou me ke aloha, a e pono hoi ke hookipa ia ia me ka aloha makamae o ka puuwai Hawaii. ALOHA NO!
MOKUNA I
I ke kamailio ana i keia kaao, ua oleloia ma Laie, Koolau, kona wahi i hanau ai, a he mau mahoe laua, o Kahauokapaka ka makuakane, o Malaekahana ka makuahine. O Kahauokapaka nae, oia ke Alii nona na okana elua, o Koolauloa a me Koolaupoko, a ia ia ka mana nui maluna o kela mau okana.
I ka manawa i lawe ai o Kahauokapaka ia Malaekahana'i wahine mare nana (hoao) mahope iho o ko laua hoao ana, hai mua o Kahauokapaka i kana olelo paa imua o kana wahine, o laua wale no ma ke kaawale, oiai iloko o ko laua mau minute oluolu, a eia ua olelo paa la:
"E kuu wahine, he nani ia ua mare ae nei kaua, a nolaila, ke hai nei au i kuu olelo paa ia oe; i noho aku auanei kaua, a i loaa ka kaua keiki, a he keikikane, alaila pomaikai kaua, ola na iwi iloko o ko kaua mau la elemakule, a haule aku i ka make, nalo no hoi na wahi huna: na ia keiki e nai na moku e pau ai, ke loaa hoi ia kaua ke keiki mua a he keikikane; aka hoi, ina he kaikamahine ke hanau mua mai, alaila e make, a ina he mau kaikamahine wale no ka kaua ke hanau mai e make no, aia no ke ola a hanau mai a he keikikane, ola na hanau mui i na he mau kaikamahine."
I ka ewalu paha o na makahiki o ko laua noho ana he kane a he wahine, hapai ae la o Malaekahana, a hanau mai la he kaikamahine, ua maikai na helehelena i ka nana aku, a no ka maikai o na helehelena o ua kaikamahine nei, manao iho la ka makuahine o ke kumu la hoi ia e lilo ai ka olelo paa a Kahauokapaka i mea ole, ola la hoi ua kaikamahine nei, aole ka! Ia manawa i hanau ai, aia nae o Kahauokapaka i ka lawai-a me na kanaka.
A hoi mai o Kahauokapaka mai ka lawai-a mai, haiia aku la ua hanau o Malaekahana he kaikamahine. A hiki ke alii i ka hale, ua wahiia ke kaikamahine i ke kapa keiki, kena koke ae la o Kahauokapaka i ka Ilamuku e pepehi.
Ma ia hope iho hapai hou o Malaekahana, a hanau hou mai la he kaikamahine, o keia nae ke kaikamahine oi aku o ka maikai mamua o kela kaikamahine mua, manao iho la e ola la hoi, aole ka! Ike ae la o Kahauokapaka i ke kaikamahine e hiiia mai ana, ua hoaahuia i ke kapa keiki, ia manawa, kena koke ae la ke alii i ka Ilamuku e pepehi.
Mahope mai, ua hapai wale no o Malaekahana, he mau kaikamahine wale no, aole nae i ola iki kekahi oia mau hanau ana o Malaekahana, ua pau wale no i ka pepehiia e like me ka olelo paa a ke alii.
A i ka hapai hou ana o Malaekahana i ke keiki, o ka lima ia, a kokoke i na la hanau, hele aku la kela a imua o ke Kahuna, a olelo aku la, "E! auhea oe? E nana mai oe i keia opu o'u e hapai nei, no ka mea, ua pauaho ae nei hoi i ka pau o na keiki i ka make i ka pakela pepehi a ke kane, aha ae nei a maua keiki, aha no i ka make; nolaila, e nana mai oe i keia opu o'u e hapai nei, ina i ike oe he kaikamahine, e omilomilo ae au, oiai aole i hookanaka ae ke keiki. Aka hoi, ina i ike mai hoi oe i keia opu o'u e hapai nei a he keikikane, aole ana."
Alaila, olelo mai ke Kahuna ia Malaekahana, "O hoi, a kokoke i ko la hanau, alaila, hele mai oe i o'u nei, i nana aku au i keia hapai ana."
A kokoke i na la hanau, i ka malama o Ikuwa, i na la kapu heiau, hoomanao ae la o Malaekahana i ke kauoha a ke Kahuna. Ia ianei e nahunahu ana, hele aku la keia imua o ke Kahuna, me ka olelo aku, "I hele mai nei au ma ke kauoha a ke Kahuna, no ka mea, ke hoomaka mai nei ka nahunahu hanau keiki ana; nolaila, ano oe e nana mai oe i kuu keiki e hapai nei."
Ia Malaekahana me ke Kahuna e kamailio ana no keia mau mea, alaila, hai aku la ke Kahuna i kana olelo ia Malaekahana, "E hailona aku au ia oe, ma ka mea a'u e noi aku ai, e haawi mai oe."
Ia manawa, nonoi aku la ke Kahuna ia Malaekahana e haawi mai i kekahi lima imua o ke alo o ke Kahuna, e like no me ka hailona mau o keia lahui, ma ka lima no nae ana e makemake ai e haawi aku imua o ke Kahuna.
Ia manawa a ke Kahuna i noi aku ai i kekahi lima, haawi mai la o Malaekahana i ka lima hema, me ka hoohuliia o ke alo o ka lima iluna. Alaila, hai aku la ke Kahuna i ka hailona i ku i kana ike, "E hanau hou ana no oe he kaikamahine, no ka mea, ua haawi mai nei oe i kou lima hema ia'u, me ka huli nae o ke alo o ka lima iluna."
A no keia olelo a ke Kahuna, kaumaha loa iho la ka naau o Malaekahana, no ka mea, ua kumakena mau kela i ka pepehi mau a kana kane i na keiki mua; nolaila, noi aku la o Malekahana i ke Kahuna e noonoo mai i mea e pono ai ka wahine, a e ola ai hoi ke keiki.
Alaila, hai aku la ke Kahuna i kana mau olelo ia Malaekahana, "E hoi oe a ka hale, ina e hiki i ka wa e aneane hanau ai, alaila ea, e ono ae oe i ka ohua, me ka olelo aku ia Kahauokapaka, nana ponoi no e lawai-a, o ka i-a ponoi no e loaa ana ma kona lima oia kau i-a e ono ai; no ka mea, he kanaka puni kaalauohua hoi ko kane, i lilo ai kela i ka lawai-a, ike ole ia i kou hanau ana, a ina e hanau ae, alaila, na'u e malama ke keiki, i hoi mai ia ua lilo ia'u ke keiki, a ina e niuau mai, hai aku oe he heiki alualu, alaila pau wale."
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea, hoi aku la o Malaekahana a hiki i ka hale, in manawa, nui loa mai la ka nahunahu ana a aneane e hanau, alaila, hoomanao ae la o Malaekahana i na olelo a ke Kahuna i a-oa-o mai ai ia ia.
A i ka mao ana'e o ka eha no ka aneane hanau, olelo aku la o Malaekahana i kana kane, "E Kahauokapaka e! ke kau mai nei i ko'u mau maka ka ohuapalemo; nolaila, e holo aku oe i ke kaalauohua, me he mea'la a loaa mai ka ohuapalemo, alaila hemo kuu keiki, akahi wale no o'u hanau ino ana, a me ka ono o'u i ka ohua; nolaila, e hele koke aku oe me na kanaka i ka lawai-a."
Ia manawa, puka koke aku o Kahauokapaka a hele aku la. Ia lakou e hele ana, hanau ae la ua keiki nei he kaikamahine, a lilo ae la ia Waka ka hanai, a kapa iho la i ka inoa o Laieikawai. Ia lakou no hoi e lawelawe ana i ke keiki mua, hanau hou mai la he kaikamahine no, a lilo ae la ia Kapukaihaoa, a kapa iho la i ka inoa o ka muli o Laielohelohe.
A lilo na kaikamahine ma ka lima o Waka a me Kapukaihaoa me ke kaawale, hoi mai la o Kahauokapaka mai ka lawai-a mai, ninau iho la i ka wahine, "Pehea oe?"
I mai la ka wahine, "Ua hanau ae nei au he keiki alualu, ua kiola ia aku nei i ka moana."
Ua akaka mua no nae ia Kahauokapaka ka hanau ia lakou i ka moana; no ka mea, elua hekili o ke kui ana, manao ae la no hoi o Kahauokapaka ua hanau ka wahine; mai ka hanau ana o Laieikawai me Laielohelohe, oia ka hoomaka ana o ka hekili e kani iloko o Ikuwa, pela i olelo ia iloko o keia moolelo.
Ia Waka me Kapukaihaoa ma ke kaa wale me na hanai a laua, olelo aku la o Waka ia Kapukaihaoa, "Pehea la auanei e nalo ai na hanai a kaua ia Kahauokapaka?"
I mai la ke Kahuna, "E pono oe ke huna loa i kau hanai iloko o ke kiowai i Waiapuka, aia malaila kekahi ana i ike oleia e na mea a pau, a na'u no hoi e imi ko'u wahi e malama ai i ka'u hanai."
Lawe aku la o Waka ia Laieikawai ma kahi a Kapukaihaoa i kuhikuhi ai, a malaila oia i malama malui'ai o Laieikawai a hiki i kona manawa i hoomahuahua iki ae ai.
Mahope iho o keia mau la, lawe ae la o Kapukaihaoa ia Laielohelohe i uka o Wahiawa ma kahi i oleloia o Kukaniloko.
Iloko o ko Laieikawai mau la ma Waiapuka, ua hoomauia ka pio ana o ke anuenue ma kela wahi, iloko o ka manawa ua a me ka malie, i ka po a me ke ao; aka, aole nae i hoomaopopo na mea a pau i ke ano o keia anuenue; aka, ua hoomauia keia mau hailona alii ma na wahi i malamai'ai ua mau mahoe nei.
I kekahi manawa, ia Hulumaniani e kaahele ana ia Kauai apuni, ma kona ano Makaula nui no Kauai, a ia ia i hiki ai iluna pono o Kalalea, ike mai la oia i ka pio a keia anuenue i Oahu nei; noho iho la oia malaila he iwakalua la, i kumu e ike maopopoi'ai o ke ano o kana mea e ike nei. Ia manawa, ua, maopopo lea i ka Makaula he Alii Nui ka mea nona keia anuenue e pio nei, a me na onohi elua i hoopuniia i na ao polohiwa apuni.
Ia manawa, hooholo ae la ka Makaula i kona manao e holo i Oahu, i maopopo ai ia ia kana mea e ike nei. Haalele keia ia wahi, hiki aku la keia i Anahola, hoolimalima aku la keia i waa e holo ai i Oahu nei; aka, aole i loaa ia ia he waa e holo ai i Oahu nei. Kaapuni hou ka Makaula ia Kauai a puni, pii hou oia iluna o Kalalea, a ike hou no oia i kana mea i ike mua ai, aia no e mau ana e like no me mamua, alaila, hoi hou keia a hiki i Anahola.
I ua Makaula nei malaila, lohe keia o Poloula ka mea waa o Wailua, no ka mea, he alii ia no ia wahi, ake aku la oia e halawai me Poloula, me ka manao e noi aku i ke alii i waa e hiki ai i Oahu.
Ia Hulumaniani i halawai aku ai me Poloula, nonoi aku la oia i waa e holo ai i Oahu nei; alaila, haawiia mai la ka waa me na kanaka; ia po iho, i ka hiki ana o ka Hokuhookelewaa, haalele lakou ia Kauai, he umikumamalima ko lakou nui, hiki mua mai la lakou ma Kamaile, i Waianae.
Mamua ae nae o ko ka Makaula holo ana mai, ua hoomakaukau mua oia hookahi puaa hiwa, he moa lawa, a me ka i-a ula.
Ia la o lakou i hiki ai ma Waianae, kauoha ka Makaula i na kanaka e noho malaila a hoi mai oia mai ka huakai kaapuni ana.
I ua Makaula nei i hele ai, hiki mua keia iluna pono o Maunalahilahi, ike aku la keia i ke anuenue e pio ana ma Koolauloa, e like me kana ike ana i kona mau la iluna o Kalalea.
A hiki keia i Waiapuka, kahi i malamaia ai o Laieikawai, ike iho la oia aole he kuleana kupono o kela wahi e nohoi'ai e na'lii. I kela manawa nae a ka Makaula i hiki ai ilaila, ua nalo mua aku o Waka ma kahi i hunai'ai o Laieikawai.
I ka manawa nae a ka Makaula e kunana ana, alaila, ike aku la oia i ka aleale ana o ka wai o ko Waka luu ana aku. Olelo iho la ka Makaula iloko ona, "He mea kupanaha, aole hoi he makani o keia lua wai e kuleana ai la hoi ka aleale ana o ka wai, me he mea he mea e auau ana, a ike ae nei ia'u pee iho nei." A pau ko Waka manawa ma kahi o Laieikawai, hoi mai la oia; aka, ike ae la keia maloko o ka wai i keia mea e noho ana maluna iho, emi hope hou aku la o Waka, no ka mea, ua manao oia o Kahauokapaka, keia mea ma kae o ka luawai.
Hoi hou aku la o Waka me kana moopuna, a hiki i ka molehulehu ana, hoomakakiu hou mai la oia me ka manao ua hele aku kela mea ana i ike ai; aka, aia no ua Makaulanei ma kana wahi i noho mua ai, nolaila, hoi hope hou o Waka.
Ua noho ua Makaula nei ma ke kae o kela luawai, a moe oia malaila a ao ia po. Ia kakahiaka ana ae, i ka manawa molehulehu, ala ae la oia, ike aku la kela i ka pio a ke anuenue i uka o Kukaniloko, haalele keia ia wahi, kaapuni keia ia Oahu nei, ma Koolaupoko kona hele mua ana, a ma Kona nei, a mai anei aku hiki ma Ewa; a hiki keia i Honouliuli, ike aku la ua Makaula nei i ka pio o ke anuenue i uka o Wahiawa, pii loa aku la oia a hiki i Kamaoha, a malaila oia i moe ai a ao ia po, aole oia i ike i kana mea i ukali mai ai.
MOKUNA II
A nele ka Makaula i ka ike i kana mea e ukali nei, haalele keia ia Kamaoha, hiki keia iluna pono o Kaala, a malaila oia i ike ai e pio ana ke anuenue i Molokai; nolaila, haalele ka Makaula ia wahi, kaapuni hou ia Oahu nei; o ka lua ia o kana huakai kaapuni ana, i mea e hiki ai ia ia ke ike maopopo i kana mea e ukali nei, no ka mea, ua ano e ka hana a ke anuenue, no ka holoholoke ana i kela wahi keia wahi.
I ka la a ua Makaula nei i haalele ai ia Kaala, hiki mua aku oia iluna o Kuamooakane, aia hoi e pio ana ke anuenue i Molokai, e ku ana ka punohu i uhipaaia e na ao hekili, ekolu mau la oia nei ma Kuamooakane, ua hoomauia ka uhi paapu a ka ua a me ka noe.
I ka eha o na la oia nei malaila, loaa ia ia he waa e holo ana i Molokai; kau aku la oia maluna o ka waa, a holo aku la a like a like o ka moana, loaa ka manao ino i na mea waa, no ka mea, ua uluhua laua i ua Makaula nei no ka hiamoe, a me ka ala a mau ana o kahi puaa, a o-o-o mau no hoi o kahi moa.
A no keia mea, kunou aku la ka mea mahope o ka waa i ke kanaka iluna o kuaiako, e hoi hou ka waa i hope, a hoonoho hou i ka Makaula i Oahu nei, a ua like ka manao o na mea waa ma ia mea e hoihoi hope ka waa, e moe ana nae ka Makaula ia manawa.
Hoohuli ae la na mea waa i ka waa i hope a holo i Oahu nei; ia manawa a ka waa e hoi hope nei, hoohuoi iho la ka Makaula i ka pa ana a ka makani ma kona papalina, no ka mea, ua maopopo ia ia kahi a ka makani i pa ai i ka holo ana mai Oahu aku nei manao iho la oia, ma kai mai ka makani e pa nei.
Nolaila, kaakaa ae la na maka o ka Makaula, aia hoi e hoi hou ana ka waa i Oahu nei; ia manawa, nalu iho la ka Makaula i ke kumu o keia hoi hou ana o ka waa. Aka hoi, no ko ianei makemake e ike maopopo i ka hana a na mea waa, pule aku la oia i kona Akua ia Kuikauweke, e hooili mai i ka ino nui maluna o ka moana.
Ia ia e pule ana iloko ona iho, hiki koke mai la ka ino nui maluna o lakou, a pono ole ka manao o na mea waa.
Ia manawa, hoala ae la na mea waa ia ianei, "E keia kanaka e moe nei! e ala ae paha oe, kainoa paha he pono kau i kau mai ai maluna o ko maua waa, aole ka! oia no ka moe a nei kanaka la o uka."
Alaila, ala ae la ua Makaula nei, e hooiho ana ka waa i Oahu nei.
Alaila, ninau aku la oia i na mea waa, "Heaha iho nei keia hana a olua ia'u i hoi hope ai ka waa? A heaha kuu hewa?"
Alaila, olelo mai la na mea waa, "Ua uluhua maua no kou hiamoe, a me ka alala mau o ko wahi puaa, a me ke kani mau a ko wahi moa, nolaila kulikuli; mai ka holo ana mai nei no ka ke kulikuli a hiki i keia manawa, ua pono no la hoi ia, i na la hoi e hoe ana oe, aole ka, he moe wale iho no ka kau."
I aku la ka Makaula, "Ua hewa olua i kuu manao; ina o kuu noho wale ke kumu o ka hoi hou ana o ka waa o kakou i Oahu, alaila, ke olelo nei au, ua hewa ka mea iluna o kuaiako, no ka mea, he noho wale iho no kana, aole ana hana."
Ia lakou e kamailio ana no keia mau mea, lele aku la ka Makaula mahope o ka waa, a lilo iho la ia ia ka hookele, holo aku la lakou a kau ma Haleolono i Molokai.
Ia lakou i hiki aku ai malaila, aia hoi, e pio ana ke anuenue i Koolau, e like me kana ike ana i kona mau la maluna o Kuamooakane, haalele keia i na mea waa, ake aku la oia e ike i kana mea i ukali mai ai.
Ia hele ana hiki mua keia i Waialala maluna pono ae o Kalaupapa; ia ianei malaila, ike maopopo aku la oia e pio ana ke anuenue iluna o Malelewaa, ma kahi nihinihi hiki ole ke heleia. Aia nae malaila kahi i hunaia ai o Laieikawai, oia a me kona kupunawahine, e like me ke kauoha mau a Kapukaihaoa ia Waka ma ka hihio.
No ka mea, i ka Makaula e holo mai ana ma ka moana, ua ike mua e aku o Kapukaihaoa i ka Makaula, a me kana mau hana, nolaila oia i olelo mau ai ia Waka ma ka hihio e ahai mua ia Laieikawai ma kahi hiki ole ke loaa.
I ka Makaula i haalele ai ia Waialala, hiki aku keia ma Waikolu ilalo pono o Malelewaa, aia nae e pio ana ke anuenue i kahi hiki ole ia ia ke hele aku; aka, ua noonoo ka Makaula i kekahi manawa, i wahi e hiki ai e ike i kana mea e ukali nei, a waiho aku i kana kanaenae i hoomakaukau mua ai, aole nae e hiki.
I kela la a ka Makaula i hiki ai ma Waikolu, ia po iho, hiki mua ke kauoha a Kapukaihaoa ia Laieikawai ma ka moeuhane, a puoho ae la oia, he moeuhane. Alaila, hoala aku la o Laieikawai i kona kupunawahine, a ala ae la, ninau aku la ke kupunawahine i kana moopuna i ke kumu o ka hoala ana.
Hai mai la ka moopuna, "Ua hiki mai o Kapukaihaoa i o'u nei ma ka moeuhane, e olelo mai ana, e ahai loa oe ia'u i Hawaii a hoonoho ma Paliuli, a malaila kaua e noho ai, pela mai nei oia ia'u, a puoho wale ae la wau la, hoala aku la ia oe."
Ia Laieikawai nae e kamailio ana i ke kupunawahine, hiki iho la ka hihio ma o Waka la, a ua like me ka ka moopuna e olelo ana, ia manawa, ala ae la laua i ke wanaao a hele aku la e like me ke kuhikuhi a Kapukaihaoa ia laua ma ka moeuhane.
Haalele laua ia wahi, hiki aku laua ma Keawanui, kahi i kapaia o Kaleloa, a malaila laua i halawai ai me ke kanaka e hoomakaukau ana i ka waa e holo ai i Lanai. La laua i halawai aku ai me ka mea waa, olelo aku la o Waka, "E ae anei oe ia maua e kau pu aku me oe ma ko waa, a holo aku i kau wahi i manao ai e holo?"
Olelo mai la ka mea waa, "Ke ae nei wau e kau pu olua me a'u ma ka waa, aka hookahi no hewa, o ko'u kokoolua ole e hiki ai ka waa."
Ia manawa a ka mea waa i hoopuka ai i keia olelo "i kokoolua" hoewaa, wehe ae la o Laieikawai i kona mau maka i uhiia i ka aahu kapa, mamuli o ka makemake o ke kupunawahine e huna loa i kana moopuna me ka ike oleia mai e na mea e ae a hiki i ko laua hiki ana i Paliuli, aka, aole pela ko ka moopuna manao.
I ka manawa nae a Laieikawai i hoike ai i kona mau maka mai kona hunaia ana e kona kupunawahine, luliluli ae la ke poo o ke kupunawahine, aole a hoike kana moopuna ia ia iho, no ka mea, e lilo auanei ka nani o kana moopuna i mea pakuwa wale.
I ka manawa nae a Laieikawai i wehe ae ai i kona mau maka, ike aku la ka mea waa i ka oi kelakela o ko Laieikawai helehelena mamua o na kaikamahine kaukaualii o Molokai a puni, a me Lanai. Aia hoi, ua hookuiia mai ka mea waa e kona iini nui no kana mea e ike nei.
A no keia mea, noi aku la ka mea waa i ke kupunawahine, me ka olelo aku, "E kuu loa ae oe i na maka o ko moopuna mai kona hoopulouia ana, no ka mea, ke ike nei wau ua oi aku ka maikai o kau milimili, mamua o na kaikamahine kaukaualii o Molokai nei a me Lanai."
I mai la ke kupunawahine. "Aole e hiki ia'u ke wehe ae ia ia, no ka mea, o kona makemake no ka huna ia ia iho."
A no keia olelo a Waka i ka mea waa mamuli o kana noi, alaila, hoike pau loa ae la o Laieikawai ia ia mai kona hunaia ana, no ka mea, ua lohe aku la o Laieikawai i ka olelo a kona kupunawahine, o Laieikawai no ka makemake e huna ia ia; aka, ua, makemake ole keia e huna.
A no ka ike maopopo loa ana aku o ka mea waa ia Laieikawai, alaila, he nuhou ia i ka mea waa. Alaila, kupu ae la ka manao ano e iloko ona, e hele e hookaulana ia Molokai apuni, no keia mea ana e iini nei.
Alaila, olelo aku la ua mea waa nei ia Laieikawai ma, "Auhea olua, e noho olua i ka hale nei, na olua na mea a pau oloko, aole kekahi mea e koe o ka hale nei ia olua, o olua maloko a mawaho o keia wahi."
A no ka hoopuka ana o ka mea waa i keia olelo, alaila, olelo aku la o Laieikawai, "E ke kamaaina o maua, e hele loa ana anei oe? No ka mea, ke ike lea nei maua i kou kauoha honua ana, me he mea la e hele loa ana oe?"
I aku la ke kamaaina, "E ke kaikamahine, aole pela, aole au e haalele ana ia oula; aka, i manao ae nei au e huli i kokoolua no'u e hoe aku ai ia olua a pae i Lanai."
A no keia olelo a ka mea waa, i aku la o Waka i ke kamaaina o laua nei, "Ina o ke kumu ia o kou hele ana i kauoha honua ai oe i na mea a pau o kou hale ia maua; alaila, ke i aku nei wau, he hiki ia maua ke kokua ia oe ma ka hoe ana."
A ike ka mea waa he mea kaumaha keia olelo a Waka imua ona.
Olelo aku la oia imua o na malahini, "Aole o'u manao e hoounauna aku ia olua e kokua mai ia'u ma ka hoe pu ana i ka waa, no ka mea, he mea nui olua na'u."
Aka, aole pela ka manao o ka mea waa e huli i kokoolua hoe waa pu me ia, no ka mea, ua hooholo mua oia i kana olelo hooholo iloko ona, e hele e kukala aku ia Laieikawai apuni o Molokai.
A pau ke kamailio ana a lakou i keia mau olelo, haalele iho la ka mea waa ia laua nei, a hele aku la e like me ka olelo hooholo mua iloko ona.
Ia hele ana, ma Kaluaaha kona hiki mua ana, a moe aku oia i Halawa, a ma keia hele ana a ia nei, ua kukala aku oia i ka maikai o Laieikawai e like me kona manao paa.
A ma kekahi la ae, i ke kakahiaka nui, loaa ia ia ka waa e holo ana i Kalaupapa, kau aku la oia maluna o ka waa, hiki mua oia i Pelekunu, a me Wailau, a mahope hiki i Waikolu kahi a ka Makaula e noho ana.
Ia ia nae i hiki aku ai i Waikolu, ua hala mua aku ua Makaula nei i Kalaupapa, aka, o ka hana mau a ua wahi kanaka nei, ke kukala hele no Laieikawai.
A hiki keia i Kalaupapa, aia hoi, he aha mokomoko e akoakoa ana ku aku la oia mawaho o ka aha, a kahea aku la me ka leo nui, "E ka hu, e na makaainana, e ka lopakuakea, lopahoopiliwale, e na'lii, na Kahuna, na kilo, na aialo, ua ike au i na mea a pau ma keia hele ana mai nei a'u, ua ike i na mea nui, na mea liilii, na kane, na wahine, na kaukaualii kane, na kaukaualii wahine, ka niaupio, ke ohi, aole wau i ike i kekahi oi o lakou e like me ka'u mea i ike ai, a ke olelo nei au, oia ka oi mamua o na kaikamahine kaukaualii o Molokai nei apuni, a me keia aha no hoi."
Ia manawa nae a ia nei e kahea nei, aole i lohe pono mai ka aha, no ka mea, ua uhiia kona leo e ka haukamumu leo o ka aha, a me ka nene no ka hoouka kaua.
A no ko ianei manao i lohe ponoia mai kana olelo, oi pono loa aku la ia iwaena o ke anaina, ku iho la oia imua o ka aha, a kuehu ae la oia i ka lepa o kona aahu, a hai hou ae la i ka olelo ana i olelo mua ai.
Iloko o keia manawa, lohe pono loa aku la ke Alii nui o Molokai i keia leo, alaila hooki ae la ke alii i ka aha, i loheia aku ai ka olelo a keia kanaka malahini e kuhea nei; no ka mea, iloko o ko ke alii ike ana aku i ua wahi kanaka nei, ua hoopihaia kona mau maka i ka olioli, me ke ano pihoihoi.
Kaheaia aku la ua wahi kanaka nei mamuli o ke kauoha a ke alii, a hele mai la imua o ke alii, a ninau aku la, "Heaha kou mea e nui nei kou leo imua o ka aha, me ka maka olioli?"
Alaila, hai mai la kela i ke kumu o kona kahea ana, a me kona olioli imua o ke alii. "Ma ke kakahiakanui o ka la i nehinei, e lawelawe ana wau i ka waa no ka manao e holo i Lanai, hoea mai ana keia wahine me ke kaikamahine, aole nae au i ike lea i ke ano o ua kaikamahine la. Aka, iloko o ko maua wa kamailio, hoopuka mai la ke kaikamahine i kona mau maka mai kona hunaia ana, aia hoi, ike aku la wau he kaikamahine maikai, i oi aku mamua o na kaikamahine alii o Molokai nei."
A lohe ke alii i keia olelo, ninau aku la, "Ina ua like kona maikai me kuu kaikamahine nei la, alaila, ua nani io."
A no keia ninau a ke alii, noi aku la ua wahi kanaka nei e hoikeia mai ke kaikamahine alii imua ona, a laweia mai la o Kaulaailehua ke kaikamahine a ke alii.
I aku la ua wahi kanaka nei, "E ke alii! oianei la, eha kikoo i koe o ko iala maikai ia ianei, alaila, like aku me kela." I mai la ke alii, "E! nani io aku la, ke hoole ae nei oe i ka makou maikai e ike nei, no ka mea, o ko Molokai oi no keia."
Alaila, olelo aku la kahi kanaka i ke alii me ka wiwo ole, "No ko'u ike i ka maikai, ko'u mea no ia i olelo kaena ai."
Ia manawa a kahi kanaka e kamailio ana me ke alii, e noho ana ka Makaula ia manawa e hoolohe ana i ke ano o ke kamailio ana, aka, ua haupu honua ae ka Makaula, me he mea la o kana mea e ukali nei.
A no keia mea, neenee loa aku la ka Makaula a kokoke, paa aku la ma ka lima o kahi kanaka, a huki malu aku la ia ia.
Ia laua ma kahi kaawale, ninau pono aku la ka Makaula i ua wahi kanaka nei, "Ua ike no anei oe i kela kaikamahine mamua au e kamailio nei i ke alii?"
Hoole aku la ua wahi kanaka nei, me ka i aku, "Aole au i ike mamua, akahi no wau a ike, a he mea malahini ia i ko'u mau maka."
A no keia mea, manao ae la ka Makaula, o kana mea i imi mai ai, me ka ninau pono aku i kahi i noho ai, a hai ponoia mai la.
A pau ka laua kamailio ana, lawe ae la oia i na mea ana i hoomakaukau ai i mohai no ka manawa e halawai aku ai, a hele aku la.
MOKUNA III
Ia hele ana o ka Makaula mahope iho o ko laua halawai ana me kahi kanaka, hiki mua keia iluna o Kawela; nana aku la oia, e pio ana ke anuenue i kahi a ua wahi kanaka nei i olelo ai ia ia; alaila, hoomaopopo lea iho la ka Makaula o kana mea no e ukali nei.
A hiki keia i Kaamola ka aina e pili pu la me Keawanui, kahi hoi a Laieikawai ma e kali nei i ka mea waa, ia manawa, ua poeleele loa iho la, ua hiki ole ia ia ke ike aku i ka mea ana i ike ai iluna o Kawela, aka, ua moe ka Makaula malaila ia po, me ka manao i kakahiaka e ike ai i kana mea e imi nei.
I kela po a ka Makaula e moe la i Kaamola, aia hoi, ua hiki ka olelo kauoha a Kapukaihaoa ia Laieikawai ma ka moeuhane, e like me ke kuhikuhi ia laua iloko o ko laua mau la ma Malelewaa.
Ia wanaao ana ae, loaa ia laua ka waa e holo ai i Lanai, a kau laua malaila a holo aku la, a ma Maunalei ko laua wahi i noho ai i kekahi mau la.
Ia Laieikawai ma i haalele ai ia Kalaeloa ia kakahiaka, ala ae la ka Makaula, e ku ana ka punohu i ka moana, a me ka ua koko, aia nae, ua uhi paapuia ka moana i ka noe a me ke awa, mawaena o Molokai, a me Lanai.
Ekolu mau la o ka uhi paapu ana o keia noe i ka moana, a i ka eha o ko ka Makaula mau la ma Kaamola, i ke kakahiaka nui, ike aku la oia e ku ana ka onohi iluna pono o Maunalei; aka, ua nui loa ka minamina o ka Makaula no ke halawai ole me kana mea e imi nei, aole nae oia i pauaho a hooki i kona manaopaa.
Ua aneane e hala na la he umi ia ia ma Molokai, ike hou aku la oia e ku ana ka punohu iluna o Haleakala; haalele keia ia Molokai, hiki mua oia iluna o Haleakala ma kela lua pele, aole nae oia i ike i kana mea e imi nei.
I ua Makaula nei nae i hiki ai malaila, ike aku la oia ia Hawaii, ua uhi paapuia ka aina i ka ohu, a me ka noe. A haalele keia ia wahi, hiki keia i Kauwiki, a malaila oia i kukulu ai i wahi heiau, kahi hoi e hoomana ai i kona Aku, ka mea hiki ke kuhikuhi i kana mea e imi nei.
I ua Makaula nei e kaapuni ana ma na wahi a pau ana i kipa aku ai, ua kauoha mua aku ka Makaula, i na e loaa kana mea e imi nei, alaila, e huli aku ia ia ma kahi e loaa ai.
A pau ke kapu heiau a ua Makaula nei ma, Kauwiki, i na po o Kane, a me Lono paha, alaila, ike maopopoia aku la ke kalae ana o ka aina a puni o Hawaii, a ua waiho pono mai na kuahiwi.
Ua nui no na la o ka Makaula ma Kauwiki, aneane makahiki a oi ae paha, aole nae oia i ike iki i ka hoailona mau ana e ukali nei.
I kekahi la, i ka malama o Kaaona, i na Ku, i ka manawa kakahiaka nui, ike aweawea aku la oia he wahi onohi ma Koolau, o Hawaii; ia manawa, puiwa koke ae la oia me ka lele o kona oili me ka maikai ole o kona noonoo ana; aka, ua kali loihi no oia me ka hoomanawanui a maopopo lea ka hana a kela wahi onohi; a pau ia malama okoa i ka hoomanawanuiia eia, a i kekahi malama ae, i ka la o Kukahi, i ke ahiahi, mamua o ka napoo ana o ka la, komo aku la oia iloko o kona wahi heiau, kahi i hoomakaukau ai no kona Akua, a pule aku la oia.
Ia ia e pule ana, a i ka waenakonu o ka manawa, ku mai la imua o ua Makaula nei ke kahoaka o Laieikawai, a me kona kupunawahine; a no keia mea, hooniau aku la oia i ka pule ana, aole nae i haalele kela kahoaka ia ia a hiki i ka maamaama ana.
Ia po iho, iloko o kona manawa hiamoe, halawai mai la kona Akua me ia ma ka hihio, i mai la, "Ua ike au i kou luhi, a me kou hoomanawanui ana, me ke ake e loaa ia oe ka moopuna a Waka, me kou manao hoi e loaa kou pomaikai no kana moopuna mai. Iloko o kau pule ana, ua hiki ia'u ke kuhikuhi, e loaa no o Laieikawai ia oe, mawaena o Puna, a me Hilo, iloko o ka ululaau, e noho ana iloko o ka hale i uhiia i na hulu melemele o ka Oo, nolaila, apopo e ku oe a hele."
Puoho ae la oia mai ka hiamoe, aia ka he hihio, a no keia mea, pono ole iho la kona manao, aole e hiki ia ia ke moe ia po a ao.
Ia po a ao ae i ke kakahiaka nui, ia ia maluna o Kauwiki, ike aku la oia i ke kilepalepa a ka pea o ka waa ilalo o Kaihalulu; holo wikiwiki aku la oia a hiki i ke awa, ninau aku la i kahi a keia waa e holo ai, haiia mai la, "E holo ana i Hawaii," a noi aku la oia e kau pu me lakou ma ka waa, a aeia mai la oia pu me lakou.
Hoi hou aku la ka Makaula iluna o Kauwiki, e lawe mai i kana mau wahi ukana, na mea ana i hoomakaukau ai i kanaenae.
Ia manawa, aia nei i hiki ai i ka waa, hai mua aku la oia i kona manao i na mea waa, "E na mea waa, e hai mai oukou i ka'u hana ma keia holo ana o kakou; ma ka oukou mea e olelo mai ai, malaila wau e hoolohe ai, no ka mea, he kanaka wau i hana pono oleia e na mea waa i ko'u holo ana mai Oahu mai, nolaila wau e hai mua aku nei ia oukou e na mea waa, malia o like oukou me laua."
A no keia olelo a ka Makaula, olelo mai la na mea waa, aole e hanaia kekahi, mea pono ole ma ia holo ana o lakou; a pau keia mau mea kau lakou ma ka waa a holo aku la.
Ma ia holo ana hiki mua lakou i Mahukona, ma Kohala, moe malaila ia po, a i ke kakahiaka ana ae, haalele ka Makaula i na mea waa, pii aku la oia a hiki i Lamaloloa, a komo aku la i Pahauna ka hoiau, he heiau kahiko kela mai ka po mai, a hiki i keia manawa.
Ua nui loa na la ona malaila o ka noho ana, aole nae oia i ike i kana mea e imi ai; aka, ma kona ano Makaula, hoomau aku la oia i ka pule i ke Akua, e like me kona mau la ma Kauwiki, a no ka pule hoomau a ua Makaula nei, ua looa hou ia ia ke kuhikuhi ana e like me kela hoike ia ia ma Kauwiki.
A no keia mea, haalele oia ia wahi, kaahele aku la oia ia Hawaii; ma Hamakua kona hiki mua ana, oi hele aku oia mai ka manawa uuku o kahi puaa a nui loa, a na ka puaa no e hele.
Ia ia i hiki ai i Hamakua, malalo o Waipio kona wahi i noho ai ma Pakaalana, aole nae he nui kona mau la malaila.
Haalele ka Makaula ia wahi, hiki aku oia i Laupahoehoe, a malaila aku a hiki i Kaiwilahilahi, a malaila oia i noho ai he mau makahiki.
(Maanei, e waiho kakou i ka moolelo no pa imi ana o ka Makaula. Pono e kamailio no ka hoi ana o Kauakahialii, i Kauai, me Kailiokalauokekoa: i ike ai kakou, aia o Laieikawai i Paliuli.)
Ma na Helu mua o keia Kaao, ua ike kakou na Kapukaihaoa i kauoha ia Waka ma ka moeuhane e hoihoi ia Laieikawai i Paliuli, mamuli o ka ike a ka Makaula.
Ua hookoia no nae e like me ke kauoha, ua noho o Laieikawai ma Paliuli, a hiki i kona hookanakamakua ana.
Ia Kauakahialii, laua o Kailiokalauokekoa i hoi ai i Kauai, mahope iho o ko laua halawai ana me ka Olali o Paliuli (Laieikawai), a hiki lakou i Kauai, mauka o Pihanakalani, kui aku la ka lono ia Kauaiapuni; akoakoa mai la na'lii, na kaukaualii, a me na makaainana a pau e ike i ka puka malahini ana aku o Kailiokalauokekoa ma, e like me ka mea mau; o Aiwohikupua nae kekahi oia poe Alii i akoakoa pu mai ma keia aha uwe o na malihini.
A pau ka uwe ana a lakou, ninau aku la na'lii ia Kauakahialii "Pehea kau hele ana aku nei mamuli o kou hoaa'ia ianei?" (Kailiokalauokekoa.)
Alaila, hai aku la o Kauakahialii i kona hele ana, penei: "I ko'u hele ana mai anei aku mamuli o ke aloha o ka wahine, a puni Oahu, a me Maui, aole i loaa ia'u kekahi wahine e like me Kailiokalauokekoa nei; a hiki au i Hawaii, kaapuni wau ia mokupuni. Ma Kohala kuu hiki mua ana. Kaahele au ma Kona, Kau, a hiki au i Keaau, a ma Puna, a malaila wau i noho ai, a malaila wau i halawai ai me kekahi wahine maikai i oi aku mamua o ianei (Kailiokalauokekoa). A o ka oi no hoi ia mamua o na wahine maikai o keia mau mokupuni a pau."
Iloko o keia olelo ana a Kauakahialii, hoomaopopo loa mai la o Aiwohikupua i ka helehelena maikai o ua wahine nei.
Alaila, hai aku la o Kauakahialii, "I ka po mua, mahope iho o ko laua halawai ana me kuu wahi kahu nei, hai mai la oia i kona manawa e hiki mai ai i kahi o ko makou wahi e noho ana, a hai mai la no hoi oia i na hoailona o kona hiki ana mai; no ka mea, ua olelo aku kuu wahi kahu nei i kane au na ua wahine nei, me ke koi aku no hoi e iho pu mai laua me ua wahi kahu nei o'u, aka, ua hai mai kela i kana olelo, 'E hoi oe a ko hanai, kuu kane hoi au e olelo mai nei, olelo aku oe ia ia, a keia po wau hiki aku, ina e kani aku ka leo o ka Ao, aole wau iloko oia leo; a kani aku ka leo o ka Alala, aole no wau iloko oia leo; i na e kani aku ka leo o ka Elepaio, hoomakaukau wau no ka iho aku; a i kani aku ka leo o ka Apapane, alaila, ua puka wau mawaho o kuu hale nei; hoolohe mai auanei oe a i kani aku ka leo o ka Iiwipolena, alaila, aia wau mawaho o ka hale o ko hanai; imi ae olua a loaa wau mawaho, oia kuu manawa e launa ai me ko hanai.' Pela mai ka olelo ua wahi kahu nei o'u.
"I ka po hoi ana e kauoha nei, aole i hiki ae, o i kali aku makou a ao ia po, aole i hiki ae; o na manu wale no kai kani mai, manao iho la wau he wahahee na kuu wahi kahu; i Punahoa nae lakou nei (Kailiokalauokekoa ma) kahi i moe ai me na aikane. No kuu manao he wahahee na kuu wahi kahu, nolaila, kauoha ae ana wau i ka Ilamuku e hoopaa i ke kaula; aka, ua hala e ua wahi kahu nei o'u i uka o Paliuli, e ninau aku i ua wahine nei i ke kumu o kona hiki ole ana i kai ia po, me ka hai aku no hoi e make ana ia.
"A pau kana olelo ana ia Laieikawai i keia mau mea, i mai la ka wahine i ua wahi kahu nei o'u, 'E hoi oe, a ma keia po hiki aku au, e like me ka'u kauoha ia oe i ka po mua, pela no wau e hiki aku ai.'
"Ia po iho, oia ka po e hiki mai ai ua wahine nei, ua puka mua ae lakou nei (Kailiokalauokekoa ma) i ke ao, i ua po nei e kaao ana no o ianei ia makou, i ke kihi o ke ahiahi, kani ana ka leo o ka Ao; i ka pili o ke ahiahi, kani ana ka leo o ka Alala; i ke kau, kani ka leo o ka Elepaio; i ka pili o ke ao, kani ana ka leo o ka Apapane; a i ka owehewhe ana o ke alaula, kani ana ka leo o ka Iiwipolena; ia kani ana no hoi, malu ana ke aka ma ka puka o ka hale, aia hoi, ua paa oloko i ka noe, a i ka mao ana ae, e kau mai ana kela iluna o ka eheu o na manu, me kona nani nui."
A no keia olelo a Kauakahialii imua o na'lii, ua hookuiia mai ko Aiwohikupua kino okoa e ka iini nui, me ka ninau aku, "Owai ka inoa oia wahine?"
Haiia aku la oia o Laieikawai; a no ka iini nui o Aiwohikupua i keia mea a Kauakahialii e olelo nei, manao iho la ia e kii i wahine mare nana, aka, ua haohao o Aiwohikupua no keia wahine. Nolaila, hai aku oia i kana olelo imua o Kauakahialii, "Ke haohao nei wau i keia wahine, no ka mea, owau ka mea nana i kaapuni keia mau mokupuni, aole wau i ike i kekahi wahine e kau mai iluna o ka eheu o na manu; me he mea la no kukulu o Tahiti mai ia wahine, noloko o Moaulanuiakea."
No ka manao o Aiwohikupua no Moaulanuiakea, o Laieikawai, oia kona mea i manao ai e kii i wahine nana. No ke mea, manua aku o kona lohe ana i keia mau mea, ua olelo paa o Aiwohikupua, aole e lawe i kekahi wahine o keia mau mokupuni i wahine mare nana; ua olelo oia, aia kana wahine makemake noloko o Moaulanuiakea.
A pau ke kamailio ana a na'lii no keia mau mea, a me ka walea ana e like me ka mea mau o ka puka malihini ana. A mahope koke iho oia mau la, lawe ae la o Aiwohikupua i kahi o Kauakahialii, i kanaka lawelawe imua o kona alo, me ka manao o Aiwohikupua o kela wahi kanaka ka mea e loaa ai ko ke Alii makemake.
A no keia kumu, hoolilo loa ae la o Aiwohikupua i ua wahi kanaka nei i poo kiekie maluna o na mea a pau, o ko ke Alii mau aina a pau, a me na kanaka a pau loa, na'lii a me na makaainana, ma kona ano Kuhina Nui.
A lilo ae la ua wahi kanaka nei i mea nui, huahua mai la na punahele mua a Aiwohikupua, aka, he mea ole lakou i ko ke Alii manao.
MOKUNA IV
Mahope iho o ka lilo ana o ua wahi kanaka nei i mea nui imua o ke Alii, me he Kuhina Nui la; a oia ka hoa kuka mau o ke Alii ma na mea e lealea ai ke Alii, me ka manao aku o ka poe e, e kuka ana ma na mea pili i ka aina, a me na waiwai e like me ka mea mau i ka noho Alii ana. Eia ka o Laieikawai no ka laua kuka mau, a he uuku ke kuka ma na mea e ae.
Mamua aku nae o ko Aiwohikupua lohe ana ia Kauakahialii no Laieikawai, ua hoike e oia i kana olelo paa imua o kona mau kaukaualii, a me na kaikuahine ona, a me kona poe aialo a pau, a eia kana olelo paa, "Auhea oukou e ko'u mau kaukaualii, a me na kaikuahine o'u ko'u mau aialo a pau; mai keia la aku a hiki i ko'u mau la hope, aole loa ana wau e lawe i kekahi wahine o keia mau mokupuni i wahine mare na'u, mai Kauai nei a hala loa i Hawaii, ina i oleloia mai he mau wahine maikai, aole no hoi au e haawi i ko'u kino e komo aku ma ke ano kolohe, he oleloa no. No ka mea, he kanaka hana pono oleia wau e na wahine, mai ko'u wa opiopio mai a hiki i ko'u hookanakamakua ana. Aia no ka'u wahine ae ke kii mai, no kekahi mau aina e mai, ina noloko mai o Moaulanuiakea, kahi o na wahine oluolu a'u i lohe ai; alaila, o ka'u wahine makemake ia, i na i kiiia mai wau ma na ano elua."
Iloko o ko Aiwohikupua lohe ana ia Kauakahialii, a me ko laua kuka mau ana me kona Kuhina Nui no Laieikawai, alaila, manaopaa ae la ke Alii no Tahiti mai ua wahine la.
I kekahi la, i ke awakea, hiamoe iho la ke Alii, loaa iho la o Laieikawai ia Aiwohikupua ma ka moeuhane, ua like kana ike ana ia Laieikawai ma ka moeuhane me ka Kauakahialii olelo ana ia ia. A puoho ae la ke Alii he moeuhane kana.
Iloko oia ala ana ae, aia hoi, he mea minamina loa i ke Alii i kona ike ana ia Laieikawai ma ka moeuhane, no ka mea, ua ala e mai ka hiamoe o ke Alii; a no ia mea, makemake iho la ke Alii e loaa hou ia ia ka hiamoe loihi ana ma ia awakea, i kumu e ike hou aku ai i kana mea i ike ai ma ka moeuhane.
Hoao hou iho la ke Alii e hiamoe hou, loaa hou no o Laieikawai ma ka hihio pokole loa, aole nae oia i ike maopopo loa aku, he wahi helehelena wale no kana ike lihi ana, a hikilele ae a oia.
A no keia mea, ua ano e loa ko ke Alii manao, ia manawa ka hoopuka ana a ke Alii i olelo paa imua o kona mau mea a pau, penei no ia:
"Auhea oukou, mai walaau oukou iloko o kuu wa hiamoe, mai hamumumu, a ina e walaau, he alii aimoku, e pau kona aimoku ana; ina lie alii aiahupuaa, e pau la; a ina he konohiki, a lopa paha ka mea nana i hahai kuu olelo paa, alaila, o ka make ka uku."
Oia iho la ka olelo paa a ke Alii, no ka mea, tia makemake loa ke Alii e loaa ia ia ka hiamoe loihi i kumu e launa hou ai laua ma ka moeuhane me Laieikawai.
A pau ka ke Alii olelo ana no keia mau mea, hoomaka hou oia e hiamoe, aole nae i loaa ia ia ka hiamoe a hiki i ka napoo ana o ka la.
Iloko o keia hana a ke Alii, aole nae oia i hai aku i keia mea ana e ike nei ma ka moeuhane, ua huna loa ke Alii i kona hoa kuka mau, manao la hoi oia, aia a loaa hou aku, alaila hai aku i kona hoa Kuhina Nui.
A no ka makemake loa o ke Alii e loaa mau ia ia ka moeuhane mau no Laieikawai, kauoha ae la oia i kona Kuhina Nui e mama i awa.
A nolaila, hoolale koke ae la ke Kuhina i na mea mama awa o ke Alii e mama i ka awa, a makaukau ko ke Alii makemake, a laweia mai la, inu iho la ke Alii me kona Kuhina, a oki mai la ka ona a ka awa. Kau koke mai la nae iluna o ke Alii ka halialia aloha o Laieikawai, me he mea ala ua launa kino mamua. Alaila, hapai ae la ia i wahi olelo ma ke mele penei:
"Kau mai ana i o'u nei Ka halialia nae lehua o Puna, I lawea mai e ka lau makani, E ka ahe makani puulena o ka lua, Hiamoe ole loko i ka minamina, I ka makemake--e."
I aku la ke Kuhina o ke Alii, mahope iho o ka pau, ana o ke mele ana, "He mea kupanaha, aole hoi au wahine a kaua e noho nei, aka, iloko o kau mele e heluhelu nei, me he wahine la kau."
I mai la ke Alii, "Ua oki na olelo a kaua, no ka mea, ke oki mai nei ka ona o ka awa ia'u." Iloko oia manawa, haule aku la ke Alii i ka hiamoe nui, o ke oki no ia, no ka mea, ua poina loa ka hiamoe o ke Alii, ua ike ole ke Alii i kana mea e manao ai.
Hookahi po, hookahi ao o ka moe ana mama ka ona awa o ke Alii. Olelo aku la ke Alii i kona hoa kuka, "Ma keia ona awa o kaua, aole i waiwai iki."
I mai la kona hoa kuka, "Pehea la ka hoi ka waiwai o ka ona awa? Kainoa o ka ona no kona waiwai, o ka mahuna alua."
I mai la ke Alii, "Aole hoi paha oia, o ka ike aku ka hoi paha la ia Laieikawai, alaila waiwai ka ona ana o ka awa."
Mahope iho oia manawa, hoomau aku la ke Alii i ka inu awa a hala na la he nui, ua like paha me hookahi makahiki, aole nae ke Alii i ike i ka waiwai oia hana ana, nolaila, hoopau iho la ke Alii ia hana.
Mahope iho o ko ke Alii hoopau ana no ka inu awa, akahi no a hai aku ke Alii i ka loaa ana o Laieikawai ma ka moeuhane, a me ke kumu o kona hoomau ana i ka inu awa, a hai pu aku la no hoi ke Alii i ke kumu o kona kau ana i kanawai paa, no ka mea walaau iloko o kona wa hiamoe.
Ia laua e kamailio ana no keia mau mea, alaila, hoomaopopo loa ae la ke Alii e holo i Hawaii e ike ia Laieikawai. Ia wa ka hoopuka ana o laua i olelo hooholo no ke kii ia Laieikawai i wahine mare.
I ka pau ana o na la ino, a hiki mai ka manawa kupono no ka holo moana, kauoha ae la ke Kuhina i na Kapena waa o ke Alii, e hoomakaukau i na waa no ka holo i Hawaii ia po iho, ia manawa ke koho ana a ke Alii i na hoewaa kupono ke holo pu, ko ke Alii mau Iwikuamoo ponoi.
Mamua o ka napoo ana o ka la, kauohaia ka poe nana uli o ke Alii, a me na Kilokilo e nana i na ouli o ke ao a me ka moana, i na he hiki i ke Alii ke hele, a ina he hiki ole e like me ka mea mau; aka, ua maopopo i kona poe nana uli a Kilokilo hoi, he hike i ke Alii ke hele i kana huakai.
A i ka wanaao, i ka puka ana o ka Hokuhookelewaa, kau aku la ke Alii a me kona Kuhina, na hoewaa he umikumamaono, na hookele elua, he iwakalua ko lakou nui maluna o na kaulua, a holo aku la.
Ia holo ana a lakou ma keia holo ana, hiki mua lakou ma Nanakuli, i Waianae, ia wanaao, haalele lakou ia wahi, hiki mua lakou i Mokapu, a malaila lakou i noho ai he umi la, no ka mea, ua loohia iakou e ka ino, hiki ole ke holo i Molokai. A pau na la he umi, ike maopopoia aku la ka malie, a maikai ka moana. Ia po iho a ao, hiki lakou i Polihua, ma Lanai, a mailaila aku hiki ma Ukumehame, a no ka makani ino ia la, ua noho lakou malaila, a i kekahi la ae, haalele lakou ia wahi, hiki lakou i Kipahulu ia la.
Ia lakou ma Kipahulu, hooholo ae la ke Alii i olelo e hele wawae mauka, a ma na waa na kanaka. Ma kahi nae a lakou i noho ai, ua nui ka poe mahalo no Aiwohikupua no ke kanaka maikai.
Haalele lakou ia Kipahulu, hiki lakou ma Hana, ma uka no ke Alii me kona Kuhina, ma na waa no na kanaka. I ke Alii nae e hele ana, he nui ka poe i ukali ia laua, no ka makemake ia Aiwohikupua.
Ia lakou i hiki aku ai ma ke awa pae waa o Haneoo i Hana, he nue ka poe i lulumi mai e makaikai i ke Alii, no ka pakela o ka maikai.
Ia Aiwohikupua ma nae i hiki aku ai, e heenalu mai ana na kane a me na wahine i ka nalu o Puhele, aia nae ilaila kekahi kaikamahine Alii maikai kaulana o Hana, o Hinaikamalama kona inoa. Iloko hoi o ko laua ike ana i ua kaikamahine Alii nei o Hana, alaila, ua hoopuniia ke Alii kane, a me kona Kuhina e na kuko; a oia no hoi ke kumu o ko Aiwohikupua ma noho ana malaila ia la.
A pau ka heenalu ana a na kamaaina, a i ka nalu pau loa o ko Hinaikamalama hee ana, o ka nalu ia i pae, hoopolilei mai la ka hee ana a ke kaikamahine Alii ma ka wai o Kumaka, kahi hoi a Aiwohikupua ma e noho mai ana.
I ke kaikamahine Alii nae e auau ana i ka wai o Kumaka, ua hoopuiwaia ke Alii kane, a me kona Kuhina e ke kuko ino. A no ia mea, iniki malu aku la ke Kuhina o ke Alii ia Aiwohikupua, e hookaawale ia lana mai kahi a Hinaikamalama e auau ana, i ole laua e pilikia ma ka manao.
Ia Aiwohikupua ma i hoomaka ai e hookaawale ia laua mai ko ke Alii wahine wahi e auau ana, alaila, pane aku la ke Alii wahine, "E na'lii! he holo ka hoi ka olua, kainoa hoi he wehe ko ke kapa, lele iho hoi he wai, hookahi hoi ka auau ana o kakou, hoi aku he hale, a moe, he ai no, he i-a no hoi, a he wahi moe no hoi, oia iho la no ka waiwai a ke kamaaina, i makemake no hoi e hele, hele no, ina he makemake e noho, o Hana no hoi nei noho iho."
A no keia olelo a ke Alii wahine, I aku la ke Kuhina i ke Alii, "E! pono ha ka manao o ke Alii wahine, no ka mea, ua makemake loa ke Alii wahine ia oe."
I mai la o Aiwohikupua, "Ua makemake au i ke Alii wahine, no ka mea, ke ike lea nei au i ka oi loa o kona maikai mamua o ka'u mau wahine mua nana i kumakaia; aka, ua lohe oe i ka'u hoohiki paa ana, aole au e lawe mai i kekahi wahine o keia mau moku i wahine na'u."
A no keia olelo a Aiwohikupua, i aku kona Kuhina, "Ua laa oe no kela hoohiki au, alaila, e aho na'u ka wahine a kaua."
A pau keia kamailio liilii ana a laua, hele aku la laua i ka heenalu. A ia laua e heenalu ana, aia hoi, ua hoopuniia mai la ke Alii wahine no Aiwohikupua, a ua nui ka poe i hoopuni paaia no ka makemake i ke Alii kane.
A pau ka auau ana a laua, hoi aku la laua me ka manao e kau maluna o na waa a holo aku; aka, ike aku la o Aiwohikupua i ke Alii wahine e konane mai ana, a manao iho la ke Alii kane malihini e hele i ke konane; aka, ua lilo mua na ke Alii wahine ke kahea e konane laua.
A hiki o Aiwohikupua ma kahi o ke Alii wahine, kau na ilili a paa ka papa, ninau mai ke Alii wahine, "Heaha ke kumu pili o ka malihini ke make i ke kamaaina?"
I aku o Aiwohikupua, "He mau waa kaulua ko'u kumu pili, aia ke lana mai la iloko o ke kai, oia ko'u kumu pili me oe."
I mai la ke Alii wahine, "Aole he maikai o kou kumu pili e ka malihini, hookahi no kumu pili mama loa, oia na kino no o kaua, ina e make au ia oe, alaila, e lilo wau nau, ma kau hana e olelo mai ai, malaila wau e hoolohe ai, a e hooko ai hoi, ma ka mea kupono nae i ka hooko aku, a ina hoi e make oe ia'u, alaila, o oe no ka'u, e like me kau hana ia'u, pela no au e hana ai ia oe, me ko noho i Maui nei."
A no keia olelo a ke Alii wahine, hooholo koke ae la ke Alii kane i ka olelo ae. I ka hahau ana a laua i ka papa mua, make o Aiwohikupua.
Alaila, i mai la ke Alii wahine, "Ua eo ia'u, aohe ou kumu e ae e pili mai ai, a ina nae he kaikaina kou, alaila ae aku au e pili hou kaua."
A no keia mau olelo maikai a ke Alii wahine imua o Aiwohikupua, alaila, hooholo koke ae la oia i kona manao ae ma ka waha wale no.
A iloko o ko laua manawa kamailio, hoopuka aku la o Aiwohikupua i kona manao imua o ke Alii wahine, "He nani hoi ia ua pili ae nei ko'u kino me oe, a ua maikai no; aka, aole kaua e launa koke, aia a hoi mai au mai kuu kuakai kaapuni ia Hawaii; no ka mea, ua hoohiki wau mamua o kuu holo ana mai nei, aole wau e launa me kekahi o na wahine e ae, aia no a puni o Hawaii, alaila, hana wau e like me kuu makemake, e like me ka kaua e kamailio nei, a oia hoi ka hookoia ana o kou makemake. Nolaila, ke kauoha mua aku nei wau ia oe mamua o kuu hele ana, e noho oe me ka maluhia loa, aole e lilo i kekahi mea e ae, aole hoi e hana iki i kekahi mea pono ole e keakea ai i ka kaua hoohiki, a hoi mai wau mai kuu huakai makaikai mai, alaila, e hookoia ke kumu pili o ka wahine Alii. Ina i hoi mai wau, aole oe i maluhia, aole hoi oe i hooko i ka'u mau kauoha, alaila, o ka pau no ia."
Aole nae keia o ko Aiwohikupua manao maoli. A pau na kauoha a Aiwohikupua ia Hinaikamalama, haalele lakou ia Maui, hiki lakou nei i Kapakai ma Kohala.
I kekahi la ae, haalele lakou ia Kapakai, holo aku la lakou a mawaho pono o Kauhola, nana aku la o Aiwohikupua i ka akoakoa lehulehu ana o na kanaka mauka o Kapaau.
Ia manawa, kauoha ae la o Aiwohikupua i na hoewaa, e hookokoke aina aku na waa, no ka mea, ua makemake ke Alii e ike i ke kumu o keia akoakoa lehulehu ana o na kanaka.
A hiki lakou i ke awa pae waa ma Kauhola, ninau aku la ke Alii i ke kumu o ka akoakoa lehulehu ana o na kanaka, alaila, hai mai la na kamaaina, he aha mokomoko ke kumu o ia lehulehu ana.
Ia manawa, okalakala koke ae la o Aiwohikupua e hele e makaikai i ka aha mokomoko, a hekau iho la na waa o lakou, pii aku la o Aiwohikupua, a me kona Kuhina, a me na hookele elua, eha ko lakou nui o ka pii ana.
A hiki lakou i Hinakahua i ke kahua mokomoko, ia manawa, ike mai la ka aha mokomoko i ke keiki Kauai, no ka oi o kona kanaka maikai mamua o na keiki kamaaina, a lilo iho la ka aha i mea haunaele.
Mahope iho o keia haunaele ana, hoomaka hou ka hoonoho o ke kahua mokomoko, ia manawa, pili aku la o Aiwohikupua ma ke kumu laau milo, e nana ana no ka hoouka kaua.
Ia Aiwohikupua nae e ku ana ma kona wahi, puka mai la o Ihuanu a ku iwaena o ke kahua mokomoko, e hoike ana ia ia iho imua o ke anaina, a kahea mai la me ka leo nui, "Owai ka mea ma kela aoao mai e hele mai e mokomoko?" Aka, aole e hiki i kekahi mea ke aa mai e ku imua o Ihuanu, no ka mea, o ko Kohala oi kelakela no ia ma ka ikaika i ke kuikui.
Ia Ihuanu e hoike ana ia ia iho, huli ae la oia, a ike ia Aiwohikupua, kahea mai la, "Pehea oe e ka malihini? E pono paha ke lealea?"
A lohe o Aiwohikupua i keia leo kahea a Ihuanu, hele aku la a ku imua o ke kahua kaua, e hawele ana me kona aahu pukohukohu, i like me ke ano mau o na Puali o ke Alii. Pane aku la oia imua o kona hoa hakaka.
"E ke kamaaina, ua noi nai oe ia'u e lealea kaua, a eia hoi ka'u noi ia oe, i elua mai ma kou aoao, huipu me oe, akolu oukou, alaila mikomiko iki iho ka malihini."
A lohe o Ihuanu i keia olelo a Aiwohikupua, i mai la oia, "He oi oe o ke kanaka nana i olelo hookano iho nei wau imua o keia aha a pau, owau no ka oi mamua o na kanaka a pau, a ke olelo mai nei hoi oe i ekolu aku ma keia aoao, a heaha la oe i mua o'u?"
Olelo mai la o Aiwohikupua, "Aole au e aa aku e hakaka me oe ma kau noi, ke ole oe e ku mai me na mea e ae ma kou aoao, a heaha hoi oe imua o'u! Nolaila, ke olelo paa nei wau ano, he hiki ia'u ke hoolilo i keia Aha i mea ole iloko o kuu lima."
A no keia olelo a Aiwohikupua, hele mai la kekahi o na puali ikaika a ma ke kua o Aiwohikupua, olelo mai la. "E! mai olelo aku oe ia Ihuanu, o ko Kohala oi no kela; aohe puko momona o Kohala nei i kela kanaka."
Ia manawa, huli ae la o Aiwohikupua, a pale ae la i ka mea nana i olelo mai ma kona kua, haula aku la ilalo a make loa.
MOKUNA V
A ike mai la ka aha kanaka a pau o ke kahua mokomoko i ka oi ana o ka ikaika o Aiwohikupua, no ka make loa ana o ke kanaka ma ke pale wale ana no.
Ia manawa, hele mai la kekahi mau puali o Ihuanu, a olelo mai la ia Ihuanu penei: "E Ihuanu e! ke ike maopopo lea aku nei wau ano i keia manawa, aole e lanakila ana ko kakou aoao, a ma kuu manao paa hoi, e lanakila ana ka malihini maluna o kakou, no ka mea, ke ike maopopo aku la no oe, ua make loa ko kakou kanaka i ka welau wale no o koia la lima, ahona a kui maoli aku kela, lele liilii. Nolaila, ke noi aku nei au ia oe, e hui ka aha, e pono ke hoopau ka mokomoko ana, a me kou aa ana aku i ka malihini, a nolaila, e hele oe a i ka malihini, e lulu lima olua, a e haawi aku i kou aloha nona, i aloha pu ai olua me ka ike aku o ka aha ua hoomoe a pau wale ke kaua."
Iloko o keia olelo, alaila, ua ho-ai'a ka inaina wela o Ihuanu no keia olelo, me ka olelo aku, "E ko'u poe kokua, mai maka'u oukou, mai hopohopo no ka make ana o kela kanaka o kakou ma ke pale ana i ka welau o kona lima, aole anei wau i hana pela i kekahi mau la mamua ae nei maanei? A heaha la oukou i maka'u ai; a nolaila, ke hai aku nei wau ia oukou, ina i hopo oukou no kela malihini, alaila, e huna oukou i ko oukou mau maka i ke aouli, aia a lohe aku oukou ua lanakila o Ihuanu, alaila, hoomanao oukou i kuu puupuu ia Kanikapiha, ka ai a ke kumu i ao oleia ia oukou. No ka mea, ke ike nei wau, aole e lanakila mai oia maluna o'u, no ka mea, ua kani ka pola o kuu malo i keia la."
A no keia olelo a Ihuanu, i aku kona mau hoa hui mokomoko, "Auhea oe! Ua pau ka makou olelo, aohe hana i koe, kulia imua o ka ai a ke kumu a kakou i ao pu oleia mai ia makou, a ke olelo mai nei hoi oe, ua kani ka pola o ko malo, malia o lanakila oe i ua malo ou." Alaila, nee aku la kona mau hoa mawaho o ka aha.
Ia Ihuanu nae e olelo kaena ana ia ia iho imua o kona mau hoa no kona lanakila maluna o Aiwohikupua, alaila, oi mai la o Aiwohikupua a kokoke iki ma ke alo o Ihuanu, upoipoi ae la oia i kona mau lima ma ka poohiwi, me he moa kane la e hoomakaukau ana no ke kani ana, a olelo aku la oia ia Ihuanu, "E Ihuanu! Kuiia i kuu piko a pololei i eha kauna kui?"
A lohe o Ihuanu i keia kaena a Aiwohikupua e kui, alaila, leha ae la na maka o Ihuanu a puni ka aha, ike aku la oia e hiiia mai ana kekahi keiki opiopio loa, alaila, olelo aku la o Ihuanu ia Aiwohikupua, "Aole na'u oe e kui, na kela wahi keiki e hiiia mai la, nana oe e kui, a oia kou hoa hakaka."
A lohe o Aiwohikupua i keia olelo, he mea e kona ukiuki, ia manawa, pii ae la ka ula o Aiwohikupua a puni ke kino, me he mea la ua hooluuia i ke koko o na hipa keiki. Huli ae la oia a kupono imua o ka aha, a olelo aku la, "Owai keia kanaka i aa mai ai oia i ke keiki Kauai nei, nolaila, ke olelo nei wau i keia, he hiki i kuu Akua ke haawi mai ia'u e lanakila maluna o keia kanaka, a e hoolilo ae kuu Akua i ke poo o ko oukou ikaika i mea milimili na kuu mau hoewaa."
Alaila, kukuli iho la o Aiwohikupua a pule aku la i kona mau Akua penei: "E Lanipipili, Lanioaka, Lanikahuliomealani, e Lono, e Hekilikaakaa, a me Nakolowailani, i keia la, e ike mai oukou ia'u i ka oukou kama, ka oukou pua i koe ma ke ao nei, ma keia la, e haawi mai oukou i ka ikaika a pau maluna o ka oukou kama nei, e hiki no ia oukou ke hoohala i kana puupuu ma kona kui ana mai i ka oukou kama, a ke noi aku nei wau e haawi mai i ke poo o Ihuanu i kuu lima, i mea paani na ko'u mau hoewaa, i ike ai keia aha a pau, owau ke lanakila maluna o keia kanaka i Okipoepoe Oleia. Amene." (Amama.)
A pau kana pule ana, ku ae la o Aiwohikupua iluna me ka maka ikaika a makaukau no ka hoouka kaua, a ninau aku la ia Ihuanu, "Ua makaukau anei oe e kue mai ia'u?"
Olelo mai la o Ihuanu, "Aole au e kui aku ia oe, nau e kui mua mai ia'u."
A lohe ke kumu kui a Ihuanu i keia mau olelo, hele mai la a ma ka aoao o Ihuanu, i mai la, "Hawawa oe e kuu haumana, ina e kena hou mai kela, alaila, e hoomaka oe e kui me kou ikaika a pau, no ka mea, o kona manawa e kena mai ai e kui, oia iho la no ka hoomaka ana," a nolaila, ua pono keia ia Ihuanu.
A pau ka laua kamailio ana, ninau hou aku la o Aiwohikupua ia Ihuanu, "Ua makaukau anei oe e kui mai ia'u; ina he manao e kui, kui mai I kuu maka."
Ia manawa, i waiho koke mai ana o Ihuanu i ka puupuu, hu ka makani ma ka papalina o Aiwohikupua, aole nae i ku, no ka mea, ua alo o Aiwohikupua, oia ka mea i hala'i.
A hala ka puupuu a Ihuanu, e waiho koke ae ana o Aiwohikupua i kana puupuu, ku no i ka houpo, hula ma ke kua; ia manawa, kaikai ae la o Aiwohikupua i ke kanaka me kona lima, a kowali ae la ia Ihuanu imua o ke anaina, a kiola aku la i waho o ka aha, a lanakila iho la o Aiwohikupua maluna o Ihuanu uwauwa aku la ka pihe me ka hui o ka aha i ka poe makaikai.
A make iho la o Ihuanu, hele mai la kona mau hoa, e waiho ana, na mea hoi nana i olelo mai e hooki ka hakaka, me ka ninau iho, "E Ihuanu! ua hiki anei i ko ai i ao oleia ia makou ke hoola ia oe, e hakaka hou me kela kanaka ikaika lua ole?" Oia ke olelo henehene a kona mau hoa.
I ka lehulehu e lulumi ana no ka make o Ihuanu ko lakou Pukaua, a e uwe ana hoi, hele aku la o Aiwohikupua, a oki ae la i ke poo o Ihuanu, a me ka laau palau a Ihuanu, a kiola aku la i kona mau hookele, oia ka hooko hope loa ana o kana pule. A pau keia mau mea, haalele o Aiwohikupua i ka aha, a hoi aku la a kau iluna o na waa, a holo aku la, kui aku la ka lono o keia make a puni o Kohala, Hamakua, a puni o Hawaii.
Holo aku la lakou nei a kau i Honokaape, ma Waipio, mailaila aku a waho o Paauhau, nana ae la lakou e ku ana ka ea o ka lepo o uka, ninau aku la o Aiwohikupua i kona Kuhina, "Heaha la kela lehulehu e paapu mai nei o uka? He mokomoko no paha? Ina he aha mokomoko kela, e hele hou kaua e makaikai."
Olelo aku la kona Kuhina, "Ua oki ia manao ou, no ka mea, aole he huakai mokomoko ka kaua i hele mai nei, he huakai imi wahine ka kaua."
I mai o Aiwohikupua i ke Kuhina, "Kaheaia aku na hookele, e hooponopono ae na waa a holo pololei aku i ke awa, i lohe aku kakou i keia lehulehu." A hookoia ko ke Alii makemake, a holo aku lakou a malalo o ka pali kahakai, ninau aku la i na wahine e kuiopihi ana, "Heaha kela lehulehu o uka?"
Hai mai la na wahine ia lakou, "He aha hookuku mokomoko, a o ka mea oi o ka ikaika, alaila, oia ke hoounaia e hele e kuikui me ke kanaka Kauai i hakaka mai nei me Ihuanu, a make mai nei ua o Ihuanu; oia ia pihe e uwa ala."
A no keia mea, kena koke ae la o Aiwohikupua e hekau na waa, a lele aku la o Aiwohikupua, o kona Kuhina aku me na hookele elua, pii aku la lakou nei a hiki i ka aha mokomoko, aia nae lakou ma kahi kaawale mai e nana ana i ka aha.
Alaila, hele mai la kekahi kamaaina ma ko lakou nei wahi e noho ana, ninau aku la o Aiwohikupua i ka hana a ka aha, haiia mai la e like me ka olelo a kela mau wahine i olelo ai.
Olelo aku la o Aiwohikupua i kahi kamaaina, "E hele oe a olelo aku, owau kekahi e lealea me keia poe, aole nae e lealea me ka poe ikaika ole."
I mai la ua wahi kamaaina nei, "Hookahi no ikaika o keia aha o Haunaka, a oia ke hoounaia ana i Kohala, e hakaka me ke kanaka Kauai."
Olelo aku la o Aiwohikupua, "E hele koke oe, a olelo aku ia Haunaka e lealea maua."
A hiki aku ua wahi kanaka kamaaina nei a halawai me Haunaka; a lohe o Haunaka i keia mau olelo, lulu iho la oia i kona mau lima, paipai ae la i ka umauma, keekeehi na wawae, a peahi mai la ia Aiwohikupua e hele aku iloko o ka aha, a hele aku la o Aiwohikupua, a wehe ae la i kona kihei, a kaei ae la ma kona puhaka.
Ia Aiwohikupua ma ka aha, olelo aku la oia imua o Haunaka, "Aole e eha ke keiki Kauai ia oe, he lala kamahele no ka laau ku i ka pali."
Ia manawa a Aiwohikupua e kamailio ana no keia mau mea, kahea mai la mawaho o ka aha he wahi kanaka i ike i ka hakaka ana a Aiwohikupua me Ihuanu, "E Haunaka, a me ka aha, aole oukou e pakele i keia kanaka, ua like ka puupuu o keia kanaka me ka pololu, hookahi no kui ia Ihuanu, hula pu ka puupuu ma ke kua, a o ke kanaka no keia i make mai nei o Ihuanu."
Ia manawa, lalau mai la o Haunaka i na lima o Aiwohikupua, a aloha mai la oia, a o ka pau no ia, hoaikane laua, hui ka aha. A haalele lakou ia wahi, hele pu aku la o Aiwohikupua ma me ke aikane a kau lakou la ma na waa, a holo aku la a pae i Laupahoehoe.
MOKUNA VI
(Ma ka Mokuna V o keia Kaao, ua ike kakou ua hiki aku a Aiwohikupua ma Laupahoehoe; maanei e kamailio iki kakou no Hulumaniani ka Makaula nana i ukali mai o Laieikawai, mai Kauai mai, ka mea i olelomuaia ma ka helu mua o keia Kaao.)
I ka la a Aiwohikupua ma i haalele ai ia Paauhau, ma Hamakua, i ka la hoi i holo mai ai a hiki i Laupahoehoe, ua ike mua aku ka Makaula i na mea a pau i kekahi ahiahi iho mamua o ko Aiwohikupua hiki ana ma Laupahoehoe, a penei kona ike ana:
I ua ahiahi la, mamua o ka napoo ana o ka la, e noho ana ka Makaula ma ka puka o ka hale, nana aku la oia i ke kuku o na opua ma ka nana ana i na ouli o ke ao, a like me ka mea mau i ka poe kilokilo mai ka wa kahiko mai a hiki i keia manawa.
I aku la ua Makaula nei, "He waa Alii hoi keia e holo mai nei, he umikumamaiwa kanaka, hookahi Alii Nui, he mau waa kaulua nae."
Ia manawa, puiwa koke ae la ka lehulehu e noho pu ana me ka Makaula, a nana aku la aole he mau waa holo mai; nolaila, ninau aku la ka poe me ia, "Auhea hoi na waa au i olelo mai nei he mau waa Alii?"
Olelo aku ka Makaula, "Aole he mau waa maoli, ma ka opua ka'u ike ana aku la, apopo e ike kakou he waa Alii."
Ia po a ao ae, mahope o ka auina la ike hou aku la oia i ke ku a ka punohu i ka moana, ma ka hoailona i ku ia Aiwohikupua e like me ka mea i maa i ua Makaula nei. (E like paha me ka ike ana i ke Kalaunu Moi o kela Alii keia Alii ke hiki mai io kakou nei, pela paha ka maopopo ana o ko Aiwohikupua punohu i ikeia e ua Makaula nei.)
A no ka ike ana o ka Makaula i kela hoailona, ku ae la oia a hopu he wahi puaa, he moa lawa, me ka puawa, e hoomakaukau ana no ka hiki mai o Aiwohikupua.
A no keia hana a ka Makaula, he mea haohao loa ia i ko lakou poe, me ka ninau aku, "E hele ana oe e hoomakaukau nei keia ukana au?"
Hai mai la ka Makaula, "E hoomakaukau mua ana wau no ka hiki mai o kau Alii o Aiwohikupua, oia kela mea a'u i olelo aku ai ia oukou i ke ahiahi nei, nolaila, eia oia ke holo mai nei i ka moana, nona kela kualau i ka moana, a me keia noe e uhi nei."
A kokoke o Aiwohikupua ma i ke awa pae o Laupahoehoe, ia manawa ke kui ana o na hekili he iwakalua, pili pu na kanaka o Hilo nokeia mea, a i ka mao ana ae, ike aku la na mea a pau i keia kaulua e holo mai ana a pae i ke awa, me ka puloulou Alii iluna o na waa, alaila, maopopo ae la ka wanana a ka Makaula
I na waa e holo mai ana a pae, ku ana ka Makaula i ke awa, mai luna mai o Kaiwilahilahi, hahau iho la ka Makaula i ka puaa imua o ke Alii, a pule aku la oia ma ka inoa o na Akua o Aiwohikupua, a eia kana pule.
"E Lanipipili, e Lanioaka, e Lanikahuliomealani, e Lono, e Hekilikaakaa, e Nakolowailani. E na Akua o kuu Alii, kuu milimili, kuu ihi kapu, ka mea nana e kalua keia mau iwi. Eia ka puaa, ka moa lawa, ka awa, he makana, he mohai, he kanaenae i ke Alii na ka oukou kauwa nei, e ike i ka oukou kauwa ia Hulumaniani homai he ola, i ola nui, i ola loa, a kau i ka puaneane, a kani koo, a palalauhala, a haumakaiola, amama, ua noa, lele wale aku la."
Ia manawa a ke Alii e hoolohe ana i ka pule a ka Makaula, ike mai la o Aiwohikupua, o kana Makaula keia, ua mokumokuahua ka manawa o ke Alii i ke aloha i kana kauwa, no ka mea, ua loihi ka manawa o ka nalo ana, aole no hoi i ikeia ka manawa i nalo ai.
A pau ka pule ana a ua Makaula nei, kena koke ae ana o Aiwohikupua i kona Kuhina, "E haawi na makana a ka Makaula na na Akua."
Lele koke aku la ka Makaula a hopu i na wawae o ke Alii, a kau iho la iluna o ka a-i, a uwe iho la; a o Aiwohikupua hoi, apo aku la ma na poohiwi o kana kauwa, a uwe helu iho la.
A pau ka uwe ana, ninau iho la ke Alii i kana kauwa, " Heaha kou mea i hiki mai ai a noho ianei; a pehea ka loihi o kou hele ana."
Hai aku la ke kauwa e like me ka kakou heluhelu ana ma na Mokuna mua. Ia manawa a ka Makaula i olelo aku ai i ke Alii i na kumu a me na kuleana o kona hele ana, a pau ia. Alaila, na ka Makaula ka ninau hope ia Aiwohikupua; aka hoi, ma ka paewaewa o ka ke Alii olelo ana, me ka olelo aku, e huakai kaapuni kana.
Walea iho la ke Alii me ka Makaula ia po a wanaao, hoo makaukau na waa, a holo aku la.
Holo aku la lakou mai Laupahoehoe aku a hiki lakou i waho o Makahanaloa, nana aku la ua wahi kanaka nei (ka mea i kapaia he Kuhina), i ka pio mai a ke anuenue iuka o Paliuli.
Olelo aku la oia i ke Alii, "E! auhea oe? E nana oe i kela anuenue e pio mai la, aia ilaila o Laieikawai, ka mea a kaua e kii nei, a malaila no kahi i loaa ai ia'u."
Olelo aku la o Aiwohikupua, "Ke manao nei wau aole kela o Laieikawai, aole no nona kela anuenue, no ka mea, he mea mau no ia no na wahi ua a pau, he pio no ke anuenue. Nolaila, ke noi aku nei wau ia oe, e kali kaua a ike ia mai ka malie ana, a ikeia aku ka pio mai o ke anuenue iloko o ka manawa malie, alaila maopopo nona kela hoailona."
A ma keia olelo a ke Alii, hekau iho la na waa o lakou i ke kai, pii aku la o Aiwohikupua me kona Kuhina a hiki i Kukululaumania, ma ke kauhale o na kamaaina, a noho iho la malaila e kali ana no ka malie o ka ua. A hala na la eha malaila, haalele loa ka malie o Hilo, ike maopopoia aku la ke kalae ana mai o ka aina, a waiho wale mai o Panaewa.
I ka eha o ka la, i ke kakahiaka nui, ala ae la o Aiwohikupua, a puka aku la mawaho o ka hale, aia hoi, e pio mai ana no ke anuenue i kahi a laua i ike mua ai, kakali, loihi iho la ke Alii a hiki i ka puka ana o ka la, hoi aku la a kona Kuhina aia kela e hiamoe ana, hooala aku la, me ka i aku i ke Kuhina, "E! pono io paha kau e olelo nei, ia'u no kakahiaka poeleele, ala e aku nei no wau iwaho, ike aku nei no au, e pio mai ana ke anuenue i kahi no au i kuhikuhi ai ia'u, i ke kali mai la no wau a puka ka la, aia no ke mau la ke anuenue, hoi mai la wau hoala aku nei ia oe."
Olelo aku la ua wahi kanaka nei, "O ka'u ia e olelo aku ana ia oe, e holo kakou, i na paha aia kakou i uka o Paliuli kahi i noho ai i keia mau la."
Ia kakahiaka, haalele lakou ia Makahanaloa, holo waho na waa o lakou, o Keaau ke awa.
Ia holo ana o lakou a ahiahi, pae lakou i Keaau, nana aku la lakou e ku mai ana no na hale o Kauakahialii ma, e heenalu mai ana no hoi na kamaaina; a hiki lakou, mahalo mai la na kamaaina no Aiwohikupua e like me kona ano mau.
Noho malihini iho la lakou ia Keaau, a ahiahi, kauoha mua iho la o Aiwohikupua i na hookele a me na hoewaa, e noho malie a hoi mai laua mai ka laua huakai imi wahine mai, oiai o lakou wale no.
I ka napoo ana o ka la, hopu aku la o Aiwohikupua i kona aahu Ahuula, a haawi aku la i kahi kanaka, a pii aku la.
Pii aku la laua iloko o na ululaau loloa, i ka hihia paa o ka nahelehele, me ka luhi, a hiki laua ma kahi e kokoke ana i Paliuli, lohe laua i ka leo o ka moa. I aku la kahi kanaka i ke Alii, "Kokoke puka kaua."
Hoomau aku la no laua i ka pii a lohe hou laua i ka leo o ka moa (o ka moa kualua ia). Hoomau aku laua i ka pii a hiki i ka malamalama loa ana.
I aku la kahi kanaka i ke Alii, "E! puka kaua, aia ke kupunawahine o Laieikawai ke houluulu mai la i na moa, e like me kana hana mau."
Ninau aku la o Aiwohikupua, "Auhea ka hale o ke Alii Wahine?"
I aku la kahi kanaka, "Aia a puka lea aku kaua iwaho o ka mahinaai nei la, alaila, ike maopopo leaia aku ka hale."
A maopopo ia Aiwohikupua, ke kokoke hiki o laua i ka hale o Laieikawai, nonoi aku la oia e haawi mai kahi kanaka i ka ahuula, i paa iho ai o Aiwohikupua ia mea ma kona lima, a hiki i ko laua launa ana me ke Alii wahine o Paliuli.
A hala ka mahinaai, ike aku la laua i ka hale o Laieikawai, ua uhiia me no hulu melemele o ka Oo, e like me ka alelo a ke akua i ka Makaula, ma ka hihio iluna o Kauwiki.
Ia Aiwohikupua e nana ana i ka hale o ke Alii wahine o Paliuli, he mea e ke kahaha a me ka hilahila, ia manawa ka hoomaka ana o ko Aiwohikupua kanalua ana.
A no ke kanalua i loaa ia Aiwohikupua, olelo aku oia i kona kokoolua, "Auhea oe, ua hele mai nei kaua me ka manao ikaika no kuu wahine, kuhi iho nei wau, he wahine a lohe mai i ke ao, aole ka! i ike aku nei ka hana i ka hale o ke Alii Wahine, aole no ona lua, nolaila, ano e hoi kaua me ka launa ole."
I mai la kona Kuhina, "He mea kupanaha, a hiki ka hoi kaua i ka hale o ko wahine, ka kaua mea i au mai nei i keia mau kai ewalua, eia ka hoi he koi kau e hoi; e hele no kaua a launa, aia mai ilaila ka nele a me ka loaa; no ka mea, ina no paha ia e hoole mai, hoomano aku no, ua akaka no he waa naha i kooka ko kaua, ko ke kane."
"Auhea oe?" Wahi a Aiwohikupua, "Aole e hiki ia kaua ke hele e halawai me ke Alii wahine, a aole no hoi e Ioaa; no ka mea, ke ike nei wau, ua ano e loa ka hale. Ua lawe mai nei au i ko'u ahuula, i makana e haawi aku ai i ke Alii wahine e Paliuli nei; aka, ke nana aku nei wau o ke pili iho la ia o ka hale o ke Alii; no ka mea, ua ike no oe, o keia mea, he ahuula aole ia e loaa i na mea e ae, i na Alii aimoku wale no e loaa'i, nolaila, e hoi kaua." O ka hoi iho la no ia me ka launa ole.
MOKUNA VII
Ia Aiwohikupua ma i haalele ai ia Paliuli, hoi aku la laua a hiki i Keaau, hoomakaukau na waa, a ma ia wanaao, kau maluna o na waa, a hoi i Kauai.
Ma ia hoi ana, aole nae i hai aku o Aiwohikupua i kekahi kumu o ka hoi ana, aia i ka hiki ana i Kauai, ma keia hoi ana, akahi no a ike kona Kuhina i ke kumu.
Ma keia holo ana mai Keaau mai, a kau i Kamaee, ma Hilopaliku, a ma kekahi la ae, haalele lakou ia laila, hiki lakou i Humuula, ma ka palena o Hilo, me Hamakua, ia manawa ka ike ana mai a ka Makaula ia Aiwohikupua e holo ana i ka moana.
A hala hope o Humuula ia lakou, hiki lakou mawaho pono o Kealakaha, ike mai la lakou nei i keia wahine e noho ana i ka pali kahakai, e hiamoe ana nae ke Alii ia manawa.
Ia lakou i ike aku ai i kela wahine, hooho ana lakou iluna o na waa, "E! ka wahine maikai hoi!"
A no keia, hikilele ae la ka hiamoe o Aiwohikupua, ninau ae la i ka lakou mea e walaau nei, haiia aku la, "He wahine maikai aia ke noho mai la i ka pali." Alawa ae la ke Alii, a ike aku la he mea e o ka wahine maikai.
A no keia mea, kauoha ae la ke Alii i na hoewaa e hoe pololei aku ma kahi a ka wahine e noho mai ana, a holo aku la a kokoke, halawai mua iho la lakou me ke kanaka e paeaea ana, ninau aku la, "Owai kela wahine e noho mai la iluna o ka pali maluna pono ou?"
Haiia mai la, "O Poliahu."
A no ka manao nui o ke Alii e ike i kela wahine, peahiia aku la, a iho koke mai la kela me kona aahukapa i hoopuniia i ka hau, a haawi mai la i kona aloha ia Aiwohikupua, a aloha aku la no hoi ke Alii kane i kona aloha ma ka lululima ana.
Ia laua e halawai malihini ana, i aku o Aiwohikupua "E Poliahu e! E ka wahine maikai o ka pali, pomaikai wale wau ia oe ma ko kaua halawai ana iho nei, a no aila, e ke Alii wahine o ka pali nei, ke makemake nei wau e lawe oe ia'u i kane hoao nau, a e noho kanaka lawelawe aku malalo ou, ma kau mau olelo e olelo ai, a malaile wale no wau. Ina hoi e ae oe e lawe ia'u e like me ka'u e noi aku nei ia oe, alaila, e kau kaua maluna o na waa, a holo aku i Kauai, a pehea ia?"
I mai la ka wahine, "Aole wau he wahine no keia pali, no uka lilo mai wau, mai ka piko mai o kela mauna, e aahu mau ana i na kapa keokeo e like me keia kapa a'u e aahu aku nei. A pehea la i hikiwawe ai ka loaa ana o ko'u inoa ia oe e ke Alii?"
Olelo aku la o Aiwohikupua, "Akahi no wau a maopopo no Maunakea mai oe, a ua loaa koke kou inoa ia makou ma ka haiia ana e kela kanaka paeaea."
"A no kau noi e ke Alii," wahi a Poliahu, "E lawe wau ia oe i kane na'u, a nolaila, ke hai aku nei wau ia oe, me ka ninau aku; aole anei o oe ke Alii i ku iluna a hoohiki ma ka inoa o kou mau Akua, aole oe e lawe i hookahi wahine o keia mau mokupuni, mai Hawaii nei, a Kauai; aia kau wahine lawe noloko mai o Moaulanuiakea? Aole anei oe i hoopalau me Hinaikamalama, ke kaikamahine Alii kaulana o Hana? A pau ko huakai kaapuni ia Hawaii nei, alaila, hoi aku a hoao olua? A no kau noi mai e lawe kaua ia kaua i mau mea hoohui nolaila, ke hai aku nei wau ia oe; aia a hoopau oe i kau hoohiki mua, alaila, aole na'u e lawe ia oe, nau no e lawe ia'u a hui kaua e like me kou makemake."
A no keia olelo a Poliahu, pili pu iho la ko Aiwohikupua manao me ke kaumaha no hoi; a liuliu hoopuka aku la o Aiwohikupua i wahi ninau pokole penei, "Pehea la oe i ike ai, a i lohe ai hoi no ka'u mau hana au e hai mai nei? He oiaio, e Poliahu e, o na mea a pau au e olelo mai nei, ua hana wau e like me ia nolaila, e hai mai i ka mea nana i olelo aku ia oe."
"Aole o'u mea nana i hai mai i keia mau mea, e ke Alii kane, no'u iho no ko'u ike," wahi a ke Alii wahine, "no ka mea, ua hanau kupuaia mai wau e like me oe, a ua loaa no ia'u ka ike mai ke Akua mai o ko'u mau kupuna a hooili ia'u, e like me oe, a na ia Akua wau i kuhikuhi mai e like me ka'u e olelo nei ia oukou. Ia oukou no e holo mai ana i Humuula, ua ike wau nou na waa, a pela wau i ike ai ia oe."
A no keia olelo, kukuli iho la o Aiwohikupua, a hoomaikai aku la imua o Poliahu, me ke noi aku e lilo ia i kane hoopalau na Poliahu, me ke noi aku e holo pu i Kauai.
"Aole kaua e holo pu i Kauai," wahi a ka wahine, "aka, e kau wau me oukou a Kohala, hoi mai wau, alaila hoi oukou."
Mai ka hoomaka ana e halawai na'lii a hiki i ka pau ana o na olelo a laua, iluna no o na waa keia mau kamailio ana.
Mamua o ka holo ana, olelo aku ka wahine ia Aiwohikupua, "Ke holo pu nei kakou, e hookaawale mai ko'u wahi, kaawale aku ko olua wahi, aole o na kanaka, ua akaka ko lakou wahi, mai hoopa mai oukou ia'u, aole hoi au e hoopa ia oukou a hiki wale i Kohala, e noho maluhia loa kakou a pau." A ua maikai ia mea imua o lakou.
Ia holo ana o lakou a hiki i Kohala, aole i hanaia kekahi mea iho iwaena o lakou.
Ia lakou ma Kohala, a hiki i ka la i haalele ai o Aiwohikupua ma ia Kohala, lawe ae la o Poliahu i kona kapa hau, a haawi aku la ia Aiwohikupua me ka olelo aku, "O kuu kapa hau, he kapa i papa loaia e ko'u mau makua, aole e lilo i kekahi mea e ae, ia'u wale iho no; aka, no ko kaua lawe ana ia kaua i kane hoao oe na'u, a pela hoi wau ia oe, nolaila, ke haawi lilo aku nei wau i keia kapa, a hiki i kou la e manao mai ai ia'u ma na hoohiki a kaua, alaila, loaa kou kuleana e imi ae ai ia'u a loaa, iluna o Maunakea, alaila, hoike ae oe ia'u, alaila, hui kino kaua."
A lohe o Aiwohikupua i keia mau mea, alaila, he mea olioli nui loa ia i ko ke Alii kane naau, a me kona Kuhina, a me na kanaka hoewaa.
Ia manawa, kii aku la o Aiwohikupua i kona Ahuula, lawe mai la a hoouhi aku la ia Poliahu, me ka olelo aku, "E like me kau olelo ia'u mamua o kou haawi ana mai ia'u i ke kapa hau, pela no oe e malama ai a hiki i ko kaua hui ana e like me ke kauoha."
A pau ka laua kamailio ana i ka wanaao, hookaawale lakou i ka wahine noho mauna, a holo aku la a hiki i Hana, a halawai me Hinaikamalama.
MOKUNA VIII
A hiki o Aiwohikupua ma i Hana, mai Kohala aku mahope iho o ko lakou hookaawale ana ia Poliahu, ma ke awa pae waa o Haneoo ko lakou hiki mua ana, ma ko Hinaikamalama wahi e noho ana.
Ia Aiwohikupua nae i hiki aku ai ma kela awa pae waa, i ka moana no lakou i lana aku ai; a ia lakou e lana ana malaila, ike mai la o Hinaikamalama, o Aiwohikupua keia mau waa, mahamaha mai la ka wahine me ka manao e hele aku ana a halawai me ka wahine; aka, aia no lakou ke lana malie mai la i ka moana.
Hele mai o Hinaikamalama a ma kahi a Aiwohikupua ma e lana ana; I aku la ka wahine, "He mea kupanaha! heaha iho nei hoi keia o ka lana ana o na waa iloko o ke kai? Mahamaha mai nei keia i ka ike ana mai nei ia oukou, kainoa la hoi he holo mai a pae ae, aole ka! Nolaila, ke ninau aku nei wau ia oe; malaila no anei oukou e lana ai a holo aku?"
"Ae," wahi a Aiwohikupua.
"Aole oukou e hiki," wahi a ka wahine "no ka mea, e kauoha no wau i ka Ilamuku e hoopaa ia oe, ua lilo oe ia'u i ke konaneia, a ke waiho nei no ia hoohiki a kaua, a ua noho maluhia wau me ka malu loa a hiki i kou hoi ana mai la."
"E ke Alii Wahine, aole pela," wahi a Aiwohikupua, "aole au i hoopau i ka kaua hoohiki, ke mau nei no ia, aole no i hiki i ka manawa e hookoia ai ia hoohiki a kaua, no ka mea, ua hai mua aku wau ia oe, aia a puni o Hawaii ia'u, alaila, hookoia kou kumu pili e ke Alii wahine. Nolaila, holo aku nei wau me ka manao e puni o Hawaii, aole nae i puni, a Hilo no, loaa ae nei i ka uhai mai Kauai mai no ka pilikia o ko ka hale poe, nolaila, hoi mai nei; i kipa mai nei i ou la e hai aku no keia mau mea ia oe, a nolaila, e noho malu oe a hiki i kuu hoi hou ana mai, hookoia ka hoohiki."
A no keia olelo a Aiwohikupua, hoi mai la ka manao o ke Alii wahine, a like me mamua.
A pau keia mau mea, haalele lakou ia Hana, a holo mai lakou a hiki i Oahu nei, a mai anei aku a like a like o ka moana o Oahu nei, a me Kauai, hai aku la oia i kana olelo i na hoewaa, a me na hookele, penei: "Auhea oukou, ke hai aku nei wau i kuu olelo paa; ina i hiki kakou i Kauai, mai olelo oukou i Hawaii aku nei kakou i ka imi wahine, o lilo auanei ia i mea hoohilahila ia'u, i na e loheia ma keia hope aku, alaila, i loheia no ia oukou, a o ka uku o ka mea nana e hai keia olelo no ka holo ana i Hawaii, o ka makemake ka mea nana e olelo, make mai kana wahine, o ka ohi no ia o ka make a ka mea hoaikane mai." Oia ke kanawai paa a ke Alii i kau ai no ka poe i holo pu me ia i Hawaii.
A hiki lakou i Kauai, ma ka napoo ana o ka la, a halawai me na kaikuahine. Ia manawa ka hoopuka ana i olelo i kona mau kaikuahine, penei: "Ia'u i hele aku nei i ka'u huakai hele, ua haohao paha oukou, no ka mea, aole wau i hai aku ia oukou i ke kumu o ia hele ana, aole no hoi wau i hai aku i ka'u wahi e hele ai; a nolaila, ke hai malu aku nei wau ia oukou e o'u mau kaikuahine o kakou wale. I Hawaii aku nei makou i nalo iho nei, i kii aku nei wau ia Laieikawai i wahine mare (hoao) na'u, no ko'u lohe ana no ia Kauakahialii e olelo ana i ka la a lakou i hiki mai ai. I ka hele ana aku nei hoi, aole no hoi i kanamai a ke ano-e o ka wahine; aole nae au i ike aku ia Laieikawai; aka, o ka hale ka'u i ike maka aku, ua uhiia mai i ka hulu melemele o na manu Oo; nolaila, manao no au aole e loaa, hoi okoa mai nei me ka nele. A no ia manao o'u, aole e loaa ia'u, manao ae au ia oukou e na kaikuahine, ka poe no e loaa ai ko'u makemake i na la i hala, nolaila, kii mai nei au ia oukou e holo i Hawaii, o oukou no ka poe e loaa ai ko'u makemake, a ma keia wanaao, e ku kakou a e hele." Alaila, he mea maikai keia olelo a ko lakou kaikunane ia lakou.
Iloko o keia manawa a Aiwohikupua e olelo ana me na kaikuahine, akahi no a maopopo i kona Kuhina, oia ka ke kumu o ka hoi wikiwiki ana ia Kauai.
I kekahi la ae, wae ae la o Aiwohikupua i mau hoewaa hou, no ka mea, ua maopopo i ke Alii ua luhi na hoewaa mua; a makaukau ka holo ana, ia po iho, lawe ae la ke Alii he umikumamaha hoewaa, elua hookele, o na kaikuahine elima, o Mailehaiwale, o Mailekaluhea, o Mailelaulii, o Mailepakaha, a me ko lakou muli loa o Kahalaomapuana, o ke Alii a me kona Kuhina, he iwakalua-kumakolu ko lakou nui. I ka wanaao oia po, haalele lakou ia Kauai, hiki ma Puuloa, a mailaila aku a kau ma Hanauma, i kekahi la ae kau i Molokai, ma Kaunakakai; mailaila aku a pae i Mala, ma Lahaina; a haalele lakou ia wahi, hiki lakou i Keoneoio, ma Honuaula; a malaila i noho loihi ai ekolu anahulu.
No ka mea, ua nui ka ino ma ka moana, a pau na la ino, alaila, ua ikeia mai ka maikai o ka moana.
Ia manawa ko lakou haalele ana ia Honuaula, a holo aku la a hiki ma Kaelehuluhulu, ma Kona, Hawaii.
Ia Aiwohikupua ma i holo aku ai mai Maui aku a hiki i kela wahi, ua ike mua mai o Poliahu i ko lakou holo ana a me ka hiki ana i Kaelehuluhulu.
Nolaila, hoomakaukau mua o Poliahu ia ia no ka hiki aku o Aiwohikupua, alaila hoao; hookahi malama ke kali ano o Poliahu no ko laua hoao e like me ka laua hoohiki ana; aka, ua hala o Aiwohikupua ma Hilo, no ke kii no ia Laieikawai.
I kekahi manawa, ku mai ia Poliahu ka ike no ka Aiwohikupua mau hana; ma ko Poliahu ano kupua keia ike ana, a no ia mea, waiho wale no iloko o ka wahine kona manao, aia a halawai laua, alaila, hoike aku i kana mea e ike nei no ka Aiwohikupua mau hana.
Ma keia holo ana a Aiwohikupua, mai Kaelehuluhulu aku, hiki mua lakou ma Keaau, aka, ua nui no na la, a me na po o keia hele ana.
I ke awakea o kekahi la, hiki aku lakou ma Keaau, a pau na waa i ka hooponopono, a me na ukana o lakou, ia wa no, hoolale koke ae ana ke Alii i na kaikuahine, a me kona Kuhina e pii i uka o Paliuli; a ua hooholo koke lakou ia manao o ke Alii.
Mamua o ko lakou pii ana i Paliuli, kauoha iho la o Aiwohikupua i na hookele, a me na hoewaa, "Eia makou ke hele nei i ka makou huakai hele, ka mea hoi a kuu manao i kau nui ai a halawai maka, e noho malie loa oukou, aia no ka oukou mea malama o na waa; i kali oukou a i ao keia po, a i po ka la apopo, alaila, ua waiwai makou; aka, i hoi kakahiaka mai makou i ka la apopo, alaila, ua nele no ka'u mea i manao ai, alaila, o Kauai ke alo, huli aku hoi." Oia ke kauoha a ke Alii.
A pau ke kauoha a ke Alii i na kanaka, pii aku la a like a like o ka po, hiki lakou i Paliuli. Olelo aku la o Aiwohikupua i na kaikuahine, "O Paliuli keia, eia ianei o Laieikawai, ko oukou kaikoeke, nolaila, imiia ka oukou pono."
Alaila, lawe ae la o Aiwohikupua ia Mailehaiwale, i ka hanau mua o lakou e like me ko lakou hanau ana. Ku iho la ma ka puka ponoi o ka hale o Laieikawai, ia Mailehaiwale e ku la ma ka puka o ka Halealii, kuu aku ana keia i ke ala, po oloko i ke ala, aia nae o Laieikawai me kona kahu ua pauhiaia e ka hiamoe nui; aka, aole nae e hiki ke hiamoe i kela manawa, no ka mea ua hoalaia e ke ala o Mailehaiwale.
Ia puoho ana ae o laua mai ka hiamoe, haohao ana laua nei i keia ala launa ole; a no keia haohao, kahea aku la o Laieikawai me ka leo oluolu i kona kupunawahine penei:
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E-o, heaha kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "He ala, eia--la, he ala e wale no keia, he ala anuanu, he ala huihui, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole no he ala e, o Mailehaiwale aku la na, o na kaikuahine aala o Aiwohikupua i kii mai la ia oe i wahine oe, a i wahine oe, a i kane ia; o ke kane ia moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia."
A lohe aku la o Aiwohikupua i ka hoole ana mai a Laieikawai, no ka makemake ole e lawe ia Aiwohikupua i kane mare, alaila, he mea e ka hilahila, no ka mea, ua lohe maopopo aku la lakou nei i ka hoole ana mai.
MOKUNA IX
Mahope iho o ka manawa i hooleia ai ko ke Alii kane makemake; alaila, olelo aku la o Aiwohikupua i kona Kuhina, "E hoi kaua, a e noho na kaikuahine o'u iuka nei, a na lakou no e imi ae ko lakou wahi e noho ai, no ka mea, aole a lakou waiwai, ua nele ae la no ka mea i manaoia ai e loaa ia lakou."
I mai la kona Kuhina, "He mea kupanaha loa ia oe, kainoa, ua olelo oe ia'u mamua o ko kakou la i haalele ai ia Kauai; o na kaikuahine wale no ou ka mea nana e kii kou makemake, a ua ike no hoi oe i ke ko ana o ka lakou mau hana; ua kena ae nei oe ia Mailehaiwale i kana loaa, a ua lohe aku la no hoi kakou i ka hoole ana mai a Laieikawai, aole paha no ko kaikuahine ia hewa, e hiki ai ia kaua ke haalele ia lakou. Nolaila, hele ae la ia ia, eha ou mau kaikuahine i koe, malia paha o loaa i kekahi o lakou."
I aku la o Aiwohikupua, "Nele ae la ka i ka hanau mua, okiloa aku paha lakou."
I hou aku kona Kuhina, "E kuu Haku, e hoomanawanui hou kaua, e hoao ae o Mailekaluhea i kana loaa, a i nele, alaila, hoi kakou."
Alaila, ua maikai iki ia olelo i ke Alii, olelo aku la o Aiwohikupua, "E hoao aku hoi oe i kau loaa, a i nele oia iho la no."
Hele aku la o Mailekaluhea, a ma ka puka o ka Halealii, ku iho la, kuu aku la i ke ala, oia hele no o ke ala a pa i kaupoku maloko o ka hale, mai kaupoku ka hoi ana iho loaa ia Laieikawai ma, ia manawa, hikilele hou ae laua mai ka hiamoe ae.
I aku la o Laieikawai i kahi kahu, "He ala okoa hoi keia, aole hoi e like me ke ala mua iho nei, he oi nae hoi keia mamua o kela iho nei, he kane paha ka mea nona, keia ala."
Olelo aku kahi kahu, "Kaheaia ko kupunawahine, e hai mai i ke ano o keia ala."
Kahea aku la o Laieikawai.
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E--o, heaha kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "Eia la he ala, he ala e wale no keia, he ala anuanu, he ala huihui, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole na he ala e, o Mailekaluhea aku la, o kekahi kaikuahine aala o Aiwohikupua, i kii mai la ia oe i wahine oe i kane ia, o ke kane ia moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia."
I aku la o Aiwohikupua i ua wahi Kuhina nei ona, "E! ke lohe pono aku la oe i ka hoole ana ae la a ke Alii wahine."
"Ae, ua loke, heaha la auanei ko ia hoole ana ae la, o ko laua aala no kai makemake oleia ae la, malia hoi o ae ia Mailelaulii."
"Hoopaa no hoi oe," wahi a Aiwohikupua, "kainoa ua hai mua iho nei wau ia oe i ko'u manao e hoi kakou, eia kau he hoololohe, hoololohe iho la oe la, aeia mai la."
"Aole ka hoi i pau na kaikuahine o kaua, alua i hala, ekolu i koe," wahi a kona Kuhina, "kuuia aku paha i pau, he nani ia, ua pau na kaikuahine o kaua i ke kii, wikiwiki auanei hoi paha oe e hoi, a hiki kakou i kai o Keaau, olelo kakou no ka loaa ole, e olelo ae auanei ka poe kaikuahine ou i koe; ina no ia makou ka olelo ana mai e kii, ina no ua ae mai o Laieikawai, aia la, loaa ka lakou mea e kamailio ai, kuuia aku i pau."
"Auhea oe e kuu Kuhina," wahi a Aiwohikupua, "aole o oe ke hilahila ana, owau no, ina e like ana ka manao o ka moopuna me ko Waka la, ina ua pono."
"Kuuia aku paha i ka hilahila," wahi a kona Kuhina, "kainoa ua ike no oe, he waa naha i kooka ko kaua ko ke kane, a hoole mai aunei ia nawai e olelo kana hoole ana, kainoa o kakou wale no kai lohe, hoaoia'ku paha o Mailelaulii."
A no ka ikaika loa o ua wahi Kuhina nei ona i ke koi, hooholo ke Alii i ka ae.
Hele aku la o Mailelaulii a kupono i ka puka o ka Halealii, kuu aku ana oia i kona aala e like me na mea mua, hikilele hou mai la o Laieikawai mai ka hiamoe, a olelo aku la i kahi kahu, "He wahi ala okoa wale no hoi keia, aole hoi e like me kela mau mea mua."
I mai la kahi kahu, "Kaheaia o Waka."
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E--o, heaha la kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "Eia la he ala, he ala e wale no keia, he ala anuanu, he ala huihui, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole na he ala e, o Mailelaulii aku la na o na kaikuahine aala o Aiwohikupua, i kii mai la ia oe i wahine oe i kane ia, o ke kane ia moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia."
"I hookahi no hoi hoole ana o ka pono," wahi a Aiwohikupua, "o ka hele ka ia he kauna wale ae no koe o ka hoole, makena no hoi ua hilahila ia oe e ke hoa."
"Kuuia aku paha i ka hilahila," wahi a kona Kuhina, "a i ole e loaa i na kaikuahine o kaua, alaila, na'u e kii a loaa iloko o ka hale, a olelo aku wau e lawe ia oe i kane hoao nana e like me kou makemake."
A no keia olelo a kona Kuhina, alaila, ua hoopihaia ko ke Alii naau i ka olioli, no ka mea, ua lohe kela ia Kauakahialii i ka loaa ana i ua wahi kanaka nei o Laieikawai, i hiki ai i kai o Keaau.
Ia manawa, kena koke ae la o Aiwohikupua ia Mailepakaha, hele aku la a ku ma ka puka o ka Halealii; kuu aku la i kona aala, a hikilele mai la ko Laieikawai hiamoe, honi hou ana no i ke ala. I hou aku keia i kahi kahu, "Eia hou no keia ala, he wahi ala nohea hoi keia."
Olelo hou aku kahi kahu, "Kaheaia o Waka."
LAIEIKAWAI: "E Waka, e Waka--e."
WAKA: "E--o, heaha kau o ka po e ala nei?"
LAIEIKAWAI: "Eia la he ala, he ala okoa hoi keia, aole hoi i like me na ala mua iho nei, he ala maikai keia, he ala nohea, eia la i ka houpo i ka manawa o maua."
WAKA: "Aole na he ala e, o Mailepakaha aku la o ke kaikuahine aala o Aiwohikupua, i kii mai la ia oe i wahine oe i kane ia, o ke kane ia moeia."
LAIEIKAWAI: "Ka! aole au e moe ia ia, ina i kii mai kekahi mea e ia'u, aole no wau e ae ana! Mai hoomoe hou oe ia'u ia Aiwohikupua."
A lohe o Aiwohikupua, a me kona Kuhina i keia hoole hou ana o Laieikawai, i aku ua Kuhina nei ona, "E kuu Haku, pale ka pono! aohe pono i koe, hookahi no pono o ka hoi wale no koe o kakou; kaukai aku nei hoi ka pono i ko kaikuahine muli la hoi, i ole ae hoi ia lakou, ia'u aku la hoi, i lohe aku nei ka hana, e hoole loa ae ana no kela, me ka nuku maoli ae la no i ke kupunawahine; a eia nae hoi ka'u wahi olelo i koe ia oe, o ka olelo no auanei ka'u, o ka ae no kau."
"Oleloia ana," wahi a Aiwohikupua, "a i ike aku au he kupono i ka ae, alaila ae aku, i na he kupono ole, aole no au e ae aku."
"E kii kaua ma o ke kupunawahine la," wahi a ua Kuhina nei, "e noi aku ia ia, malia o ae mai kela."
Olelo aku o Aiwohikupua, "Aole a kakou hana i koe, ua pau, eia wale no ka olelo i koe, o na kaikuahine o kaua, e noho lakou i ka nahelehele nei, no ka mea, aohe a lakou waiwai."
Alaila, huli aku la o Aiwohikupua a olelo aku la i na kaikuahine, "E noho oukou, ua nele ae la no ka'u mea i makemake ai e lawe mai ia oukou, o ka nahele no nei noho iho." Ke hele aku nei e maamaama.
A pau ka Aiwohikupua olelo ana i na kaikuahine; kulou like iho la ke poo o na kaikuahine i kahi hookahi, e uwe ana.
Kaha aku la o Aiwohikupua ma iho, kahea aku la o Kahalaomapuana, ke kaikuahine muli loa, i aku la, "E laua la! ku iho, e lohe mua makou i Kauai, e lawe ana oe a haalele ia makou i keia wahi, i na aole makou e hiki mai. Pono no la hoi ia, ina owau kekahi i kii aku nei ia Laieikawai, a nele ana la hoi, alaila, pono kau haalele ana ia'u, pau pu no o ka mea i hewa, a me ka mea hewa ole. Aole oe he malihini ia'u, ia'u wale no e ko ai kau mau mea a pau."
A lohe o Aiwohikupua i keia olelo a kona kaikuahine opio, hoohewa iho la oia ia ia iho.
Kahea mai la o Aiwohikupua i ke kaikuahine opiopio, "Iho mai kaua, ou mau kaikuaana ke noho aku."
"Aole wau e hiki aku," wahi a kona kaikuahine opiopio, "aia a pau loa makou i ka hoi pu me oe, alaila, hoi aku au."
A no keia olelo a kona kaikauhine opiopio, alaila i aku o Aiwohikupua, "O noho mamuli ou mau kaikuaana, a nau no e huli ae me ko mau kaikuaana i ka oukou wahi e hele ai, eia wau ke hoi nei."
Huli aku la o Aiwohikupua ma e hoi, ia laua e hele ana ma ke ala, kani aku la ke oli a Mailehaiwale, penei:
"Kuu kaikunane kapu, Laniihikapu o ka manawa--e, e hoi--e; E hoi oe a ike aku I ka maka o na makua, hai aku, Eia makou ianei, E malu ana i ka hala nui, He hooumau hala paha?"
Huli mai la o Aiwohikupua nana hope aku la i na kaikuahine, me ka i aku, "Aole he hala hoomau, kainoa ua hai mua iho nei no wau ia oukou, no ka oukou waiwai ole, oia kuu mea i haalele ai ia oukou, ina i loaa iho nei kuu makemake ia oukou, alaila, aole oukou e noho, oia iho la no ko oukou mea i laweia mai ai." Huli aku la no laua hoi, pau ka ike ana i na kaikuahine.
A hala aku la o Aiwohikupua ma, kuka iho la na kaikuahine i ko lakou manao, a hooholo iho la lakou, e ukali mahope o ke kaikuane, me ka manao e maliu mai.
Iho aku la lakou a hiki i kai o Keaau, e hoomakaukau ana na waa; noho iho la na kaikuahine ma ke awa, e kali ana no ke kaheaia mai, a pau lakou i ke kau maluna o na waa, aole nae kaheaia mai, ia lakou i hoomaka ai e holo, kani aku la ke oli a Mailekaluhea, penei:
"Kuu kaikunane kapu, Laniihikapu o ka manawa, e huli mai, E nana mai i ou mau pokii, I na hoa ukali o ke ala, O ke ala nui, ala iki, O ka ua haawe kua, Me he keiki la; O ka na hookamumu hala, Hookamumu hala o Hanalei--e. Pehea makou--e, I hea no la hoi kau haalele, Haalele oe i ka hale, Hele oe i kau huakai. Ike aku--e, Ike aku i ka maka, I ka maka o na makua, Aloha wale--e."
Iloko o keia oli ana a Mailekaluhea, aole nae i maliu iki mai ko lakou kaikunane, a hala aku la lakou la ma na waa, noho iho la na kaikuahine, kuka iho la i manao no lakou, hookahi mea nana i hoopuka ka lakou olelo, o Kahalaomapuana, ko lakou muli loa.
Eia kana olelo, "He nani ia ua maliu ole mai la ko kakou kaikunane alii, i ka Mailehaiwale a me Mailekaluhea, i ka laua uwalo aku, e aho e hele no kakou mauka a kahi e pae ae ai lakou, alaila, na Mailelaulii e kaukau aku i ko kakou kaikuahine, malia o aloha mai ia kakou." A ua holo like ae la ia manao ia lakou.
A haalele lakou ia Keaau, hiki mua na kaikuahine i Punahoa, ma kahi i kapaia o Kanoakapa, noho iho lakou malaila; hiki hope o Aiwohikupua ma.
Ia Aiwohikupua ma i aneane ai e pae mai ma kahi a na kaikuahine e noho aku ana, ike mai la o Aiwohikupua e noho aku ana kona mau kaikuahine, kahea koke ae la o Aiwohikupua i na hoewaa a me na hookele, "E haalele kakou i keia awa; no ka mea, eia no ua poe uhai loloa nei, e pono kakou ke imi aku i awa e ae e pae aku ai."
Ia lakou i haalele ai i kahi a na kaikuahine e noho ana, hea aku la o Mailelaulii mahope, ma ke mele, penei:
"Kuu kaikunane kapu, Laniihikapu o kuu manawa--e! Heaha ka hala nui? I paweo ai na maka o kuu haku, I kapu ai ka leo i ka uwalo, Ka uwalo hoi a kou mau pokii, Kou mau pokii kaikuahine hoi, E maliu mai. E maliu mai i na hoa ukali, Na hoa pii pali o Haena, Kokolo pali o ke ala haka, Alahaka ulili o Nualolo, Pali kui--e! kui o Makana, E iala--e, hoi mai--e. Homai ka ihu i ou pokii, A hele aku i kau huakai, I ka huakai hoi a ke aloha ole--e. Aloha oe, ike aku, Ike aku i ka aina, I ka maka o na makua--e."
A lohe o Aiwohikupua ma i ka leo o keia kaikuahine, lana malie iho la na waa, alaila, i aku la o Kahalaomapuana, "Pono io kakou, akahi no hea ana i lana malie ai na waa, hoolohe aku kakou o ka leo o ke kahea mai, a kau kakou maluna o na waa, alaila, palekana."
A liuliu ka lakou la hoolana ana i na waa, o ka huli aku la no ia o Aiwohikupua ma e holo, aole wahi mea a maliu iki mai.
A hala aku la lakou la, kuka hou iho la na kaikuahine i olelo hou na lakou. O Kahalaomapuana no ko lakou mea manao.
I mai la oia i kona mau kaikuaana, "Elua maua i koe, owau a me Mailepakaha."
Olelo mai hoi o Mailepakaha, "Aole no e maliu mai ia'u; no ka mea, ke maliu ole ae la ka hoi i ko kaua mau kaikuaana, oki loa aku paha wau, i ko'u manao, e aho nau e hoalohaloha'ku na kahi mea uuku o kakou, malia o maliu mai ia oe."
Aole nae he ae o kahi muli loa, alaila, hoailona iho la lakou, ma ka huhuki ana i na pua mauu, o ka mea loihi o ka mauu, oia ka mea nana e hoalohaloha ko lakou kaikunane; aka, i ka hoailona ana, ku ia Kahalaomapuana ka hoailona.
A pau ka lakou hana ana no keia mau mea, haalele lakou ia Punahoa, hele ukali hou mai Ia lakou ma kahi e loaa ai ko lakou kaikunane, ia hele ana, hiki lakou i Honolii, ua hiki mua o Aiwohikupua ma i Honolii, noho mai la lakou nei ma kahi kaawale, a pela no hoi o Aiwohikupua ma ma kahi kaawale.
Ia lakou ma Honolii ia po, kuka iho la lakou e moe kekahi poe, a e ala hookahi, a holo ia mea ia lakou. Hoomaka ko lakou wati e like me ko lakou hanau ana, a i ko lakou kaikaina ka wati wanaao o ke ku ana. O ke kumu o ia hana ana a lakou pela, i ikeia ka manawa holo o Aiwohikupua ma; no ka mea, ua maa kona mau kaikuahine i ka holo ana mai, mai Kauai mai, ma ka wanaao e holo ai.
Ku aku la na kaikuahine i ka po, a hiki i ko Mailepakaha wati e ku ana, hoomakaukau o Aiwohikupua ma i na waa no ka holo ana, hoala aku la ia i kekahi poe o lakou, a ala like mai lakou a pau.
Ia lakou e okuu nui ana, o ka Kahalaomapuana wati ia, a kau lakou ma na waa, hookokoke aku la kona mau kaikuahine ma ke awa, a o Kahalaomapuana ka mea i hele loa aku a paa mahope o na waa, a kahea aku ma ke mele, penei:
"Ko makou kaikunane haku, Kaikunane kapu, Laniihikapu o kuu piko--e! Auhea oe, o o--e, O oe, o makou, i o ianei hoi, Nau ka huakai, Ukali aku makou, I na pali i ka hulaana kakou, Au aku o ka Waihalau, Waihalau i Wailua--e; He aloha ole--e. He aloha ole paha kou ia makou, Na hoa ukali o ka moana, O ka ale nui, ale iki, O ka ale loa, ale poko, O ka ale kua loloa o ka moana, Hoa ukali o kela uka, O kela nahele liuliu, O ka po iu anoano, E huli mai. E huli mai, a e maliu mai, E hoolono mai ka i uwalo a'u, A'u hoi a kou pokii muli loa. Ihea la hoi kau haalele Haalele iho ia makou I kahi haiki, Nau i waele ke alanui mamua, Mahope aku makou ou, Ike'a ai he mau pokii, Ilaila la haalele aku ka huhu, Ka inaina, ka opu aloha ole, Homai ka ihu i ou mau pokii, Aloha wale--e."
Ia manawa a kona kaikuahine muli loa e hapai ana i keia leo kaukau imua o Aiohikupua, alaila, ua hoomaeeleia ka naau o ko lakou kaikunane i ke aloha kaumaha no kona kaikuahine.
A no ka nui loa o ke aloha o Aiwohikupua i ko lakou pokii, lalau mai la a hoonoho iho la iluna o kona uha, a uwe iho la.
Ia Kahalaomapuana e kau ana i ka uha o kona kaikunane, kena ae la o Aiwohikupua i na hoewaa, i hoe ikaika; ia manawa, ua hala hope loa kekahi mau kaikuahine, a hala mua lakou la.
Ia lakou e holo ana, alaila, ua pono ole ka manao o Kahalaomapuana i kona mau kaikuaana.
Ia Kahalaomapuana e uwe ana no kona mau kaikuaana, ia manawa kona noi ana'ku ia Aiwohikupua, e hoihoi ia ia me kona mau kaikuaana; aka, aole no he maliu mai o Aiwohikupua.
"E Aiwohikupua," wahi a kona kaikuahine, "aole wau e ae e lawe oe ia'u owau wale, ke ole oe e lawe pu me ko'u mau kaikuaana; no ka mea, ua kahea mua ae no oe ia'u i ko kakou wa i Paliuli; aka, aole wau i ae mai, no kou lawe ia'u owau wale."
A no ka paakiki loa o Aiwohikupua aole e hookuu i kona kaikuahine, ia manawa, lele aku la o Kahalaomapuana mai luna aku o ka waa a haule iloko o ke kai. Ia manawa, hoopuka aku la kona kaikuahine i olelo hope, ma ke mele, penei:
"Ke hoi la oe a ike aku, Ike aku i ka maka, I ka maka o na makua, Aloha aku i ka aina, I ka nui a me na makamaka, Ke hoi nei wau me o'u pokii, Me o'u kaikuaana hoi--e."
MOKUNA XI
Iloko o keia kaukau hope loa a Kahalaomapuana, ua hoopihaia ko Aiwohikupua naau i ke aloha nui; a kahea ae la oia e hooemi hope na waa, aka, ua hala hope loa o Kahalaomapuana i hope, no ka ikaika loa o ka holo o na waa; a i ka wa i huli hope ai na waa e kii hou i kona kaikuahine, aole nae i loaa.
(Maanei e waiho iki i ke kamailio ana no Aiwohikupua, e pono ke kamailio hou no kona mau kaikuahine; alaila, e kamailio hou no Aiwohikupua.)
Ia manawa a Aiwohikupua ma i haalele aku ai i na kaikuahine ma Honolii, a lawe pu aku ia Kahalaomapuana; nui loa iho la ke aloha, a me ka uwe ana no ko lakou kaikaina, ua oi aku ko lakou aloha ia Kahalaomapuana, mamua o ko lakou aloha i ko lakou mau makua, a me ka aina.
Ia lakou no e uwe ana, hoea mai ana o Kahalaomapuana ma ka pali mai, alaila, ua kuuia ka naau kaumaha o kona mau kaikuaana.
A hui ae la lakou me ko lakou kaikaina, a hai aku la oia i kana hana, a me ke kumu o kona hoi ana mai e like me ka mea i olelo muaia ae nei ma keia Mokuna.
A pau ka lakou kamailio ana no keia mau mea, kuka iho la lakou i ka pono o ko lakou noho ana, a hooholo ae la lakou e hoi hou lakou i Paliuli.
Mahope iho o ko lakou kuka ana no lakou iho, haalele lakou ia Honolii, hoi aku la a uka o Paliuli, ma kahi e kokoke aku ana i ka hale o Laieikawai, noho iho la lakou maloko o na puha laau.
A no ko lakou makemake nui e ike ia Laieikawai, hoohalua mau lakou i keia la keia la, a nui na la o lakou i hoohalua ai, aole lakou i ike iki no ka lakou mea e hoohalua nei, no ka mea, ua paa mau ka puka o ka hale i na la a pau.
A no ia mea, kukakuka ae la lakou i mea e ike aku ai lakou ia Laieikawai, a nui na la o ko lakou imi ana i mea e ike aku ai no ke Alii wahine o Paliuli, aole loaa.
Iloko o kela mau la kuka o lakou, aole i pane iki ko lakou kaikaina, a no ia mea, olelo aku kekahi o kona mau kaikuaana, "E Kahalaomapuana, o makou wale no ia e noonoo nei i mea no kakou e ike aku ai ia Laieikawai, aole nae he loaa; malia paha, aia ia oe kekahi mea e hiki ai, e olelo ae oe."
"Ae," wahi a ko lakou kaikaina, "e ho-a kakou i ahima kela po keia po, a e oli aku ka hanau mua, alaila, i ka muli iho, pela a pau kakou, i hookahi no olioli ana a ka mea hookahi ma ka po, alaila, ia'u ka po hope loa; malia paha o lilo ka a-a mau ana a ke ahi i na po a pau i mea no ke Alii e uluhua ai, alaila, hele mai e nana ia kakou, alaila, pela paha e ike ai kakou ia Laieikawai."
A ma keia olelo a Kahalaomapuana, ua pono ia imua o lakou.
I ka po mua, ho-a ae la lakou i ahi, a ia Mailehaiwale ke oli ana ia po, e like me ka lakou hooholo like ana. A i kekahi po mai ia Mailekaluhea, pela mau lakou i hana ai a hala no po eha, aole nae i loaa ia Laieikawai ka hoouluhuaia, ua loho no nae ke Alii wahine i ke oli, a ua ike no hoi i ka _a-a_ mau ana a ke ahi; a heaha la ia mea i ke Alii wahine.
I ka lima o ka po, oia ko Kahalaomapuana po, o ka hope loa no hoi ia; ho-a iho la ke ahi, a ma ka waenakonu o ka po, hana iho la o Kahalaomapuana he pu la-i, a hookani aku la.
Iloko oia manawa, akahi no a komo iloko o Laieikawai ka lealea no kela leo e kani nei, aole nae i hoouluhuaia ke Alii wahine. A ma ka pili o ke ao, hookani hou aku la o Kahalaomapuana i kana pu la-i e like me ke kani mua ana, alaila, ua lilo iho la no ia i mea lealea no ke Alii; elua wale no puhi ana a Kahalaomapuana ia po.
I ka lua o ka po, hana hou no o Kahalaomapuana i kana hana; ma ka pili nae o ke ahiahi kana hoomaka ana e hookani, aole nae i uluhua ke Alii.
Ma ka pili o ka wanaao oia po no, ka lua ia o ka hookani ana. Ia manawa, ua hoouluhuaia ko Laieikawai manawa hiamoe; a o ka oi no hoi keia o ka po lealea loa o ke Alii.
A no ka uluhua o Laieikawai, kena ae la oia i kona wahi kahu e hele e nana i kahi i kani mai ai keia mea kani.
Ia manawa, puka ae la ua wahi kahu nei o ke Alii iwaho o ka Halealii, a ike aku la i ke ahi a ua poe kaikamahine nei e aa mai ana, hookolo aku la oia a hiki i kahi o ke ahi e a ana, ma ke kaawale nae keia kahi i ku aku ai me ka ike ole mai a lakou la ia ianei.
A ike keia, hoi aku la a ia Laieikawai, ninau mai la ke Alii.
Hai aku la kahi kahu i kana mea i ike ai, mamuli o ka ninau a ke Alii, "Ia'u i puka aku ai mai ka hale aku nei, ike aku la wau he ahi e aa mai ana, hele aku nei wau a hiki, a ma ke kaawale ko'u ku ana aku, me ka ike ole mai o lakou la ia'u. Aia hoi, ike aku la wau he mau kaikamahine elima, e noho ana a puni ke ahi, he mau kaikamahine maikai wale no lakou, ua like wale no na ano, hookahi nae o lakou wahi mea uuku loa, a nana ka mea kani lealea a kaua e lohe aku nei."
A lohe ke Alii i keia mea, olelo aku la oia i kona kahu, "E kii oe a kahi mea uuku o lakou, olelo aku oe e hele mai ianei, i hana mai ai oia i kana mea hoolealea imua o kaua."
A no keia olelo a ke Alii, hele aku la kahi kahu a hiki i kahi o na kaikamahine, a ike mai la lakou i keia mea, hai aku la oia, "He alele wau i hoounaia mai nei e kuu Alii e kii mai i kekahi o oukou e like me ka'u mea e manao ai e lawe, nolaila, ke lawe nei wau i kahi mea uuku o oukou e hele e launa pu me kuu Alii e like me kana kauoha."
A Iaweia aku la o Kahalaomapuana, alaila, ua hoohauoliia ka naau o kona mau kaikuaana, no ka manao no e loaa ana ka pomaikai mahope.
A hiki aku la ua wahi kaikaina nei o lakou imua o Laieikawai.
Ia ia nae i hiki aku ai a ka hale, wehe ae la ke kahu o ke Alii i ka puka o ka Halealii, ia manawa, ua hoopuiwa kokeia ko Kahalaomapuana lunamanao, no ka ike ana aku ia Laieikawai e kau mai ana iluna o ka eheu o na manu e like me kona ano mau, elua hoi mau manu Iiwipolena e kau ana ma na poohiwi o ke Alii, e lu ana i na wai ala lehua ma ke poo o ke Alii.
A no ka ike ana aku o Kahalaomapuana i keia mau mea, a he mea kupanaha ia imua o ke Kaikamahine malihini, haule aku la oia i ka honua me ka naau eehia.
Hele aku la ke kahu o ke Alii, a ninau aku la, "Heaha keia e ke kaikamahine?"
A palua kana ninau ana, alaila, ala ae la ke kaikamahine, a olelo aku la i ke kahu o ke Alii me ka i aku, "E ae mai oe ia'u e hoi au me ou kaikuaana, ma kahi i loaa ai wau ia oe, no ka mea, ua eehia wau i ka maka'u no ke ano e loa o kau Alii."
Olelo mai la ke kahu o ke Alii, "Mai maka'u oe, mai hopohopo, e ku oe a e komo aku e halawai me kuu Alii e like me kana kauoha ia oe."
"He maka'u," wahi a ke kaikamahine.
A lohe mai la ke Alii i ka laua haukamumu, ala ae la oia a hea aku la ia Kahalaomapuana, alaila, ua hoopauia ko ke kaikamahine naau kaumaha, a komo aku la ka malihini e launa me ke Alii.
I mai la o Laieikawai, "Nau anei ka mea kani lealea i kani mai ai i kela po, a me keia po?"
"Ae, na'u," wahi a Kahalaomapuana.
"O i ana," wahi a Laieikawai, "hookani ia ana."
Lalau ae la o Kahalaomapuana i kana pu la-i ma kona pepeiao, a hookani aku la imua o ke Alii; alaila, ua hoolealeaia o Laieikawai. Oia ka makamua o ko ke Alii ike ana i keia mea kani.
MOKUNA XII
A no ka lilo loa o ko Laieikawai manawa i ka olioli no ka mea kani lealea a ke kaikamahine; alaila, kena ae la o Laieikawai i ke kaikamahine e hookani hou.
I aku la ke kaikamahine, "Aole e kani ke hookani hou; no ka mea ua malamalama loa, he mea mau ia, ma ka po wale no e kani ai nei mea kani, aole e pono ma ke ao."
A no keia olelo a ke kaikamahine, kahaha loa iho la o Laieikawai me ka manao he wahahee na ke kaikamahine, alaila, lalau aku la o Laieikawai i ka pu la-i ma ka lima o ke kaikamahine, a hookani iho la, a no ko Laieikawai maa ole i ka hookani ka pu la-i, nolaila, ua loaa ole ke kani ma ia hookani ana, alaila, he mea maopopo loa i ke Alii wahine, he mea kani ole no ka pu la-i ke hookani ma ke ao.
Olelo aku la o Laieikawai ia Kahalaomapuana, "Ke makemake nei wau e hoaikane kaua, a ma ko'u hale nei oe e noho ai, a e lilo oe i mea punahele na'u, a o kau hana ka hoolealea mai ia'u."
Olelo aku la o Kahalaomapuana, "E ke Alii e, ua pono kau olelo; aka, he mea kaumaha no'u ke noho wau me oe, a e loaa ana paha ia'u ka pomaikai, a o ko'u mau kaikuaana, e lilo paha auanei lakou i mea pilikia."
"Ehia oukou ka nui," wahi a Laieikawai, "a pehea ko oukou hiki ana maanei?"
Olelo aku la o Kahalaomapuana, "Eono makou ko makou nui a na makua hookahi o ko makou ono, he keiki kane, a elima makou na kaikuahine, o ke keiki kane no ko makou mua, a owau ko makou muli loa. A ma ka huakai a ko makou kaikunane, oia ko makou mea i hiki ai maanei, a no ka loaa ole ana ia makou o kona makemake, nolaila, ua haalele kela ia makou, a ua hoi aku la ko makou kaikunane me kona kekoolua, a ke noho nei makou me ka makamaka ole."
Ninau mai la o Laieikawai, "Nohea mai oukou?"
"No Kauai mai," wahi a Kahalaomapuana.
"A owai ka inoa o ko oukou kaikunane?"
Hai aku la kela, "O Aiwohikupua."
Ninau hou o Laieikawai, "Owai ko oukou mau inoa pakahi?"
Alaila hai aku la kela ia lakou a pau.
Alaila, hoomaopopo iho la o Laieikawai, o lakou no ka poe i hiki i kela po mua.
I aku la o Laieikawai, "O kou mau kaikuaana a me ke kaikunane o oukou kai maopopo, ina nae o oukou kai hiki mai i kela po aku nei la; aka, o oe ka'u mea i lohe ole."
"O makou no," wahi a Kahalaomapuana.
I aku la o Laieikawai, "Ina o oukou kai hiki mai i kela po, alaila, nawai i alakai ia oukou ma keia wahi? No ka mea, he wahi ike oleia keia, akahi wale no poe i hele mai i keia wahi."
I aku keia, "He kamaaina no ko makou mea nana i alakai mai, oia hoi kela wahi kanaka nana i olelo mai ia oe no Kauakahialii." Alaila, ua maopopo he kamaaina ko lakou.
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea, kauoha ae la oia i kona kupunawahine, e hoomakaukau i hale no na kaikuahine o Aiwohikupua.
Alaila, ma ka mana o Waka, kona kupunawahine, ua hikiwawe loa, ua paa ka hale.
A makaukau ka hale, kena aku la o Laieikawai ia, Kahalaomapuana, "E hoi oe, a kela po aku, pii mai oe me ou mau kaikuaana mai, i ike aku wau ia lakou, alaila, e lealea mai oe ia kakou, i kau mea kani lealea."
A hala aku la o Kahalaomapuana, a hui me kona mau kaikuaana, ninau mai la nae kona mau kaikuaana i kana hana, a me ke ano o ko laua halawai ana me ke Alii.
Hai aku la kela, "Ia'u i hiki aku ai a ma ka puka o ka hale o ke Alii, wehe aku la kahi kuapuu nana i kii mai nei ia'u, a i kuu ike ana aku nei i ke Alii e kau mai ana iluna o ka eheu o na manu, no ia ike ana o'u, ua eehia wau me ka maka'u a haule aku la wau ilalo ma ka lepo. A no keia mea, kiiia mai la wau a komo aku la e kamailio pu me ke Alii, a hana aku wau i kona lealea, e like me ko ke Alii makemake, a ua ninau mai nei kela ia kakou, ua hai pau aku au. Nolaila, e loaa ana ia kakou ka pomaikai, ua kauoha mai nei kela, a i keia po pii aku kakou."
A lohe kona mau kaikuaana i keia mau olelo, he mea e ka olioli o lakou.
A hiki i ka manawa a ke Alii i kauoha mai ai ia lakou, haalele lakou i na puha laau, kahi a lakou i noho pio ai.
Hele aku la lakou a ku ma ka puka o ka Hale Alii, wehe ae la ke kahu o Laieikawai i ka puka, a ike aku la lakou e like me ka olelo a ko lakou kaikaina.
Ia lakou nae i ike aku ai ia Laieikawai, alaila, ua puiwa koke lakou, a holo aku la me ka haalulu eehia, a pau loa lakou i ka haule i ka honua, koe nae o Kahalaomapuana.
A ma ke kauoha a ke Alii, ua kii ia aku kele poe malihini a laweia mai la imua o ke Alii, a he mea oluolu ia i ko ke Alii manao.
Ia lakou e halawai ana me ke Alii wahine, hoopuka mai la oia imua o na malihini he olelo hoopomaikai, a penei no ia:
"Ua lohe wau i ko oukou kaikaina, he poe oukou no ka hanauna hookahi, a he poe koko like oukou; a nolaila, ke lawe nei au ia oukou ma ke ano o ke koko hookahi, e kiai kakou ia kakou iho, ma ka olelo a kekahi, malaila like kakou, iloko o kela pilikia keia pilikia, o kakou no kekahi ilaila. A no ia mea, ua kauoha wau e hoomakaukau ko kakou kupunawahine i hale no oukou e noho ai me ka maluhia, e like me a'u nei, aole e aeia kekahi e lawe i kane nana, me ka ae like ole o kakou; pela e pono ai kakou ma keia hope aku."
A no keia olelo, hooholo ae la na kaikamahine malihini, na ko lakou kaikaina e hoopuka ka lakou olelo pane aku i ke Alii.
"E ke Alii e! Pomaikai makou no kou hookipa ana ia makou, a pomaikai hoi makou, no kou lawe ana ae ia makou I mau hoahanau nou, e like me kau i olelo mai nei ia makou, a pela no makou e hoolohe ai. Hookahi nae mea a makou e hai aku ia oe, he poe kaikamahine makou i hoolaa ia e ko makou mau makua, aole he oluolu e lawe makou i kane mare, a o ka makemake o ko makou mau makua, e noho puupaa na makou a hiki i ko makou mau la hope, a nolaila, ke noi mua aku nei kau mau kauwa, mai ae oe ia makou e hoohaumia me kekahi mau kanaka, e like me ka makemake o ke Alii; nolaila, e hookuu ia makou e noho puupaa e like me ka olelo paa a ko makou mau makua."
He mea maikai nae i ko ke Alii manao ka olelo a na malihini.
A pau ka lakou olelo ana me ke Alii no keia mau mea, hoihoiia aku la lakou a ma ka hale i hoomakaukauia no lakou.
I ua mau kaikamahine nei e noho ana ma ko lakou hale, he mea mau ia lakou ke kuka mau ma na mea e pili ana ia lakou, a me ke Alii, no ko lakou noho ana, a me na hana a ke Alii e olelo mai ai. A hooholo ae la lakou e hoolilo i ko lakou kaikaina i hoa kuka no ke Alii ma na hana e pili ana i ko lakou noho ana.
I kekahi awakea, i ko ke Alii manawa ala mai ka hiamoe mai, hele aku la o Kahalaomapuana e hoolealea i ke Alii ma ka hookanikani ana i ka pu la-i, a pau ko ke Alii makemake.
Ia manawa, hai aku la oia i kana olelo imua o Laieikawai, no ka lakou mea i kuka ai me kona mau kaikuaana; i aku la, "E ke Alii, ua kuka makou i mea nou e maluhia ai, nolaila, ua hooholo makou i ko makou manao, e hoolilo makou ia makou elima i mau koa kiai no kou Halealii, a ma o makou la e ae ia ai, a ma o makou la e hooleia ai. Ina i hele mai kekahi mea makemake e ike ia oe, ina he kane, a he wahine paha, a ina he alii, aole lakou e ike ia oe ke ole makou e ae aku; nolaila, ke noi aku nei au e ae mai ke Alii e like me ka makou hooholo ana."
I mai la o Laieikawai, "Ke ae aku nei wau e like me ka oukou mau olelo hooholo, a o oukou no ka mana ma Paliuli nei a puni."
Eia nae ka manao nui o kela poe kaikamahine e lilo i kiai no ke Alii, no ko lakou manao e puka hou ana o Aiwohikupua i Paliuli, alaila, he mana ko lakou e kipaku i ko lakou enemi.
Noho iho la lakou ma Paliuli, iloko nae o ko lakou noho ana, aole lakou i ike i ko lakou luhi ma ia noho ana; aole hoi lakou i ike iki i ka mea nana e hana mai ka lakou ai. Eia wale no ko lakou manawa ike i ka lakou mau mea ai, i ka manawa makaukau o lakou e paina, ia manawa e lawe mai ai na manu i na mea ai a lakou, a na na manu no e hoihoi aku i na ukana ke pau ka lakou paina ana, a no keia mea, ua lilo o Paliuli i aina aloha loa na lakou, a malaila lakou i noho ai a hiki i ka haunaele ana ia Halaaniani.
(Maanei e ka mea heluhelu e waiho i ke kamailio ana no na kaikuahine o Aiwohikupua, a ma ka Mokuna XIII o keia Kaao e kamailio hou no Aiwohikupua no kona hoi ana i Kauai.)
MOKUNA XIII
Mahope iho o ko Kahalaomapuana lele ana iloko o ke kai mai luna iho o na waa, e holo ikaika loa ana na waa ia manawa; nolaila, ua hala hope loa o Kahalaomapuana. Hoohuli hou na waa i hope e imi ia Kahalaomapuana, aole nae i loaa; nolaila, haalele loa o Aiwohikupua i kona kaikuahine opiopio, a hoi loa aku i Kauai.
Ia Aiwohikupua i hoi ai mai Hawaii mai a hiki mawaena o Oahu nei a me Kauai, olelo aku la o Aiwohikupua i kona mau hoewaa penei: "I ko kakou hoi ana anei a hiki i Kauai, mai olelo oukou, i Hawaii aku nei kakou i o Laieikawai la, o hilahila auanei au; no ka mea, he kanaka wau ua waia i ka olelo ia; a nolaila, ke hai aku nei au i ka'u olelo paa ia oukou. O ka mea nana e hai i keia hele ana o kakou, a lohe wau, alaila, o kona uku ka make, a me kona ohana a pau, pela no au i olelo ai i keia poe hoewaa mamua."
Hoi aku la lakou a Kauai. I kekahi mau la, makemake iho la ke Alii, o Aiwohikupua, e hana i Ahaaina palala me na'lii, a me kona mau hoa a puni o Kauai.
A i ka makaukau ana o ka Ahaaina palala a ke Alii, kauoha ae la ke Alii i kana olelo e kii aku i na hoa-ai; ma na alii kane wale no, a hookahi wale no, alii wahine i aeia e komo i ka Ahaaina palala, oia o Kailiokalauokekoa.
I ka la i Ahaaina ai, akoakoa mai la na hoa-ai a pau loa, ua makaukau na mea ai, a o ka awa ko lakou mea inu ma ia Ahaaina ana.
Mamua o ko lakou paina ana, lalau like na hoa i na apuawa, a inu iho la. Iloko o ko lakou manawa ai, aole i loaa ia lakou ka ona ana o ka awa.
A no ka loaa ole o ka ona o ka awa, hoolale koke ae la ke Alii i kona mau mama awa e mama hou ka awa. A makaukau ko ke Alii makemake, lalau like ae la na hoa-ai o ke Alii, a me ke Alii pu i na apuawa, a inu ae la. Ma keia inu awa hope o lakou, ua loohia mai maluna o lakou ka ona awa. Aka, hookahi mea oi aku o ka ona, o ke Alii nana ka papaaina.
Iloko o keia manawa ona o ke Alii, alaila, ua nalo ole ka olelopaa ana i olelo ai i kona mau hoewaa ma ka moana, aole nae i loheia ma o kana poe i papa ai; aka, ma ka waha ponoi no o Aiwohikupua i loheia'i olelo huna a ke Alii.
A ona iho la o Aiwohikupua, alaila, haliu pono aku la oia ma kahi a Kauakahialii e noho mai ana, olelo aku la, "E Kauakahialii e, ia oe no e kamailio ana ia makou no Laieikawai, komo koke iho la iloko o'u ka makemake no kela wahine; nolaila, moe ino ko'u mau po e ake e ike; nolaila, holo aku nei wau a hiki i Hawaii, pii aku nei maua a malamalama, puka i uka o Paliuli, i nana aku ka hana i ka hale o ke Alii, aole i kana mai, o ko'u hilahila; no ia mea, hoi mai nei. Hoi mai nei hoi wau, a manao mai o na kaikuahine hoi ka mea e loaa'i, kii mai nei, i hele aku nei ka hana me na kaikuahine a hiki i ka hale o ke Alii, kuu aku hoi i ka na kaikuahine loaa; i hana aku ka hana, i ka hoole waleia no a pau na kaikuahine eha, koe o kahi muli loa o'u, o ko'u hilahila no ia hoi mai nei, he oi no hoi kela o ka wahine kupaa nui wale, aole i ka lua."
Iloko o kela manawa a Aiwohikupua e kama ilio ana no ka paakiki o Laieikawai. Ia manawa e noho ana o Hauailiki, ke keiki puukani o Mana iloko o ka Ahaaina, he keiki kaukaualii no hoi, oia ka oi o ka maikai.
Ku ae la oia iluna, a olelo aku la ia Aiwohikupua "He hawawa aku la no kau hele ana, aole wau i manao he wahine paakiki ia, ina e ku au imua o kona mau maka, aole au e olelo aku, nana no e hele wale mai a hui maua; alaila, e ike oukou e noho aku ana maua."
I aku la o Aiwohikupua, "E Hauailiki e, ke makemake nei au e hele oe i Hawaii, ina e lilo mai o Laieikawai, he oi oe, a na'u no e hoouna me oe i mau kanaka, a ia'u na waa, a i nele oe ma keia hele ana au, alaila, lilo kou mau aina ia'u; a ina i hoi mai oe me Laieikawai, alaila, nou ko'u mau aina."
A pau ka Aiwohikupua ma olelo ana no keia mau mea, ia po iho, kau o Hauailiki ma maluna o na waa a holo aku la; aka, ua nui no na la i hala ma ia holo ana.
Ia holo ana, hiki aku lakou iwaho o Makahanaloa, i nana aku ka hana o lakou nei, e pio ana ke anuenue i kai o Keaau. Olelo aku la ke Kuhina o Aiwohikupua ia Hauailiki, "E nana oe i kela anuenue e pio mai la i kai, o Keaau no ia; a aia ilaila o Laieikawai, ua iho ae la i ka nana heenalu."
I mai la o Hauailiki, "Kainoa aia o Paliuli kona wahi noho mau."
A i kekahi la ae, ma ka auina la, hiki aku la lakou i Keaau, ua hoi aku nae o Laieikawai me na kaikuahine o Aiwohikupua i uka o Paliuli.
Ia Hauailiki ma i hiki aku ai, aia hoi ua nui na mea i hele mai e nana no keia keiki oi kelakela o ka maikai mamua o Kauakahialii a me Aiwohikupua, a he mea mahalo nui loa ia na na kamaaina o Keaau.
I kekahi la ae ma ka puka ana a ka la, uhi ana ke awa a me ka noe ma Keaau a puni, a i ka mao ana'e, aia hoi ehiku mau wahine e noho ana ma ke awa pae o Keaau, a hookahi oi oia poe. Akahi wale no a iho na kaikuahine o Aiwohikupua ma keia hele ana o Laieikawai, e like me kana olelo hoopomaikai.
Ia Laieikawai ma e noho ana ma kela kakahiaka, ku ae la o Hauailiki a holoholo ae la imua o lakou la, e hoika ana ia ia iho ma kona ano kanaka ui, me ka manao e maliuia mai e ke Alii wahine o Paliuli. A heaha la o Hauailiki ia Laieikawai? "he opala paha."
Eha na la o Laieikawai o ka hiki ana ma Keaau, mahope iho o ko Hauailiki puka ana aku; a eha no hoi la o ko Hauailiki hoike ana ia ia imua o Laieikawai, a aole nae he maliu iki ia mai.
I ka lima o ka la o ko Laieikawai hiki ana ma Keaau, manao iho la o Hauailiki e hoike ia ia iho imua o kana mea e iini nui nei no kona akamai ma ka heenalu; he oiaio, o Hauailiki no ka oi ma Kauai no ke akamai i ka heenalu a oia no ka oi iloko o kona mau la, a he keiki kaulana hoi oia ma ke akamai i ka heenalu, a kaulana, no hoi no kona ui.
I ua la la, i ka puka ana a ka la, aia na kamaaina ma kulana, nalu, na kane, a me na wahine.
I na kamaaina e akoakoa ana ma kulana heenalu, wehe ae la o Hauailiki i kona aahu kapa, hopu iho la i kona papa heenalu (he olo), a hele aku la a ma kahi e kupono ana ia Laieikawai ma, ku iho la oia no kekahi mau minute, ia manawa nae, komo mai la iloko o na kaikuahine o Aiwohikupua ka makemake no Hauailiki.
I aku la o Mailehaiwale ia Laieikawai, "Ina paha aole makou i hoolaaia e ko kakou mau makua, ina ua lawe wau ia Hauailiki i kane na'u."
I aku o Laieikawai, "Ua makemake no hoi wau, ina hoi aole wau i hoolaaia e ko'u kupunawahine, nolaila, he mea ole ko'u makemake."
"O kaua pu," wahi a Mailehaiwale.
A pau ko Hauailiki mau minute hookahakaha, lele aku la ua o Hauailiki me kona papa heenalu i ke kai, a au aku la a kulana nalu.
Ia Hauailiki ma kulana nalu, kahea mai la kekahi kaikamahine kamaaina, "Pae hoi kakou."
"Hee aku paha," wahi a Hauailiki, no ka mea, aole ona makemake, e hee pu oia me ka lehulehu ma ka nalu hookahi, makemake no oia e hookaokoa ia ia oia wale no ma ka nulu okoa, i kumu e ike mai ai o Laieikawai no kona akamai i ka heenalu, malia o makemake ia mai oia; aole ka!
A hala aku la na kamaaina, ohu mai la he wahi nalu opuu, ia manawa ka Hauailiki hee ana i kona nalu. Ia Hauailiki e hee la i ka nalu, uwa ka pihe a na kamaaina, a me na kaikuahine o Aiwohikupua: Heaha la ia ia Laieikawai?
A no ka lohe ana aku o Hauailiki i keia pihe uwa, alaila, manao iho ia ua huipu me Laieikawai i keia leo uwa, aole ka! hoomau aku la oia i ka heenalu a hala elima nalu, oia mau no. Aole nae i loaa ka heahea ia mai, nolaila, hoomaka mai la ia Hauailiki ke kaumaha, me ka hooiaio iki i kela olelo a Aiwohikupua no ka "paakiki o Laieikawai."
MOKUNA XIV
A ike maopopo ae la o Hauailiki, aole i komo iloko o Laieikawai ka makemake ia Hauailiki ma ia mea, hoopau ae la oia i ka heenalu ma ka papa; manao ae la oia e kaha.
Haalele iho la oia i kona papa, a au aku la i kulana heenalu. Ia ia e au ana, olelo ae la o Laieikawai i kona mau hoa, "E! pupule o Hauailiki."
I aku la kona mau hoa, "Malia paha e kaha nalu ana."
Ia Hauailiki ma kulana nalu, i ka nalu i ea mai ai a kakala ma kona kua, ia manawa kaha mai la oia i ka nalu, pii ke kai me he niho puaa la ma o a ma o o kona a i. Ia manawa, uwa ka pihe o uka, akahi no a loaa mai ia Laieikawai ka akaaka, a he mea malihini no hoi ia i kona maka a me kona mea e ae.
A ike aku la o Hauailiki i ko Laieikawai akaaka ana iho, manao iho la oia, ua komo ka makemake i Laieikawai ma keia hana a Hauailiki, alaila, hoomau aku la oia ma ke kaha nalu, a hala elima nalu, aole i loaa ka hea mai a Laieikawai ia ia nei.
Nolaila, he mea kaumaha loa ia ia Hauailiki, ka maliu ole mai o Laieikawai ia ia nei, a he mea hilahila nui loa hoi nona, no ka mea, ua olelo kaena mua kela ia Aiwohikupua, e like me ka kakou ike ana ma na Mokuna mamua ae.
A no keia mea, lana malie iho la oia ma kulana nalu, ia ia e lana malie ana, ua kokoke mai ko Laieikawai ma manawa hoi i Paliuli. Ia manawa, peahi mai la o Laieikawai ia Hauailiki.
A ike aku la o Hauailiki i ka peahi ana mai, alaila, ua hoomohalaia kona naau kanalua. I iho la o Hauailiki oia wale no, "Aole no ka hoi oe e kala i makemake ai, hoolohi wale iho no."
A no ka peahi a ke Alii wahine o Paliuli, hoomoe iho la keia i ka nalu, a pae pono aku la ma kahi a Laieikawai ma e noho mai ana. Ia manawa, haawi mai la o Laieikawai i ka lei lehua, hoolei iho la ma ka a-i o Hauailiki, e like me kana hana mau i ka poe akamai i ka heenalu. A mahope iho oia manawa, he uhi ana na ka noe a me ka ohu, a i ka mao ana ae, aole o Laieikawai ma, aia aku la lakou la i Paliuli.
O ka iho hope ana keia a Laieikawai ma i Keaau, iloko o ko Hauailiki mau la, aia hala aku o Hauailiki ma i Kauai, alaila, hiki hou o Laieikawai i Keaau.
Ia Laieikawai ma i hala ai i uka o Paliuli, hoi aku la o Hauailiki mai ka heenalu aku, a halawai me ke Kuhina o Aiwohikupua, o kona alakai hoi. I aku la, "Kainoa o kahi paa ae nei a paa, he oiaio no ka ka Aiwohikupua e olelo nei. Nolaila, ua pau ka loaa a kuu kanaka maikai, a me kuu akamai i ka heenalu, hookahi wale no mea i koe ia kaua, o ke koele wawae no i Paliuli i neia po." A no keia olelo a Hauailiki, hooholo ae la kona hoa i ka ae.
Ma ka auina la mahope o ka aina awakea, pii aku la laua iuka, komo aku la iloko o na ululaau, i ka hihia paa o ka nahele. Ia laua i pii ai, halawai mua laua me Mailehaiwale, oia ke kiai makamua o ke Alii wahine. Ike mai la oia ia laua nei e kokoke aku ana io ia nei la, i mai la, "E Hauailiki, malaila olua hoi aku, aole o olua kuleana e pii mai ai ianei; no ka mea, ua hoonohoia mai wau maanei, he kiai makamua no ke Alii, a na'u no e hookuke aku i na mea a pau i hiki mai maanei, me ke kuleana ole; nolaila, e hoi olua me ke kali ole."
I aku la o Hauailiki, "E ae mai oe ia maua, e pii aku e ike i ka hale o ke Alii."
I mai la o Mailehaiwale, "Aole wau e ae aku i ko olua manao; no ka mea, o ko'u kuleana no ia i hoonohoia ai ma keia wahi, e kipaku aku i ka poe hele mai iuka nei e like me olua."
Aka, no ka oi aku o ko laua nei koi ana me ka olelo ikaika imua oiala, nolaila, ua ae aku la keia.
Ia Hauailiki ma i hala aku ai mahope iho o ko Mailehaiwale hookuu ana aku ia laua, halawai koke aku la laua me Mailekaluhea, ka lua o ko ke Alii wahine kiai.
I mai la o Mailekaluhea, "E! e hoi olua ano, aole he pono no olua e pii mai ianei, pehea la i aeia mai ai e hookuu mai ia olua?"
I aku la laua, "I hele mai nei maua e ike i ke Alii wahine."
"Aole olua e pono pela," wahi a Mailekaluhea, "no ka mea, ua hoonohoia mai makou he mau kiai e kipaku aku i na mea a pau i hele mai i keia wahi, nolaila, e hoi olua."
Aka, ma kela olelo a Mailekaluhea, ua oi aku ka maalea o ka laua nei olelo malimali imua oiala, nolaila, ua hookuuia'ku laua.
Ia laua i hala aku ai, halawai aku la laua me Mailelaulii, a e like no me ka olele a laua nei imua o na mea mua, pela no laua i hana ai imua o Mailelaulii.
A no ka maalea loa o laua i na olelo malimali, nolaila, ua hookuuia laua mai ko Mailelaulii alo aku. A hala aku la laua, halawai aku la me Mailepakaha, ka ha o na kiai.
Ia laua i hiki aku ai imua o Mailepakaha, aole he oluolu iki o keia kiai i ko laua hookuuia ana mai e na kiai mua; aka, no ka pakela o ka maalea ma ke kamailio ana, ua hookuuia aku la laua.
A hala aku laua, aia hoi, ike aku la laua ia Kahalaomapuana, ke kiai ma ka puka o ka Halealii, e kau mai ana iluna o ka eheu o na manu, a ike aku la no hoi i ke ano e o ka Halealii, ia manawa haule aku la o Hauailiki i ka honua, me ka naau eehia.
Ia Kahalaomapuana i ike mai ai ia laua nei, he mea e kona huhu, alaila, kahea mai la oia me kona mana, ma ke ano Alihikaua no ke Alii, "E Hauailiki e! e ku oe a hele aku; no ka mea, aole o olua kuleana o keia wahi, ina e hoopaakiki mai oe, alaila, e kauoha no wau i na manu o Paliuli nei, e ai aku i ko olua mau io, me ka hoi uhane aku hoi i Kauai."
A no keia olelo weliweli a Kahalaomapuana, alaila, ua hoopauia ko Hauailiki naau eehia, ala ae la ia a holo wikiwiki aku la a hiki ma Keaau, ma ke kahahiaka nui.
Ma keia hele ana a laua iuka o Paliali, ua nui ka luhi, a no ia luhi, haule aku la laua a hiamoe.
Iloko nae o ko Hauailiki manawa hiamoe, halawai mai la o Laieikawai me ka moeuhane, a halawai pu iho la laua, a i ko Hauailiki puoho ana ae mai ka hiamoe, aia hoi, he moeuhane kana.
Moe hou iho la no o Hauailiki, loaa hou no ia ia ka moeuhane, e like me mamua. Eha po, eha ao, o ka hoomau ana o keia mea ia Hauailiki, nolaila, ua pono ole ko Hauailiki manao.
I ka lima o ka po o ka hoomau ana o keia moeuhane ia Hauailiki, ma ka pili o ke ahiahi, ala ae la oia a pii aku la iuka o Paliuli, me ka ike ole nae o kona hoa.
Ia ia i pii aku ai, aole oia i hele aku ma ke alanui mua a laua i pii mua ai, a ma kahi e kokoke aku ana ia Mailehaiwale, hele ae la keia ma kahi kaawale, a pakele aku la i na maka o na kiai o ke Alii.
Ia ia i hiki ai mawaho o ka Hale Alii, ua hiamoe loa o Kahalaomapuana, alaila, nihi, malu aku la ko Hauailiki hele ana, a wehe ae la i ke pani o ka puka o ka Hale Alii, ua uhiia mai i ka Ahuula, aiahoi, ike aku la ia ia Laieikawai e kau mai ana iluna o ke eheu o na manu, ua hiamoe loa no hoi.
Ia ia i komo aku ai a ku ma kahi a ke Alii e moe ana, lalau aku la oia i ke poo o ke Alii, a hooluilui ae la. Ia manawa, puoho mai la o Laieikawai mai ka hiamoe ana, aia hoi e ku ana o Hauailiki ma kona poo, a he mea pono ole ia i ko ke Alii wahine manao.
Alaila, olelo malu mai la o Laieikawai, ia Hauailiki, "E hoi oe ano i keia manawa, no ka mea, ua waihoia ka make a me ke ola i ko'u mau kiai; a nolaila, ke minamina nei wau ia oe; e ku oe a hele, mai kali."
I aku la o Hauailiki, "E ke Alii, e honi kaua, no ke mea, ia'u i pii mai ai iuka nei i keia mau po aku nei la, ua hiki mai wau iuka nei me ko ike ole; aka, ma ka mana o kou mau kiai, ua kipakuia wau, a ia maua i hiki ai i kai, a no ka maluhiluhi, haule aku la wau hiamoe. Ia'u e hiamoe ana, halawai pu iho la kaua ma ka moeuhane, a kahaule iho la kaua, a ua mui na la a me na po o ka hoomau ana ia'u o keia mea; nolaila wau i pii mai nei e hooko i ka hana i ka moeuhane."
I aku la o Laieikawai, "E hoe oe, aole o'u manao i kau mea e olelo mai nei; no ka mea, ua loaa no ia mea ia'u ma ka moeuhane, ua hana no e like me ka hana ia oe, a heaha la ia mea ia'u; nolaila, e hoi oe."
Iloko o ko Kahalaomapuana manawa hiamoe, lohe aku la oia i ka haukamumu o ka Halealii, a puoho ae la oia mai ka hiamoe ae, kahea aku la me ka ninau aku, "E Laieikawai! Owai kou hoa kamailio e haukamumu mai nei?"
A lohe laua i keia leo ninau, hoomaha iho la ke Alii aole i pane aku.
A mahope, ala ae la o Kahalaomapuana, a komo aku la i ka Halealii, aia hoi e noho mai ana o Hauailiki me Laieikawai iloko o ka Halealii.
I aku la o Kahalaomapuana, "E! e Hauailiki, e ku oe a e hele, aole i kupono kou komo ana mai nei, ua olelo aku wau ia oe i kela po mamua, aole ou kuleana ma keia wahi, ua like no ka'u olelo i keia po me ka po mua, nolaila, e ku oe a hoi aku."
A no keia olelo a Kahalaomapuana, ku ae la o Hauailiki me ka naau hilahila, a hoi aku la i kai o Keaau, a hai aku la i kona hoa no keia pii ana i Paliuli.
A ike iho la o Hauailiki, aole he kuleana hou e loaa ai o Laieikawai, alaila, hoomakaukau ae la na waa no ka hoi i Kauai, a ma ka wanaao, haalele lakou ia Keaau, a hoi aku la.
Ia Hauailiki ma i hoi aku ai i Kauai, a hiki lakou ma Wailua, ike aku la oia e akoakoa mai ana na'lii, a me na kaukaualii, a Kauakahialii, a me Kailiokalauokekoa kekahi i kela manawa.
Ia Hauailiki ma e hookokoke aku ana ma ka nuku o ka muliwai o Wailua, ike aku la oia ia Aiwohikupua, kahea aku la, "Ua eo wau ia oe."
A hiki aku la o Hauailiki, a hai aku la i ke ano o kana hele ana ia Aiwohikupua, me ka hai aku nae i ka lilo ana o kona mau kaikuahine i mau kiai no ke Alii, alaila, he mea olioli ia ia Aiwohikupua.
I aku nae oia ia Hauailiki, "Ua pau ka pili a kaua, no ka manawa ona awa aku la no ia."
I loko nae o ko Hauailiki manawa e kamailio ana no ka lilo ana o na kaikuahine o Aiwohikupua i mau koa kiai no Laieikawai, alaila, ua manaolana hou ae la o Aiwohikupua e holo i Hawaii, no ke kii no ia Laieikawai e like no me kona manao mua.
MOKUNA XV
I iho la o Aiwohikupua, "Pomaikai wau no kuu haalele ana i na kaikuahine o'u i Hawaii, a e ko auanei ko'u makemake; no ka mea, ua lohe ae nei wau, ua lilo ko'u mau kaikuahine i mau koa kiai no ka'u mea e manao nei."
I kela manawa a na'lii a pau e akoakoa nei ma Wailua, alaila, ku mai la o Aiwohikupua a hai mai la i kona manao imua o na Alii. "Auhea oukou, e holo hou ana wau i Hawaii, aole au e nele ana i ko'u makemake, no ka mea, aia'ku la i o'u mau kaikuahine ke kiai o ka'u mea e manao nei."
A no kela olelo a Aiwohikupua, pane mai la o Hauailiki, "Aole e loaa ia oe, no ka mea, ua ike aku la wau i ke kapu o ke Alii wahine, a kapukapu no hoi me ou mau kaikuahine, hookahi nae kaikuahine huhu loa, o kahi mea uuku, nolaila ko'u manao paa aole e loaa ia oe, a he uku no kou kokoke aku."
A no keia olelo a Hauailiki, aole he manao io o Aiwohikupua, no ka mea, ua manaolana loa kela no ka lohe ana o kona mau kaikuahine na kiai o ke Alii.
Mahope iho oia mau la, hoolale ae la oia i kona mau puali koa kiai, a me kona hanohano Alii a pau. A makaukau ke Alii no na kanaka, alaila, kauoha ae la oia i kona Kuhina e hoomakaukau na waa.
Wae ae la ke Kuhina i na waa kupono ke holo, he iwakalua kaulua, elua kanaha kaukahi, no na kaukaualii, a me na puali o ke Alii keia mau waa, a he kanaha peleleu, he mau waa a-ipuupuu no ke Alii ia. A o ke Alii hoi a me kona Kuhina, maluna laua o na pukolu.
A makaukau keia mau mea a pau, e like me ka wa holo mau o ke Alii, pela lakou i holo ai.
He nui na la i hala ma ia holo ana. A hiki lakou ma Kohala, ia manawa, akahi no a maopopo i ko Kohala poe o Aiwohikupua keia, ke kupua kaulana a puni na moku. A no ko ke Alii huna ana ia ia ma kela hiki ana ma Kohala, i hakaka'i me Ihuanu, oia ka mea i ike oleia ai.
Haalele lakou ia Kohala, hiki aku la lakou i Keaau. I kela manawa a lakou i hiki aku ai, ua hoi aku o Laieikawai, a me na kaikuahine pu o Aiwohikupua i Paliuli.
Ia Laieikawai ma i hoi aku ai ma kela la a Aiwohikupua ma i hiki aku ai, ua ike mua mai ko lakou kupunawahine i ko Aiwohikupua hiki ana ma Keaau.
I mai la o Waka, "Ua hiki hou mai la o Aiwohikupua ma Keaau i keia la; nolaila, e kiai oukou me ka makaukau, e makaala ia oukou iho, mai iho oukou maikai, e noho oukou mauka nei a hiki i ka hoi ana o Aiwohikupua i Kauai."
A lohe ke koa kiai Nui o ke Alii wahine i keia olelo a ko lakou kupunawahine, ia manawa, kauoha koke ae la o Kahalaomapuana ia Kihanuilulumoku ko lakou Akua, e hookokoke mai ma ka Halealii, e hoomakaukau no ka hoouka kaua.
Ma ko Kahalaomapuana ano kiai nui no ke Alii, kauoha ae la oia i kona mau kaikuaana, e kukakuka lakou ma na mea e pono ai ke Alii.
Ia lakou i akoakoa ai, kukakuka iho la lakou ma na mea kupono ia lakou. A eia ka lakou mau olelo hooholo, ma o ka noonoo la o Kahalaomapuana, ke koa kiai nui o ke Alii, "O oe e Mailehaiwale, ina e hiki mai o Aiwohikupua a halawai olua, e kipakuaku oe ia ia; no ka mea, o oe no ke kiai mua loa, a ina e hai mai i kona makemake, e hookuke aku no, a ina i paakiki loa mai ma kona ano keikikane ana, e hookuke ikaika aku ia ia, a ina i nui mai ka paakiki, alaila, e hoouna ae oe i kekahi manu kiai ou i o'u la, alaila, e hele mai au e hoohui ia kakou ma kahi hookahi, a na'u ponoi e kipaku aku ia ia. Ina he hele mai kana me ka inoino, alaila, e kauoha no wau i ko kakou Akua ia Kihanuilulumoku, nana no e luku aku ia ia."
A pau aeia ka lakou kuka ana no keia mau mea, hookaawale lakou ia lakou iho e like me mamua, oiai e kiai ana lakou i ke Alii.
Ma ka wanaao oia po iho, hiki ana o Aiwohikupua me kona Kuhina. Ia laua i ike mai ai e ku ana ka pahu kapu, ua uhiia i ka _oloa_, alaila, manao ae la laua ua kapu ke alanui e hiki aku ai i kahi o ke Alii. Aka, aole nae o Aiwohikupua manao ia kapu; no ka mea, ua lohe mua no ia, o kona mau kaikuahine ka mana kiai; nolaila, hoomau aku la laua i ka hele ana, a loaa hou he pahu kapu e like no me ka mea mua i loaa'i ia laua. Ua like no ko Aiwohikupua manao ma keia pahu kapu me kona manao mua.
Hoomau aku la no laua i ka hele ana a loaa hou ke kolu o ka pahu kapu e like me na mea mua; no ka mea, ua kukuluia no na pahu kapu e like me ka nui o kona mau kaikuahine.
A loaa ia laua ka ha o na pahu kapu, alaila, kokoke laua e hiki i ka lima o ka pahu kapu, oia no hoi ko Kahalaomapuana pahu kapu. Oia no hoi ka pahu kapu weliweli loa, ke hoomaka aeia e malamalama loa. Aka, aole nae laua i ike i ka weliweli oia pahu kapu, no ka mea, e molehulehu ana no.
Haalele laua i kela pahu, aole i liuliu ko laua hele ana aku, halawai mua no laua me ke kiai mua me Mailehaiwale, mahamaha aku la o Aiwohikupua, no ka ike ana aku i ke kaikuahine; ia wa koke no, pane aku la o Mailehaiwale. "E hoi olua ano, he kapu keia wahi."
Kuhi iho la o Aiwohikupua hoomaakaaka hoomaauea, hoomaka hou aku la laua e hookokoke aku i o Mailehaiwale, kipaku hou mai la no ke kiai. "E hoi koke olua, owai ko olua kuleana o uka nei, a o wai ko olua makamaka?"
"Heaha keia, e kuu kaikuahine?" wahi a Aiwohikupua, "Kainoa o oukou no ko'u makamaka, a ma o oukou la e loaa'i ko'u makemake."
Ia manawa, hoouna aku la o Mailehaiwale i kekahi manu kiai ona, a hiki i o Kahalaomapuana la; he manawa ole, hoohui ae la keia ia lakou a eha ma ko Mailekaluhea wahi kiai, a malaila i manao ai lakou e halawai me Aiwohikupua.
MOKUNA XVI
A makaukau lakou, kii ia'ku la lakou a hiki mai la. Ia Aiwohikupua i ike aku ai ia Kahalaomapuana e kau mai ana kela iluna o ke eheu o na manu, me he Alihikaua Nui la, a he mea hou loa ia ia Aiwohikupua ma. Pane mai la ka kiai Nui, "E hoi olua ano, mai lohi, a aole hoi e kali, no ka mea, ua kapu ke Alii, aole no ou kuleana ma keia wahi, a aole no hoi e hiki ia oe ke manao mai he mau kaikuahine makou nou, ua hala ia manawa." O ke ku aku la no ia o Kahalaomapuana hoi, pau ka ike ana.
I kela manawa, ua ho-aia ka inaina wela o Aiwohikupua a mahuahua. Ma ia manawa, manao iho la oia e hoi a kai o Keaau, alaila, hoouna mai i kona mau puali koa e luku i na kaikuahine.
Ia laua i kaha aku e hoi a hiki i ka pahu kapu o Kahalaomapuana, aia hoi ilaila, ua hoopiiia ka huelo o ua moo nui nei iluna o ka pahu kapu, ua uhiia i ka _oloa_, ka ieie, a me ka palai, a he mea weliweli loa ia laua ka nana ana aku.
A hiki o Aiwohikupua ma i kai o Keaau, ia manawa, hoolale ae la ke Kuhina o Aiwohikupua i na puali koa o ke Alii e pii e luku i na kaikuahine, ma ke kauoha a ke Alii.
Ia la no, ike mua mai la no o Waka i ko Aiwohikupua manao, a me kana mau hana. A no ia mea, hele mai la o Waka a halawai me Kahalaomapuana, ko ke Alii wahine Alihikaua, olelo mai la, "E Kahalaomapuana, ua ike wau i ka manao o ko oukou kaikunane, a me kana mau hana, ke hoomakaukau la oia i umi mau kanaka ikaika, nana e kii mai e luku ia oukou, no ka mea, ua inaina ko oukou kaikunane, no ko oukou kipaku ana i kakahiaka nei; nolaila, e noho makaukau oukou ma ka inoa o ko kakou Akua."
Ia manawa, kauoha ae la oia ia Kihanuilulumoku, ka moo nui o Paliuli, ke akua o lakou nei. A hiki mai la ua moo nei, kauoha aku la oia, "E ko makou Akua, e Kihanuilulumoku, nanaia ke kupu, ka eu, ke kalohe o kai, ina e hele mai me ko lakou ikaika, pepehiia a pau, aohe ahailono, e noke oe a holo ke i olohelohe, e ao nae oe ia Kalahumoku, i ka ilio nui ikaika a Aiwohikupua, hemahema no oe, pau loa kakou, aole e pakele, kulia ko ikaika, ko mana a pau iluna o Aiwohikupua, Amama, ua noa, lele wale la." Oia ka pule kauoha a Kahalaomapuana i ko lakou Akua.
Ma ka po ana iho, pii aku la na kanaka he umi a ke Alii i wae ae e luku i na kaikuahine o Aiwohikupua, a o ka hope Kuhina ka umikumamakahi, mamuli o ka hookohu a ke Kuhina Nui i hope nona.
Ma ka pili o ka wanaao, hiki lakou i kahi e kokoke iki aku ana i Paliuli. Ia manawa, lohe aku la lakou i ka hu o ka nahele i ka makani o ke alelo o ua moo nui nei o Kihanuilulumoku, e hanu mai ana ia lakou nei, aole nae lakou i ike i keia mea, nolaila, hoomau aku la lakou i ka hele ana aole nae lakou i liuliu aku, he ike ana ka lakou i ka upoi ana iho a _kea_ luna o ua moo nei maluna pono iho o lakou nei, aia nae lakou nei iwaenakonu o ka waha o ka moo, ia manawa, e lele koke aku ana ka Hope Kuhina, aole i kaawale aku, o ka muka koke ia aku la no ia pau loa, aohe ahailono.
Elua la, aohe mea nana i hai aku keia pilikia ia Aiwohikupua ma. A no ka haohao o ke Alii i ka hoi ole aku o kona mau koa alaila he mea e ka huhu o ke Alii.
A no keia mea, wae hou ae la ke Alii he mau kanaka he iwakalua e pii e luku i na kaikuahine, ma ka poe ikaika wale no; a hookohu aku la ke Kuhina i Hope Kuhina nona e hele pu me na koa.
Pii hou aku la no lakou a hiki no i kahi i pau ai kela poe mua i ka make, pau hou no i ua moo nei, aohe ahailono.
Kali hou no ke Alii aole i hoi aku. Hoouna hou aku no ke Alii hookahi kanaha koa, pau no i ka make; pela mau aku no ka make ana a hiki i ka e walu kanaha o na kanaka i pau i ka make.
Ia manawa, kukakuka ae la o Aiwohikupua me kona Kuhina i ke kumu o keia hoi ole mai o na kanaka e hoouna mauia nei.
I aku o Aiwohikupua i kona Kuhina, "Heaha keia e hoi ole mai nei na kanaka a kaua e hoouna aku nei?"
I aku la kona Kuhina, "Malia paha, ua pii no lakou a hiki iuka, a no ka ike i ka maikai o kela wahi, noho aku la no, a i ole, ua make mai la no i ou mau kaikuahine."
"Pehea auanei e make ai ia lakou, o na kaikamahine palupalu iho la ka mea e make ai o kau manao ana e make ia lakou?" pela aku o Aiwohikupua.
A no ka makemake o ke Alii e ike i ke kumu e hoi ole nei o kona mau kanaka, hooholo ae la laua me kona Kuhina e hoouna i mau elele e ike i ke kumu o keia hana a na kanaka o laua.
Ma ke kauoha a ke Alii, lawe ae la ke Kuhina ia Ulili, a me Akikeehiale, ko Aiwohikupua mau alele mama, a pii aku la e ike i ka pono o kona mau kanaka.
I ua mau elele la i hala aku ai, aole i liuliu halawai mai la me laua kekahi kanaka kia manu mai uka mai o Olaa; ninau mai la, "Mahea ka olua hele."
Olelo aku na elele, "E pii aku ana maua e ike i ka pono o ko makou poe, e noho la i Paliuli, awalu kanaha kanaka i hoounaia, aole hookahi o lakou i hoi ae."
"Pau aku la," wahi a ke kia manu, "i ka moo nui ia Kihanuilulumoku, aole e pakele mai."
A lohe laua i keia mea, hoomau aku la laua i ka pii ana, aole i upuupu, lohe aku la laua i ka hu a ka makani, a me ke kamumu o na laau e hina ana ma-o a ma-o, alaila hoomanao laua i ka olelo a ke kia manu, "ina e hu ana ka makani, o ua moo la ia."
Maopopo iho la ia laua o ua moo nei keia, e lele ae ana laua ma ko laua kino manu. Ia lele ana a kiekie laua nei, i alawa ae ka hana aia maluna pono o laua _kea_ luna e poi iho ana ia laua nei, a no ko laua nei mama loa o ka lele ana ma ko laua ano kino manu, ua pakele laua.
MOKUNA XVII
I kela wa, lele Kaawale loa aku la laua a hala loa i luna lilo, i nana iho ka hana o ua o Ulili ma i _kea_ lalo o ua moo nei, e eku ana i ka honua me he Oopalau la, alaila, he mea weliweli ia laua i ka nana aku, maopopo iho la ia laua, ua pau ko lakou poe kanaka i ka make, hoi aku la laua a olelo aku la ia Aiwohikupua i ka laua mea i ike ai.
Ia manawa, kiiia aku la o Kalahumoku, ka ilio nui ai kanaka a Aiwohikupua e hele e pepehi i ka moo a make, alaila, luku aku i na kaikuahine o Aiwohikupua.
I ka hiki ana o Kalahumoku ua ilio ai kanaka o Tahiti imua o kana moopuna (Aiwohikupua), "E pii oe i keia la e luku aku i o'u mau kaikuahine," wahi a Aiwohikupua, "a e lawe pu mai ia Laieikawai."
Mamua o ko ka ilio pii ana e luku i na kaikuahine o Aiwohikupua, kauoha mua ua Ilio nei i ke Alii, a me na kaukaualii, a me na kanaka a pau, a penei kana olelo kauoha: "Auhea oukou, ma keia pii ana a'u, e nana oukou i keia la iuka, ina e pii ka ohu a kupololei i luna a kiekie loa, ina e hina ka ohu ma ka lulu, alaila, ua halawai wau me Kihanuilulumoku, manao ae oukou ua hoaikane maua. Ina hoi e hina ana ka ohu i ka makani, alaila, ua hewa o uka, ua hakaka maua me ua moo nei. Alaila, o ka pule ka oukou i ke Akua ia Lanipipili, nana ae oukou i ka ohu a i hina i kai nei, ua lanakila ka moo; aka hoi, i pii ka ohu i luna a hina i luna o ke kuahiwi, alaila, ua hee ka moo; o ko kakou lanakila no hoi ia. Nolaila, e hoomau oukou i ka pule a hoi wale mai au."
I ka pau ana o keia mau kauoha, pii aku la ka ilio, hoouna pu aku la o Aiwohikupua ia Ulili laua me Akikeehiale, i mau elele na laua e hai mai ka hana a ka moo me ka Ilio.
I ka ilio i hiki aku ai iuka ma kahi kokoke i Paliuli, ua hiamoe nae o Kihanuilulumoku ia manawa. I ua moo nei e moe ana, hikilele ae la oia mai ka hiamoe ana, no ka mea, ua hoopuiwaia e ka hohono ilio, ia manawa nae, ua hala hope ka moo i ka ilio, e hele aku ana e loaa ke kiai mua o ke Alii Wahine.
Ia manawa, hanu ae la ka moo ka hookalakupua hoi o Paliuli, a ike aku la ia Kalahumoku i ke aiwaiwa o Tahiti, ia manawa, wehe ae la ua moo nei i kona a luna e hoouka no ke kaua me Kalahumoku.
I kela manawa koke no, hoike aku ana ka ilio i kona mau niho imua o ka moo. O ka hoomaka koke no ia o ke kaua, ia manawa, ua lanakila ka moo maluna o Kalahumoku, a hoi aku la ka ilio me ke ola mahunehune, ua pau na pepeiao a me ka huelo.
I ka hoomaka ana nae o ko laua hakaka, hoi aku la na elele a hai aku la ia Aiwohikupua ma i keia kaua weliweli.
A lohe aku la lakou ia Ulili ma i keia kaua a ka moo me ka ilio, a he mea mau nae ia Aiwohikupua ma ka nana ia uka.
Ia lakou no enana ana, pii ae la ka ohu a kupololei i luna aole i upuupu, hina ana ka ohu i kai, alaila, manao ae la o Aiwohikupua ua lanakila ka moo, alaila, he mea kaumaha ia Aiwohikupua no ke pio ana o ko lakou aoao.
Ma ke ahiahi o ua la hoouka kaua nei o na kupueu, hoi mai ana o Kalahumoku me ka nawaliwali, ua pau ke aho, i nana aku ka hana o ke Alii i kana ilio, ua pau na pepeiao, a me ka huelo i ka moo.
A no keia mea, manao ae la o Aiwohikupua e hoi, no ka mea, ua pio lakou. Hoi aku la lakou a hiki i Kauai, a hai aku la i ke ano o kana hele ana, a me ka lanakila o ka moo maluna o lakou. (O ke kolu keia, o ko Aiwohikupua hiki ana i Paliuli no Laieikawai, aole he ko iki o kona makemake.)
Ma keia hoi ana o Aiwohikupua i Kauai, mai ke kii hope ana ia Laieikawai, alaila, hoopau loa o Aiwohikupua i kona manao ana no Laieikawai. Ia manawa ka hooko ana a Aiwohikupua e hoo ko i ka olelo Kauohu a Poliahu.
I kela wa, papaiawa ae la o Aiwohikupua me kona mau kaukaualii, a me na haiawahine ona e hoopau i kana olelo hoohiki imua o Lanipipili kona Akua.
A loaa kona hoomaikaiia imua o kona Akua, me ke kalaia o kona hala hoohiki, "Aole e lawe i kekahi o na wahine o keia mau mokupuni i wahine hoao," e like me na mea i hoikeia ma kekahi o na Mokuna mua o keia Kaao.
A pau na la o ka papaiawa ma Kauai, hoouna aku la ia i kona mau elele ia Ulili laua me Akikeehiale, e holo aku e hai i ka olelo kauoha a ke Alii imua o Poliahu.
Ma ko laua ano kino manu, ua lele koke laua a hiki Hinaikamalama la ma Hana, a hiki laua, ninau aku i na ka maaina, "Auhea la ka wahine hoopalau a ke Alii o Kauai."
"E i ae no," wahi a ma kamaaina.
Hele aku la laua a halawai me ke Alii wahine o Hana.
Olelo aku la na elele i ke Alii wahine, "I hoounaia mai nei maua, e hai aku ia oe, ma ke kauoha a ko kane hoopalau. Ekolu malama ou e hoomakaukau ai no ka hoao o olua, a ma ka ha o ka malama i ka po i o Kulu e hiki mai ai oia a halawai olua e like me ka olua hoohiki ana."
A lohe ke Alii wahine i keia mau olelo, hoi aku la na elele a hiki i o Aiwohikupua.
Ninau mai la ke Alii, "Ua halawai olua me Poliahu?"
"Ae," wahi a na elele, "hai aku nei maua e like me ke kauoha, ke hoomakaukau la paha kela, i mai nei nae o ua Poliahu ia maua, ke hoomanao la no nae paha ia i ke konane ana a maua?"
"Ae paha," wahi a na elele.
A lohe ke Alii i keia olelo hope a na elele, manao ae la o Aiwohikupua i keia mau olelo, aole ia i hiki i o Poliahu la, alaila, hoomaopopo aku la o Aiwohikupua, "Pehea ka olua lele ana aku nei?"
Hai aku laua, "Lele aku nei maua a loaa he mokuaina lele hou aku no a he wahi mokuaina loihi, mailaila aku maua a he mokuaina nui e like me ka moku i loaa mua ia maua, elua nae mau moku liilii iho e like me kahi moku loihi, a he wahi mokuaina uuku loa iho, lele aku la maua ma ka aoao hikina o ua moku la a hiki maua he hele malalo o na puu, a he malu e uhi ana, ilaila o Poliahu i loaa'i ia maua, oia la."
I mai la o Aiwohikupua, "Aole i loaa ia olua o Poliahu, o Hinaikamalama aku la ia."
Aka, ma keia hana a na elele lalau, ua ho-aia ka inaina o ke Alii no kana mau elele, nolaila, ua hoopauia ko laua punahele.
Ma keia hoopauia ana o ua o Ulili ma, manao iho la laua, e hai i na mea huna i papaia ia laua e ko laua haku, nolaila, ua hooko laua i ka laua mea i ohumu ai, aia ma ka Mokuna XVIII, kakou e ike ai.
MOKUNA XVIII
Mahope iho o ka hoopauia ana o Ulili ma; hoouna hou aku la oia ia Koae, kekahi o kana mau elele mama e like me ka olelo kauoha i na elele mua.
A hiki o Koae i o Poliahu la, halawai aku la laua, hai aku la o Koae i ke kauoha a ke Alii e like me ka mea i haiia ma na pauku hope o ka Mokuna XVII o keia Kaao; a pau na olelo a ke Alii i ka haiia, hoi aku la ko ke Alii elele, a hai aku la ma ka pololei, alaila, he mea maikai ia i kona Haku.
Noho iho la o Aiwohikupua, a i na la hope o ke kolu o ka malama; lawe ae la ke Alii i kona mau kaukaualii, a me na punahele, i na haiawahine hoi, na hoa kupono ke hele pu ma ke kahiko ana i ka hanohano Alii ke hele ma kana huakai no ka hoao o na Alii.
I na la i o Kaloa kukahi, haalele o Aiwohikupua ia Kauai, holo aku oia he kanaha kaulua, elua kanaha kaukahi, he iwahalua peleleu.
Mamua o ka po hoao o na Alii, i ka po i o Huna, hiki lakou i Kawaihae, ia manawa, hoouna aku la oia ia koae, kona elele e kii ia Poliahu e iho mai e halawai me Aiwohikupua, i ka la i kauohaia'i e hoao.
A hiki ka elele imua o Aiwohikupua mai ke kii ana ia Poliahu, a hai mai la i kana olelo mai a Poliahu mai, "Eia ke kauoha a ko wahine, ma Waiulaula olua e hoao ai, ina e ike aku kakou ma ke kakahiaka nui o ka la o Kulu, e halii ana ka hau mai ka piko o Maunakea, Maunaloa, a me Hualalai, a hiki i Waiulaula, alaila, ua hiki lakou i kahi o olua e hoao ai, alaila, hele aku kakou, pela mai nei."
Alaila, hoomakaukau ae la o Aiwohikupua i kona hanohano Alii.
Kahiko aku la o Aiwohikupua i kona mau kaukaualii kane, a me na kaukaualii wahine, a me na punahele, i ka Ahuula, a o na haiawahine kekahi i kahikoia i ka Ahuoeno. A kahiko iho la o Aiwohikupua i kona kapa hau a Poliahu i haawi aku ai, kau iho la i ka mahiole ie i hakuia i ka hulu o na Iiwi. Kahiko aku la oia i kona mau hoewaa, a me na hookele i na kihei paiula, e like me ke kahiko ana i na hoewaa o ke Alii, pela no na hoewaa o kona puali alii a pau.
Ma na waa o ke Alii i kau ai a holo aku, ua kukuluia maluna o na pola o na waa he anuu, he wahi e noho ai ke Alii; ua hakuia ka anuu o ke Alii i na Ahuula, a maluna pono o ka anuu, he mau puloulou kapu Alii, a maloko o ka puloulou, noho iho la o Aiwohikupua.
Ma na waa ukali o ke Alii, he umi kaulua e hoopuni ana i ko ke Alii waa, a maluna o na waa ukali o ke Alii, he poe akamai i ke kaeke. Pela i kahikoia ai o Aiwohikupua i ko laua la i hoao ai me Poliahu.
Ma ka la o Kulu, ma ke kakahiaka, i ka puka ana ae o ka la a kiekie iki ae, ike aku la o Aiwohikupua ma i ka hoomaka ana o ka hau e uhi maluna o ka piko o na mauna, a hiki i kahi o laua e hoao ai.
I kela manawa, ua hiki o Poliahu, Lilinoe, Waiaie, a me Kahoupokane, i kahi e hoao ai na Alii.
Ia manawa, hoomaka o Aiwohikupua e hele e hui me ka wahine noho mauna o Maunakea. E like me ka mea i oleloia maluna, pela ko ke Alii hele ana.
Ia Aiwohikupua ma e holo aku ana i ka moana mai Kawaihae aku, he mea e ka olioli o Lilinoe i ka hanohano launa ole o ke Alii kane.
A hiki lakou i Waiulaula, ua pauhia lakou e ke anu, a nolaila, hoouna aku la o Aiwohikupua i kona elele e hai aku ia Poliahu, "Aole e hiki aku lakou no ke anu."
Ia manawa, haalele e Poliahu i kona kapa hau, lalau like ae la ka poe noho mauna i ko lakua kapa la, hoi aku la ka hau a kona wahi mau.
Ia Aiwohikupua ma i hiki aku ai ma ko Poliahu ma wahi e noho ana, he mea lealea loa i ke Alii wahine na mea kani o na waa o ke Alii kane, a he mea mahalo loa no hoi ia lakou ka ike ana i ko ke Alii kane hanohano, a maikai hoi.
Ia laua i hui ai, hoike ae la o Aiwohikupua, a me Poliahu, i na aahu o laua i haawi muaia i mau hoike no ka laua olelo ae like.
Ia manawa, hoa ae la na Alii, a lilo ae la laua i hookahi io, hoi ae la lakou a noho ma Kauai iuka o Honopuwai.
O na elele mua a Aiwohikupua, o Ulili laua me Akikeehiale, na laua i hele aku e hai ia Hinaikamalama i ka hoao ana o Aiwohikupua me Poliahu.
Ia Hinaikamalama i lohe ai i keia mau olelo no ka hoao o Aiwohikupua ma, ia manawa, noi aku la oia i kona mau makua e holo e makaikai ia Kauai, a ua pono kana noi imua o kona mau makua.
Hoolale ae la kona mau makua i na kanaka e hoomakaukau i na waa no Hinaikamalama e holo ai i Kauai, a wae ae la i mau hoahele kupono no ke Alii e like me ke ano mua o ka huakai Alii.
A makaukau ko ke Alii mau pono no ka hele ana, kau aku la o Hinaikamalama ma na waa, a holo aku la a hiki i Kauai.
Ia ianei i hiki aku ai, aia o Aiwohikupua me Poliahu ma Mana, e akoakoa ana na Alii malaila no ka la hookahakaha o Hauailiki me Makaweli.
Ia po iho, he po lealea ia no na Alii, he kilu, a he kaeke, na lealea ia po.
Ia Aiwohikupua ma e lealea ana ia manawa, ma ka waena konu o ka po, hiki aku la o Hinaikamalama a noho iloko o ka aha lealea; a he mea malihini nae i ka aha keia kaikamahine malihini.
Ia manawa aianei i komo aku ai iloko o ka aha lealea, aole nae o Aiwohikupua i ike maopopo mai ia manawa, no ka mea, ua lilo i ka hula kaeke.
Ia Hinaikamalama e noho ana iloko o ka aha lealea, aia hoi, ua komo iloko o Hauailiki ka iini nui.
Ia manawa, hele aku la o Hauailiki a i ka mea ume i aku la, "E hele oe a olelo aku ia Aiwohikupua e hoopau ka hula kaeke, i kilu ka lealea i koe, aia a kilu, alaila, kii aku oe a ume mai i ka wahine malihini, o ko'u pili ia o keia po."
Ma ke kauoha a ka mea nona ka po lealea e kilu, ua hoopauia ke kaeke.
Ia Hauailiki e kilu ana me Poliahu, a i ka umi o na hauna kilu a laua. Ia manawa, ku mai la ka mea ume a kaapuni ae la a puni ka aha, hoi mai la a kau aku la i ka maile ia Hauailiki me ke oli ana, a ku mai la o Hauailiki.
Ia manawa, kaili mai la ka mea ume i ka maile a kau aku la maluna o Hinaikamalama, a ku mai la.
Ia manawa, a Hinaikamalama i ku mai ai, nonoi aku la oia i ka mea ume e olelo ae, a kunou mai la ka mea ume.
Ninau aku la o Hinaikamalama i ka mea nona ka aha lealea, haiia mai la no Hauailiki me Makeweli.
Iloko o kela manawa, huli pono aku la o Hinaikamalama a olelo aku ia Hauailiki, "E ke Alii nona keia aha lealea, ua lohe ae la wau keia aha, ua umeia ae nei kaua e ka mea ume o ka aha lealea au, e ke Alii, no ka hoohui ana ia kaua no ka manawa pokole, alia nae wau e hooko i ka ume a ka mea nana i ume ia kaua e like me kona makemake. Aka, a hoakaka ae wau i ko'u kuleana i hiki mai ai ia Kauai nei, mai kahi loihi mai. Oiala, o Aiwohikupua ko'u kuleana i hiki ai i keia aina, no kuu lohe ana ae nei ua hoao oiala me Poliahu, nolaila i hele mai nei wau e ike i koiala hoopunipuni nui ia'u. No ka mea, hiki ae kela i Hana ma Maui, e heenalu ana makou, na laua la nae ka heenalu hope loa, a pau ka laua la heenalu ana, hoi laua la e konane ana makou, makemake no oiala i ke konane, kau hou ka papa konane a paa, ninau aku wau i kona kumu pili, kuhikuhi kela i na kaulua. Olelo aku wau, aole o'u makemake i kona kumu pili, alaila, hai aku wau i ka'u kumu pili makemake, o na kino no o maua, ina e make wau ia iala ma ke konane ana, alaila, lilo wau na iala, ma kana mau hana a pau e olelo ai ia'u, malaila wau, ma na mea kupono nae, a pela no hoi wau ina e make kela ia'u, alaila, e like me kana hana ia'u, pela no ka'u ia ia; a holo like ia maua keia olelo paa. I ke konane ana nae, aole i liuliu, paa mua ia'u na luna o ka papa konane a maua, o koiala make iho la no ia. I aku wau ia iala, ua eo oe, pono oe ke noho me a'u e like me ka kaua pili ana. I mai kela, 'Alia wau e hooko i kau kumu pili a hoi mai wau mai kuu huakai kaapuni mai, alaila, hookoia ke kumu pili au e ke Alii wahine.' A no keia olelo maikai aianei, ua holo like ia ia maua, a no keia mea, noho puupaa wau me ka maluhia a hiki mai i keia manawa. A no kuu lohe ana ae nei he wahine ka iala, oia ko'u hiki mai nei ia Kauai nei, a komo mai la i ko aha lealea e ke Alii, oia la."
Ia manawa, nene aku la ka aha kanaka a puni ka papai kilu, me ka hoohewa loa ia Aiwohikupua. Ia manawa no a Hinaikamalama a haiolelo la, alaila ua hoopihaia o Poliahu i ka huhu wela, o kona hoi no ia i Maunakea a hiki i keia la.
Mahope iho nae o ka haiolelo ana a Hinaikamalama, hoomaka hou ke kilu, ia Aiwohikupua laua me Makaweli ke kilu ia manawa.
Ia manawa, ku hou mai la ka mea ume a hooili hou i ka maile maluna o Hauailiki me Hinaikamalama, a ku ae la o Hauailiki, a ku mai la no hoi o Hinaikamalama. Ma keia ume hope, hai mai la o Hinaikamalama i kana olelo imua o Hauailiki, "E ke Alii e, ua hoohuiia kaua e ka mea ume ma ka mea mau o na aha lealea. Aka, alia wau e ae aku, aia ae mai o Aiwohikupua e hooko maua i na hoohiki a maua, a pau ko maua manawa, alaila, ma ka po lealea hou a ke Alii, e hookoia ai ka ume o keia po no kaua." Alaila, he mea maikai loa ia i ko Hauailiki manao.
A no keia olelo a Hinaikamalama, lawe ae la o Aiwohikupua ia Hinaikamalama no ka hooko i ka laua hoohiki.
Ia po no, iloko o ko laua manawa hoomaha no ka hooluolu i ka hoohiki ana, hike mai la ma o Hinaikamalama ke anu maeele loa, no ka mea, ua kuu mai la o Poliahu i ke anu o kona kapahau maluna o kona enemi.
Ia manawa, hapai ae la o Hinaikamalama he wahi mele:
"He anu e he a--nu He anu e wale no hoi keia, Ke ko nei i ke ano o kuu manawa, Ua hewa ka paha loko o ka noho hale, Ke kau mai nei ka halia i kuu manawa, No ka noho hale paha ka hewa--e. E kuu hoa--e, he anu--e."
MOKUNA XIX
A pau ke oli ana i Hinaikamalama, olelo aku la oia ia Aiwohikupua, "Auhea oe, e apo mai oe ia'u a paa i mehana iho wau, hele mai nei kuu anu a anu, aohe wahi anu ole."
Alaila, hooko mai la o Aiwohikupua i ka ka wahine olelo, alaila, loaa mai la ka mahana e like me mamua.
A hoomakaukau iho la laua e hooluolu no ka hooko i ka laua hoohiki ma ka hoopalau ana, alaila, hiki hou mai la ke anu ia Hinaikamalama, o ka lua ia o kona loaa ana i ke anu.
Ia manawa, hapai hou ae la oia he wahi mele, penei:
"E ke hoa e, he a--nu, Me he anu hau kuahiwi la keia, Ke anu mai nei ma na kapuai, Ke komi nei i kuu manawa, Kuu manawa hiamoe--hoi, Ke hoala mai nei ke anu ia'u, I kuu po hiamoe--hoi."
I keia manawa, olelo aku la o Hinaikamalama ia Aiwohikupua, "Aole anei oe i ike i ke kumu o keia anu o kaua? Ina ua ike oe i ke kumu o keia anu, alaila e hai mai; mai huna oe."
I aku o Aiwohikupua, "No ko punalua keia anu, ua huhu paha ia kaua, nolaila, aahu ae la ia i ke kapa hau ona, nolaila na anu."
Pane aku la o Hinaikamalama, "Ua pau kaua, no ka mea, ua pili ae la no na kino o kaua, a ua ko ae la no ka hoohiki a kaua no ka hoopalau ana."
I mai o Aiwohikupua, "Ua oki kaua i keia manawa, e hookaawale kaua, apopo ma ke awakea, alaila, oia ka hooko ana o ka hoohiki a kaua."
"Ae," wahi a Hinaikamalama.
A kaawale aku la laua, alaila, loaa iho la ia Hinaikamalama ka moe oluolu ana ia koena po a hiki i ke ao ana.
Ma ke awakea, lawe hou ae la o Aiwohikupua e hooko i ka laua mea i olelo ai ia po iho mamua.
Iloko o ko laua manawa i hoomaka ai no ka hooko ana i ka hoohiki, alaila, ua pono ole ia mea i ko Poliahu manao.
Ia manawa, lawe ae la o Poliahu i kona kapa la, a aahu iho la, ia manawa ka hookuu ana'ku o Poliahu i ka wela maluna o Hinaikamalama. Ia manawa, hapai ae la oia he wahi mele, penei:
"He wela--e, he wela, Ke poi mai nei ka wela a kuu ipo ia'u, Ke hoohahana nei i kuu kino, Ke hoonakulu nei hoi i kuu manawa, No kuu ipo paha keia wela--e."
I aku o Aiwohikupua, "Aole no'u na wela, malia paha no Poliahu no na wela, ua huhu paha ia kaua."
I aku la o Hinaikamalama, "E hoomanawanui hou kaua, a ina i hiki hou mai ka wela maluna o kaua, alaila, haalele mai oe ia'u."
Mahope iho o keia mau mea, hoao hou ae la laua i ka laua hana no ka hooko i ka laua hoohiki.
Ia manawa, kau hou mai la no ka wela maluna o laua, alaila, hapai hou ae la oia ma ke mele:
"He wela--e he we--la, Ke apu mai nei ka wela a ka po ia'u, Ke ulili anapu nei i kau manawa, Ka wela kukapu o ka hooilo, I haoa enaena i ke kau, Ka la wela kulu kahi o ka Makalii, Ke hoeu mai nei ka wela ia'u e hele, E hele no--e."
Ia manawa, ke ku ae la no ia o Hinaikamalama hele.
I mai o Aiwohikupua, "Kainoa o ka haawi mai i ka ihu, alaila hele aku."
I mai la o Hinaikamalama, "Aole e haawiia ka ihu ia oe, o ka hao ana mai ia o ka wela o ua wahine au, pono ole. Aloha oe."
(E waiho kakou i ke kamailio ana no Aiwohikupua maanei. E pono e kamailio pokole no Hinaikamalama.)
Mahope iho o kona hookaawale ana ia Aiwohikupua, hele aku oia a noho ma ka hale kamaaina.
Ia po iho, he po lealea hou ia no Hauailiki me na'lii ma Puuopapai.
Ia po, hoomanao ae la o Hinaikamalama no kana kauoha ia Hauailiki, mahope iho o ko laua umeia ana, a mamua hoi o kona hoohui ana me Aiwohikupua.
I kela po, oia ka lua o ka po lealea, alaila, hele aku la o Hinaikamalama a noho pu aku la mawaho o ka aha.
Ia manawa, na Kauakahialii laua me Kailiokalauokekoa ke kilu mua. Mahope iho, na Kailiokalauokekoa me Makaweli, ka lua o ka lealea.
Ia laua e kilu ana, komo mai la o Poliahu iloko o ka aha lealea. Ia Hauailiki me Poliahu ke kilu hope oia po.
A no ka ike ole o ka mea ume ia Hinaikamalama i kela po, nolaila, aole e hiki i ka mea ume ke hoomaka i kana hana. No ka mea, ua oleloia i ka po mua, no Hauailiki a me Hinaikamalama ka lealea mua oia po, a no ka loaa ole i ka maka o ka mea ume, ua lilo ka lealea i na mea e ae.
I ke kokoke ana e ao ua po nei, huli ae la ka mea ume iloko o ka aha ia Hinaikamalama, a loaa iho la.
Ia manawa, ku mai la ka mea ume a waenakonu o ka aha, ia Hauailiki me Poliahu e kilu ana, ia manawa, kani aku la ke oli a ka mea ume, e hookolili ana i ka welau o ka maile i luna o Hauailiki, a kaili mai la ka mea ume i ka maile, alaila, ku mai la o Hauailiki. Hele aku la ua mea ume nei a loaa o Hinaikamalama, kau aku la i ka maile a kaili mai la. Ia manawa, ku mai la o Hinaikamalama mawaho o ka aha imua o ke anaina.
A ike mai la o Poliahu ia Hinaikamalama, kokoe aku la na maka, i ka ike i kona enemi.
A hala aku la o Hauailiki me Hinaikamalama ma kahi kupono ia laua e hooluolu ai.
Ia laua e hui ana, i aku la o Hinaikamalama ia Hauailiki. "Ina he lawe kou ia'u no ka manawa pokole a pau ae, alaila, ua pau kaua, no ka mea, aole pela ka makemake o ko'u mau makua, alaila, e waiho puupaa ia'u pela. Aka, ina i manao oe e lawe ia'u i wahine hoao nau, alaila, e haawi wau ia'u nau mau loa, e like me ka makemake o ko'u mau makua."
A no kela olelo a ka wahine, hai aku o Hauailiki i kona manao, "Ua pono kou manao, ua like no kou manao me ko'u; aka, e hoohui mua kaua ia kaua iho e like me ka makemake o ka mea ume, a mahope loa aku, alaila hoao loa kaua."
"Aole pela," wahi a Hinaikamalama, "e waiho puupaa ia'u pela, a hiki i kou manawa e kii ae ai ia'u, a loaa wau i Hana."
I ke kolu o ka po lealea o Hauailiki, i na'lii e akoakoa ana, a me na mea e ae, oia ka po i hui ai o Lilinoe, me Poliahu, o Waiau, a me Kahoupokane, no ka mea, ua imi mai lakou ia Poliahu, me ka manao ke pono nei ko Aiwohikupua ma noho ana me Poliahu.
Ia po, ia Aiwohikupua me Makaweli e kilu ana, a i ka waenakonu o ko laua manawa lealea, komo ana na wahine noho mauna iloko o ka aha lealea.
Ia Poliahu ma eha e ku ana me na kapa hau o lakou, he mea e ka hulali, ia manawa, nei aku la ka aha lealea no keia poe wahine, no ke ano e o ko lakou kapa. Ia manawa, popoi mai la ke anu i ka aha lealea a puni ka papai kilu, a kau mai la maluna o ka aha ka pilikia a hiki i ka wanaao, haalele o Poliahu ma ia Kauai. O keia manawa pu no hoi ka haalele ana o Hinaikamalama ia Kauai.
(Aia a hiki aku i ka hiki ana aku o Laieikawai i Kauai, mahope iho o ko Kekalukaluokewa hoao ana me Laieikawai, alaila, e hoomaka hou ke kamailio no Hinaikamalama. Ma keia wahi e kamailio no ke kauoha a Kauakahialii i kana aikane, pela aku a hiki i ka hui ana me Laieikawai.)
Ia Kauakahialii me Kailiokalauokekoa ma Pihanakalani, mahope iho o ko laua hoi ana mai Haawii mai. Oiai ua kokoke mai ko laua mau la hope.
Ia manawa, kauoha ae la o Kauakahialii i kana aikane ia Kekalukaluokewa, i kana olelo hoopomaikai maluna ona, a eia no ia:
"E kuu aikane aloha nui, ke waiho aku nei wau i olelo hoopomaikai maluna ou, no ka mea, ke kokoke mai nei ko'u mau la hope a hoi aku i ka aoao mau o ka honua.
"Hookahi no au mea malama o ka wahine a kaua, aia a haule aku wau i kahi hiki ole ia'u ke ike mai ia olua me ka wahine a kaua, alaila, ku oe i ka moku, o oe no maluna, o ka wahine a kaua malalo, e like no me ka kaua nei ana i ka moku i puni ai, pela no oe e noho aku ai me ka wahine a kaua.
"A make wau, a manao ae paha oe i wahine nau, mai lawe oe i ka kaua wahine, aole no hoi e manao oe ia ia o kau wahine ia, no ka mea, ua lilo no ia ia kaua.
"Aia kau wahine e kii o kuu wahine i haalele aku nei i Hawaii, o Laieikawai, i na o kau wahine, ia ola ke kino, a kaulana no hoi. A manao oe e kii, hookahi au mea malama o ka ohe a kaua, aia malama pono oe i ka ohe, alaila wahine oe, oia ke kauoha ia oe."
Ma keia kauoha a Kauakahialii, ua pono ia i ko ke aikane manao.
Ma ia hope mai, make aku la o Kauakahialii, lilo ka noho alii i kana aikane, a o ka laua wahine no ke Kuhina.
A ma ia hope mai, i ke kokoke ana i ko Kailiokalauokekoa mau la hope, waiho aku la oia i olelo kuoha no ka malama ana ia Kanikawi ka laua ohe kapu me kana kane, e like me ke kauoha a Kauakahialii:
"E kuu kane, eia ka ohe, malamaia, he ohe mana, o na mea a pau au e makemake ai, ina e kii oe i ka wahine a ko aikane i kauoha ai ia oe, o ka mea no keia nana e hoohui ia olua. Eia nae e malama mau loa oe, ma kau wahi e hele ai, a e noho ai, mai haalele iki i ka ohe, no ka mea, ua ike no oe i ka hana a kau aikane i ko olua manawa i kii ae ai ia'u i kuu wa e aneane aku ana i ka make, mamuli o kuu aloha i ko aikane. Na ua ohe la keia ola ana e ola aku nei mai ka luakupapau mai, nolaila, e hoolohe oe me ka malama loa e like me ka'u e olelo aku nei ia oe."
MOKUNA XX
A make aku la o Kailiokalauokekoa, lilo ae la ka noho Alii a pau loa ia Kekalukaluokewa, a hooponopono aku la oia i ka aina, a me na kanaka a pau malalo o kona noho Alii.
Mahope iho o ka pau ana o kana hooponopono ana i ka aina, a me kona noho Alii ana. Ia manawa, hoomanao ae la o Kekalukaluokewa i ke kauoha a kana aikane no Laieikawai.
Ia Kekalukaluokewa i manao ai e hooko i ke kauoha a kana aikane, kauoha ae la oia i kona Kuhina, e hoomakaukau i na waa hookahi mano, no ka huakai kii wahine a ke Alii i Hawaii, e like me ke aoao mau o ke Alii.
A makaukau ka ke Alii kauoha, lawe ae la ke Alii elua mau punahele, a lawe ae la i na kaukaualii ka poe kupono ke hele pu me ke Alii, a lawe ae la oia i kona mau ialoa a pau.
I ka malama i oleloia o ka Mahoe mua, i na malama maikai o ka moana, haalele lakou ia Kauai, a holo aku i Hawaii. Ua nui na la i hala ia lakou ma ia hele ana.
Ma keia holo ana a lakou, hiki aku la ma Makahanaloa i Hilo, ma ke kakahiaka nui. Ia manawa, olelo aku kahi kanaka nana i ike mua ia Laieikawai i ke Alii, "E nana oe i kela anuenue e pio la iuka, o Paliuli no ia, oia no ua wahi la, malaila no kahi i loaa'i ia'u." E nee ana nae ka ua o Hilo ia mau la a lakou i hiki aku ai ma Makahanaloa.
A no keia olelo a kahi kanaka, i aku ke Alii, "Alia wau e manaoio i kau no Laieikawai kela hoailona, no ka mea, he mea mau iloko o ka wa ua ka pio o ke anuenue, nolaila, i kuu manao, e hekau na waa, a e kali kakou a malie ka ua, alaila, i pio mai ke anuenue iloko o ka wa ua ole, alaila maopopo no Laieikawai ka hoailona." Ua like ko ke Alii manao ana ma keia mea me ko Aiwohikupua.
A no keia mea, noho iho la lakou malaila e like me ko ke Alii makemake. Hookahi anahulu me elua la keu, haalele ka malie o Hilo, ike maikaiia aku la ka aina.
I ke kakahiaka nui o ka la umikumamalua, puka aku la ke Alii iwaho mai ka hale ae. Aia hoi e hoomau ana ke anuenue e like me mamua, ma ke kiekie iki ana'e o ka la, aia e pio ana ke anuenue i kai o Keaau, ua hala ae la o Laieikawai i kai. (E like me ka kakou kamailio ana mamua ma ko Aiwohikupua moolelo.)
Ma kela la, pau ko ke Alii kanalua ana no kela hoailona, a holo aku la a hiki i Keaau. Ia lakou i hiki aku ai ma Keaau, ua hoi aku o Laieikawai iuka o Paliuli.
Ia lakou i hiki aku ai, ua nui na kamaaina i lulumi mai e makaikai ia Kekalukaluokewa; me ka olelo mai o na kamaaina, "Akahi no ka aina kanaka maikai o Kauai."
I kela la a Kekalukaluokewa ma i holo aku ai a hiki i Keaau. Ua ike mua mai o Waka o Kekalukaluokewa keia.
Olelo mai o Waka i kana moopuna, "Mai iho hou oe i kai, no ka mea, ua hiki mai la o Kekalukaluokewa i Keaau, i kii mai la ia oe i wahine oe. Make aku la o Kauakahialii, kauoha ae la i ke aikane e kii mai ia oe i wahine, nolaila o kau kane ia. A ae oe o kau kane ia, ku oe i ka moku, ola no hoi na iwi. Nolaila, e noho oe iuka nei, a hala na la eha, alaila iho aku oe, a ina ua makemake oe, alaila, hoi mai oe a hai mai i kou makemake ia'u."
Noho iho la o Laieikawai a hala na la eha e like me ke kauoha a kona kupunawahine.
Ma ke kakahiaka nui o ka ha o ko Laieikawai mau la hoomalu, ala ae la oia, a me kona kahu kuapuu, a iho aku la i Keaau.
La laua i hiki aku ai, ma kahi kokoke iki e nana aku ai i kauhale; aia hoi, ua hiki mua aku o Kekalukaluokewa ma kulana heenalu mamua o ko laua hiki ana aku, ekolu nae mau keiki e ku ana ma kulana heenalu o ke Alii a me na punahele elua.
Ia Laieikawai ma e noho ana ma kahi a laua e hoohalua ana no Kekalukaluokewa, aole nae laua i like i ke kane a ke kupunawahine i makemake ai.
I aku o Laieikawai i kona wahi kahu, "Pehea la kaua e ike ai i ke kane a'u a kuu kupunawahine i olelo mai nei?"
Olelo aku kona kahu, "Pono kaua ke kali a pau ka lakou heenalu ana, a o ka mea e hele wale mai ana, aole he paa i ka papa heenalu, alaila, o ke Alii no ia, o ko kane no ka hoi ia."
Ma ka olelo a ko Laieikawai kahu, noho iho la laua malaila, e kali ana.
Ia manawa, hoopau ae la na heenalu i ko lakou manawa heenalu, a hoi mai la a pae iuka.
Ia wa, ike aku la laua i ke kiiia ana mai o na papa o na punahele e na kanaka, a laweia aku la. O ka papa heenalu hoi o ke Alii, na na punahele i auamo aku, a hele wale mai la o Kekalukaluokewa, pela i ike ai o Laieikawai i kana kane.
A maopopo iho la ia laua ka laua mea i iho mai ai, alaila, hoi aku la laua a hiki i Paliuli, a hai aku la i ke kupunawahine i ka laua mea i ike ai.
Ninau mai la ke kupunawahine, "Ua makemake oe i ko kane?"
"Ae," wahi a Laieikawai.
I mai o Waka, "Apopo, ma ka puka ana o ka la, oia ka wa e a-u ai o Kekalukaluokewa i ka heenalu oia wale, ia manawa, e hoouhi aku ai wau i ka noe maluna o ka aina a puni o Puna nei, a maloko oia noe, e hoouna aku no wau ia oe maluna o na manu a hui olua me Kekalukaluokewa me ka ike oleia, aia a pau ka uhi ana o ka noe maluna o ka aina, ia manawa e ike aku ai na mea a pau, o oe kekahi me Kekalukaluokewa e hee mai ana i ka nalu hookahi, oia ka manawa e loaa'i ko ihu i ke keiki Kauai. Nolaila, i kou puka ana mailoko aku nei o kou hale, aole oe e kamailio iki aku i kekahi mea e ae, aole i kekahi kane, aole hoi i kekahi wahine, aia a laa ko ihu ia, Kekalukaluokewa, oia kou manawa e kamailio ai me na mea e ae. Aia a pau ka olua heenalu ana, alaila, e hoouna aku wau i na manu, a me ka noe maluna o ka aina, o kou manawa ia e hoi mai ai me ko kane a loko o ko olua hale, alaila, e hoolaaia ko kino e like me ko'u makemake."
A pau keia mau mea i ka haiia ia Laieikawai, hoi aku la oia ma kona Halealii, oia a me kona kahu.
Ia Laieikawai me kona kahu ma ka hale, mahope iho o ke kauoha ana a kona kupunawahine. Hoouna ae la oia i kona kahu e kii aku ia Mailehaiwale, Mailekaluhea, Mailelaulii, Mailepakaha, a me Kahalaomapuana, kona mau hoa kuka e like me ka lakou hoohiki ana.
A hiki mai la kona mau hoa kuka, kona mau kiai kino hoi, olelo aku la o Laieikawai, "Auhea oukou e o'u mau hoa, ua kuka ae nei au me ke kupunawahine o kakou, e hoao wau i kane na'u, nolaila wau i houna aku nei i ko kakou kahu e kii aku ia oukou e like me ka kakou hoohiki ana, mahope iho o ko kakou hui ana maanei. O ka makemake o ko kakou kupunawahine, o Kekalukaluokewa kuu kane, a pehea? Aia i ka kakou hooholo like ana, ina i ae mai oukou, ua pono no, ina e hoole mai, aia no ia i ko kakou manao."
Olelo aku o Kahalaomapuana, "Ua pono, ua hoomoe ae la no ko kakou kupunawahine e like me kona makemake, aohe a makou olelo. Eia nae, a i hoao oe i ke kane, mai haalele oe ia makou e like me ka kakou hoohiki ana; ma kau wahi e hele ai, malaila pu kakou, o oe i ka pilikia, o kakou pu ilaila."
"Aole wau e haalele ia oukou," wahi a Laieikawai.
Eia hoi, ua ike mua ae nei kakou ma na Mokuna mua, he mea mau no ia Laieikawai ka iho i kai o Keaau, ma ka moolelo o Hauailiki, a me ka moolelo o ka hele alua ana o Aiwohikupua i Hawaii, a oia mau no a hiki i ko Kekalukaluokewa hiki ana i Hawaii.
I na manawa a pau o ko Laieikawai hele ana ma Keaau, he mea mau i keia keiki ia Halaaniani ka ike ia Laieikawai ma Keaau, me ka ike ole nae o Halaaniani i kahi e hele mai ai o Laieikawai; mai ia manawa mai ka hoomaka ana o ka manao ino e ake e loaa o Laieikawai, aole nae e hiki, no ka mea, ua alaila mai e ka hilahila, a hiki ole ke pane aku.
A o ua Halaaniani nei, ke kaikunane o Malio, he keiki kaulana ia ma Puna no ke kanaka ui, he keiki _koaka_, nae.
I ka eha o na la hoomalu o Laieikawai, he mea hoohuoi ia Halaaniani ka nalo ana o Laieikawai, aole i hiki hou ma Keaau.
Ia Halaaniani i hookokoke mai ai ma kahi o na kamaaina o Keaau, lohe iho la oia, e lilo ana ua Laieikawai nei ia Kekalukaluokewa.
Ia manawa, hoi wikiwiki aku la oia e halawai me kona kaikuahine me Malio.
Olelo aku la kona kaikunane, "E Malio, i pii mai nei wau ia oe e kii oe i ko'u makemake. No ka mea, i na la a pau a'u e nalo nei, ma Keaau no wau, no ko'u ike mau i keia wahine maikai, nolaila, ua hookonokonoia mai wau e ke kuko e hele pinepine e ike i ua wahine nei. A ma keia la, ua lohe aku nei wau e lilo ana i ke Alii o Kauai i ka la apopo; nolaila, o ko mana a pau maluna iho ia o kaua like e lilo ia'u kela kaikamahine."
I mai la kona kaikuahine, "Aole na he wahine e, o ka moopuna na a Waka, o Laieikawai, ua haawi ae la ke kupunawahine i ke Alii nui o Kauai, popo hoao. Nolaila, a e like me kou makemake, e hoi nae oe a kou wahi, a ma ke ahiahi poeleele pii hou mai, a mauka nei kaua e moe ai, oia ka manawa o kaua e ike ai i ko nele a me ka loaa."
Mamuli o ke kauoha o Malio i kona kaikunane, hoi mai la o Halaaniani a ma kona hale noho ma Kula.
A hiki i ka manawa i kauohaia nona e hele aku i kahi o kona kaikuahine.
Mamua o ko laua manawa hiamoe, olelo aku la o Malio ia Halaaniani, "Ina e moe kaua i keia po, a i loaa ia oe ka moeuhane, alaila, hai mai oe ia'u, a pela no hoi wau."
Ia laua e moe ana, a hiki paha i ka pili o ke ao, ala ae la o Halaaniani, aole i loaa he moe ia ia, a ala mai la no hoi o Malio ia manawa no.
MOKUNA XXI
Ninau aku o Malio ia Halaaniani, "Heaha kau moe?"
I aku la o Halaaniani, "Aole a'u wahi moe, i ka hiamoe ana no, o ke oki no ia, aole wau i loaa wahi moe iki a puoho wale ae la."
Ninau aku la hoi o Halaaniani i kona kai kuahine, "Pehea hoi oe?"
Hai mai la kona kaikuahine, "Owau ka mea moe; ia kaua no i moe iho nei, hele aku nei no kaua a ma nahelehele, moe oe i kou puhalaau, a owau no hoi ma ko'u puhalaau; nana aku nei ko'u uhane i kekahi wahi manu e hana ana i kona punana, a pau, lele aku nei no ua manu nei ana i kona punana a pau, lele aku nei no ua manu nei nana ka punana a nalowale. A mahope, he manu okoa ka manu nana i lele mai a hoomoe i ua punana nei, aole nae wau i ike i ka lele ana'ku o ka manu hope nana i hoomoe ua punana nei, a puoho wale ae la wau, aole no hoi i ikeia ka hoi hou ana mai o ka manu nana ka punana."
A no keia moe, ninau aku la o Halaaniani, "A heaha iho la ke ano o ia moe?"
Hai aku la kona kaikuahine i ke ano oiaio o ua moe la, "E pomaikai io ana no oe, no ka mea, o ka manu mua nona ka punana, o Kekalukaluokewa no ia, a o ka punana, o Laieikawai no ia, a o ka manu hope nana i hoomoe ka punana, o oe no ia. Nolaila, ma keia kakahiaka, e lilo ana ka wahine a olua ia oe. Ia Waka e hoouna ae ai ia Laieikawai maluna o ka eheu o na manu, no ka hoao me Kekalukaluokewa; uhi mai auanei ka noe a me ke awa, a mao ae, alaila, ikeia'ku ekolu oukou e ku mai ana ma kuanalu, alaila, e ike auanei oe he mana ko'u e uhi aku maluna o Waka, a ike ole oia i ka'u mea e hana aku ai nou; nolaila, e ku kaua a hele aku ma kahi e kokoke aku ana i kahi e hoao ai o Laieikawai."
A pau ka hoike ana a Malio i ke ano o ke ia mau mea, iho aku la laua a ma kahi kupono ia laua e noho ai.
O malio nae, he hiki ia ia ke hana i na hana mana; a oia wale no kona kumu i hoano ai.
Ia laua i hiki aku ai ma Keaau, ike aku la laua ia Kekalukaluokewa e au ae ana i ka heenalu.
Olelo aku la o Malio ia Halaaniani, "E hoolohe oe i ka'u, ina i hiki oukou ma kulana heenalu, a hee oukou i ka nalu, mai hoopae oe, e hoomake oe i kou nalu, pela no oe e hoomake ai a hala na nalu eha o ko laua hee ana, a i ka lima o ka nalu, oia ko laua nalu pau. Malie o hoohuoi laua i kou pae ole, ninau iho i ke kumu o kou pae ole ana, alaila nai aku oe, no ka maa ole i ka hee ana o ka nalu po kopoko, a i ninau mai i kau nalu loihi e hee ai, alaila hai aku oe o Huia. Ina i maliu ole mai kela i kau olelo, a hoomakaukau laua e hee i ko laua nalu pau, ia laua e hee ai, alaila hopu aku oe i na wawae o Laieikawai, i hee aku o Kekalukaluokewa oia wale. A lilo ia oe kela wahine, alaila ahai oe i ka moana loa, nana mai oe ia uka nei, e au aku ana o Kumukahi iloko o ka ale, alaila o ke kulana nalu ia, alaila pule aeoe ma kuu inoa, a na'u no e hoouna aku i nalu maluna o olua, o kou nalu no ia ko kou makemake, lilo loa ia oe."
Ia laua no e kamailio ana i keia mau mea, uhi ana ka noe a Waka maluna o ka aina. Ia manawa, kui ka hekili, aia o Laieikawai ma kaluna nalu, na Waka ia. Kui hou ka hekili, o ka lua ia, na Malio ia. I ka mao ana ae o ka noe, aia ekolu poe e lana ana ma kulana nalu e ku ana, a he mea haohao ia ia uka i ka nana aku.
E like me ke kauoha a Waka i kana moopuna, "Aole e olelo i na mea e ae, a laa ka ihu ia Kekalukaluokewa, alaila olelo i na mea e ae." Ua hoolohe no kana moopuna i ke kauoha a ke kupunawahine.
A ia lakou ekolu ma kulana heenalu, aole kekahi leo i loheia iwaena o lakou.
I ke ku ana o ka nalu mua, olelo mai o Kekalukaluokewa, "Pae kakou." Ia manawa, hoomoe like lakou i na papa o lakou, make iho la o Halaaniani, pae aku laua la, oia ka manawa i laa ai ka ihu o Laieikawai ia Kekalukaluokewa, e like me ke kauoha a ke kupunawahine.
Ekolu nalu o ka hee ana o lakou, a ekolu no hoi ka pae ana o Laieikawai ma, a e kolu no hoi ka make ana o Halaaniani.
I ka ha o ko laua nalu pae, akahi no a loaa ka ninau a Laieikawai ia Halaaniani, me ka i aku, "Heaha kou mea e pae ole nei? Aha nalu, aole ou pae iki, heaha la ke kumu o kou pae ole ana?"
"No ka maa ole i ka nalu pokopoko," wahi a Halaaniani, "no ka mea, he nalu loloa ko'u e hee ai."
Hai aku la keia e like me ke kauoha a kona kaikuahine.
I ka lima o ka nalu, oia ka nalu pau loa o Laieikawai me Kekalukaluokewa.
Ia Kekalukaluokewa me Laieikawai i hoomaka ai e hoomoe aku i ka nalu, e hopu aku ana o Halaaniani ma na kapuai o Laieikawai, a lilo mai la ma kona lima, lilo aku la ka papa heenalu o Laieikawai, pae aku la nae o Kekalukaluokewa a kau a kahi maloo.
I kela manawa i lilo aku ai o Laieikawai ma ka lima o Halaaniani, olelo aku la ia Halaaniani, "He mea kupanaha, ia oe no ka pae ole ana wau, a lilo aku la ko'u papa."
I aku o Halaaniani, "He lilo no ka papa ou o ka wahine maikai, he kanaka ka mea nana e lawe mai."
Ia laua no e olelo ana no keia mau mea, laweia mai la ka papa heenalu o Laieikawai a hiki i kahi o laua e ku ana.
I aku o Laieikawai ia Halaaniani, "Auhea kau nalu o kau aua ana iho nei ia'u?"
A no ka ninau a ke Alii wahine, au aku la laua, ia manawa a laua e au ana, hai aku la o Halaaniani i kana olelo imua o ke Alii wahine, "Ma keia au ana a kaua, mai alawa oe i hope, imua no na maka, aia no ia'u kulana nalu, alaila hai aku au ia oe."
Au aku la laua a liuliu loa komo mai la iloko o Laieikawai ka haohao; ia manawa, pane aku oia, "Haohao ka nalu au e ke kane, ke au aku nei kaua i kahi o ka nalu ole, eia kaua i ka moana lewa loa, ke hai ka nalu i keia wahi, he mea kupanaha, he ale ka mea loaa i ka moana loa."
I aku o Halaaniani, "E hoolohe pono loa oe, ma ka'u olelo mua ia oe malaila wale no kaua."
Hoolohe aku la no o Laieikawai ma na olelo a kona hoa heenalu.
Ia au ana a laua a hiki i kahi a Halaaniani e manao ai o kulana nalu ia, alaila, olelo aku la o Halaaniani i kona hoa heenalu, "Nana ia o uka."
Pane aku o Laieikawai, "Ua nalo ka aina, ua hele mai nei o Kumukahi a onioni i ka ale."
"O kulana nalu keia," wahi a Halaaniani, "Ke olelo aku nei au ia oe, ina i haki ka nalu mua, aole kaua e pae ia nalu, a i ka lua o ka nalu aole no e pae, a i ke kolu o ka nalu, o ka nalu ia o kaua e pae ai. I haki ka nalu, a i kakala, a i oia oe, mai haalele oe i ka papa o ka mea no ia nana e hoolana; ina e haalele oe i ka papa, alaila aole oe e ike ia'u."
A pau ka laua kamailio ana no keia mau olelo, pule aku la o Halaaniani i ko laua akua ma ka inoa o kona kaikuahine e like me ka Malio kauoha mua.
Pule aku la o Halaaniani a hiki i ka hapalua o ka manawa; ku ana ua nalu, hoomau aku la oia i ka pule a hiki i ka Amama ana. Ku hou ana ua nalu, o ka lua ia, aole i upuupu iho, opuu ana kahi nalu.
Ia wa kahea mai o Halaaniani i kona hoa, "Pae kaua."
Ia manawa, hoomoe koke o Laieikawai i ka papa, o ka pae aku la no ia, ma ke kokua aku o Halaaniani.
I kela manawa, aia no o Laieikawai iloko o ka halehale poipu o ka nalu, a i ka haki maikai ana o ka nalu, i alawa ae ka hana o Laieikawai, aole o Halaaniani me ia. I alawa hou aku o Laieikawai, e kau mai ana o Halaaniani ma ka pea o ka nalu, ma kona akamai nui. Ia manawa ka hoomaka ana o Laieikawai e haawi ia ia iho ia Halaaniani.
Hoi aku la laua mai ko laua heenalu ana, me ka ike mai no o Waka i ko laua hee aku, ua kuhi nae o Kekalukaluokewa ko Laieikawai hoa hee nalu.
A o Malio, ke kaikuahine o Halaaniani, ua ikeia ma kona kuamoo moolelo, he hiki ia ia ke hana i na hana mana he nui, ma ka Mokuna XXII a me ka Mokuna XXIII e ike ai kakou i ka nui o kana mau hana mana.
MOKUNA XXII
I kela manawa a Laieikawai me Halaaniani e heenalu ana mai ka moana mai, ua uhiia ko Waka mana e ka mana nui o Malio, a nolaila, ua ike ole o Waka i na mea a pau e hanaia ana o kana moopuna.
I kela manawa, i ke kokoke ana aku o Laieikawai ma e pae i ka honua, oia ka manawa a Waka i hoouna mai ai i na manu maloko o ka noe, a i ka mao ana ae, o na papa heenalu wale no ke waiho ana, aia aku la o Laieikawai me Halaaniani iuka o Paliuli ma ko Laieikawai hale, malaila o Halaaniani i lawe ai ia Laieikawai i wahine hoao nana.
Ia la a po, mai ka po a ao, a awakea, he mea haohao loa ia Waka no kana moopuna, no ka mea, ua olelo mua aku oia i kana moopuna mamua o kona hoouna ana aku e launa me Kekalukaluokewa. Eia ke kauoha:
"Iho oe i keia la, a hui oe me Kekalukaluokewa, hoi mai olua a uka nei, a laa ko kino, alaila, kii ae oe ia'u, na'u no e malama i kou pau no ka hoohaumia ana ia oe." E like me ka mea mau o na kaikamahine punahele.
A no keia haohao o Waka, ma ke awakea o ka lua o ka la o ko Laieikawai la hui me Halaaniani, hele aku la ke kupunawahine e ike i ka pono o kana moopuna.
I ke kupunawahine i hiki aku ai; aia nae ua pauhia laua e ka hiamoe nui, me he mea la ua lilo ka po i manawa makaala na laua e like me ka mea mau i na mea hou.
Ia manawa, iloko o ka wa hiamoe o Laieikawai, i nana iho ka hana o ke kupunawahine, he kane e keia a ka moopuna e moe pu ana, ka mea a ke kupunawahine i ae ole ai.
A no keia mea, hoala ae la o Waka i ka moopuna, a ala ae la, ninau iho la ke kupunawahine, "Owai keia?"
Olelo ae la ka moopuna, "O Kekalukaluokewa no hoi."
I mai la ke kupunawahine me ka inaina, "Aole keia o Kekalukaluokewa, o Halaaniani keia o ke kaikunane o Malio. Nolaila, ke hai aku nei wau i kuu manao paa ia oe, aole wau e ike hou i kou maka e kuu moopuna ma keia hope aku a hiki i kuu la make, no ka mea, ua pale oe i ka'u mau olelo, kainoa wau e ahai nei ia oe ma kahi nalo, e nana mai ana oe ia'u, nolaila, e noho oe me ko kane mamuli o ko wahine maikai, o ko mana, aole ia me oe, he nani ia ua imi aku la no i ke kane, hana pono iho na lima, i kau kane na pono a me kou hanohano."
Mahope iho o keia manawa, hoomakaukau ae la o Waka e hana i hale hou i like me ka hale i hanaia no Laieikawai. A ma ka mana o Waka, ua hikiwawe, ua paa ka hale.
A makaukau ka hale, iho aku la o Waka e halawai kino me Kekalukaluokewa, no ka mea, ua mokumokuahua kona manawa i ke aloha ia Kekalukaluokewa.
A hiki o Waka ma kahi o Kekalukaluokewa, hopu aku la ma na wawae me ka naau kaumaha, a olelo aku la, "He nui kuu kaumaha, a me kuu aloha ia oe e ke Alii, no ka mea, ua upu aku wau i ka'u moopuna o oe ke kane e ola ai keia mau iwi, kainoa he pono ka'u moopuna, aole ka, i ike mai nei ka hana i ka'u moopuna, e moe mai ana me Halaaniani ka mea a ko'u naau i makemake ole ai. Nolaila, i hele mai nei au e noi aku ia oe, e haawi mai oe i waa no'u, a me na kanaka pu mai, e kii wau i ka hanai a Kapukaihaoa, ia Laielohelohe, ua like no a like laua me Laieikawai, no ka mea, ua hanau mahoeia laua."
A no keia mea, haawi ae la o Kekalukaluokewa hookahi kaulua, me na kanaka pu no, a me na lako a pau.
Mamua o ko Waka kii ana ia Laielohelohe, kauoha iho la oia ia Kekalukaluokewa, "Ke holo nei wau ekolu anahulu me na po keu ekolu, alaila, hiki mai wau. E nana nae oe, a i ku ka punohu i ka moana, alaila, manao ae oe ua hoi mai wau me ko wahine, alaila, hoomalu oe ia oe a hiki i ko olua la e hoao ai."
Ma ka manao paa o Waka, ua holo mai la oia a hiki i Oahu nei, ma Honouliuli kau na waa, nana aku la no o Waka, e pio mai ana no ke anuenue iuka o Wahiawa.
Lalau iho la oia he wahi puaa, i mea alana aku imua o Kapukaihaoa, ke kahuna nana i malama ia Laielohelohe, a pii aku la.
Pii aku la o Waka a hiki i Kukaniloko, hookokoke aku la oia ma kahi i hunaia'i o Laielohelohe, hahau aku la i ka puaa imua o ke kahuna me ka pule ana, a Amama ae la. Kuu aku la i ka puaa imua o ke kahuna.
Ninau mai la ke kahuna, "Heaha ka hana a ka puaa imua o'u? A heaha ka'u e hana aku ai ia oe?"
I aku o Waka, "Ua hewa ka'u hanai, ua pono ole, ua upu aku wau o ke Alii o Kauai ke kane, aka, aole nae i hoolohe i ka'u olelo, ua lilo aku ia Halaaniani; nolaila, i kii mai nei wau i kau hanai i wahine na Kekalukaluokewa, ke Alii o Kauai, i ku kaua i ka moku, ola na iwi o ko kaua mau la elemakule a hiki i ka make. A loaa ia kaua kela Alii, alaila, ku ka makaia o ka'u hanai, i ike ai ia ua hewa kana hana ana."
Olelo mai o Kapukaihaoa, "Ua pono ka puaa, nolaila, ke hookuu aku nei wau i ka'u hanai nau e malama, a loaa ia oe ka pomaikai, a kui mai i o'u nei ka lono ua waiwai oe, alaila, imi aku wau."
Ia manawa, komo aku la o Kapukaihaoa me Waka ma kahi kapu, kahi hoi i hunaia'i o Laielohelohe, hoonohoia iho la o Waka, a komo aku la ke kahuna ma kahi i hunaia'i. A laweia mai la a mua o Waka, ia manawa, kulou aku la o Waka imua o Laielohelohe, a hoomaikai aku la.
I ka la i laweia'i o Laielohelohe a kau iluna o na waa, ia manawa, lawe ae la ke kahuna i ka piko o kana hanai a lei iho la ma kona ai. Aka, aole i kaumaha kona manao no Laielohelohe, no ka mea, ua manao no ke kahuna he pomaikai e ili mai ana maluna ona.
I ka manawa i laweia'i o Laielohelohe, aole kekahi o na kanaka hoewaa i ike aku ia ia a hiki wale i Hawaii.
Noho mai la o Kekalukaluokewa me ke kali iloko ka manawa i kauohaia.
I kekahi la ma ke kakahiaka, iloko o ko ke Alii manawa i ala mai ai mai ka hiamoe mai, ike ae la oia i ka hoailona a Waka i kauoha ai. No ka mea, aia ka punohu i ka moana.
Hoomakaukau ae la o Kekalukaluokewa ia ia iho no ka hiki aku o Laielohelohe, me ka manao e ike mua ana laua i ka la e puka aku ai, aole ka!
Ma ka auina la, ike maopopoia aku la na waa, akoakoa ae la na kanaka a pau ma ke awa pae waa e ike i ke Alii, i ka manao e puka aku ana a halawai me ke kane.
I ka hookokoke ana aku o na waa ma ke awa, ia manawa ka uhi ana mai o ke ohu, a me ka noe mai Paliuli mai.
Ia manawa, kailiia'ku la o Laielohelohe me Waka maloko o ka ohu, maluna o na manu a hiki i Paliuli, a hoonoho ia Laielohelohe ma ka hale i hoomakaukauia nona, malaila oia i noho ai a loaa hou ia Halaaniani.
Ekolu mau la o Waka ma Paliuli, mai ka hoi ana mai Oahu aku nei. Iho mai la oia e halawai me Kekalukaluokewa, no ka hoao o na'lii.
Ia Waka i hiki aku ai ma ko Kekalukaluokewa wahi, olelo aku la, "Ua hiki mai ko wahine, nolaila, e hoomakaukau oe i kanaha la, e kuahaua aku i na mea a pau, e akoakoa mai ma ko olua wahi e hui ai, e hana i papai kilu, malaila e hoohilahila aku ai ia Laieikawai, i ike ai oia i ka ino o kana hana."
Ia ka manawa nae i lawe aku ai o Waka i ka mana maluna o Laieikawai, alaila, kukakuka ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ka mea e pono ai ko lakou noho ana; a hooholo ae la ua mau kaikamahine nei i ka lakou olelo e pane aku ai ia Laieikawai.
Hele aku la o Kahalaomapuana a hai aku la imua o Laieikawai, me ka i aku, "Ua kukakuka makou, kou mau kiai kino i ka manawa e pono ana ko olua noho ana me ko kupunawahine, a ua lawe aku nei kela i ka hoopomaikaiia mai a oe aku. Nolaila, e like me ko kakou hoohiki ana mamua, "No kekahi o kakou ka pilikia, malaila pu kakou a pau." Nolaila, ua loaa iho nei ia oe ka pilikia, no kakou pu ia pilikia. Nolaila, aole makou e haalele ia oe, aole hoi oe e haalele ia makou a hiki i ko kakou make ana, oia ka makou olelo i hooholo mai nei."
A lohe o Laieikawai i keia mau olelo, haule iho la na kulu waimaka no ke aloha i kona mau hoa kuka, me ka i aku, "Kuhi au e haalele ana oukou ia'u i ka laweia'na o ka pomaikai mai o kakou aku, aole ka! a heaha la hoi, a i loaa ka pomaikai ia'u ma keia hope aku, alaila, e hoolilo no wau ia oukou a pau i mau mea nui maluna o'u."
Noho iho la o Halaaniani me Laieikawai, he kane, he wahine; a o na kaikuahine no o Aiwohikupua kona mau kanaka lawelawe.
I ka aha malama paha o ko laua noho hoao ana, ma kekahi a awakea, puka ae la o Halaaniani mai loko ae o ka hale, i hele aku iwaho, ia manawa, ike aku la oia ia Laielohelohe e puka ae ana mai loko ae o kona hale kapu. Ia manawa, hiki hou ke kuko i loko o Halaaniani.
Hoi aku la oia me ka manao ino no kela kaikamahine, me ka manao e kii e hoohaumia.
Ia la no, ia laua e noho pono ana me Laieikawai, ia manawa, manao ae la o Halaaniani e kii e hoohaumia ia Laielohelohe, nolaila imi iho la o Halaaniani i hewa no Laieikawai, i mea hoi e kaawale ai laua, alaila, kii aku i kana mea e manao nei.
I ka po iho, olelo hoowalewale aku la o Halaaniani ia Laieikawai, me ka i aku, "Ia kaua e noho nei iuka nei mai ko kaua noho ana iuka nei a hiki i keia manawa, aole he pau o ko'u lealea i ka heenalu, aia awakea, kau mai ia'u ka lealea, pela i na la a pau, nolaila, ke manao nei au apopo kaua iho i kai o Keaau i ka heenalu a hoi mai no hoi."
"Ae," wahi a ka wahine.
Ia kakahiaka ana ae, hele aku la o Laieikawai imua o kona mau hoa kuka, na kaikuahine hoi o Aiwohikupua, hai aku la i ko laua manao me ke kane i kuka ai ia po, a he mea maikai no ia i kona mau hoa kuka.
I aku nae o Laieikawai i ua mau hoa la, "Ke iho nei maua i kai ma ka makemake o ke kane a kakou, i kali ae oukou a i anahulu maua, mai hoohuoi oukou, aole no i pau ka lealea heenalu o ka kakou kane, aka hoi, i hala ke anahulu me ka po keu, alaila ua pono ole maua, alaila, huki ae oukou ia'u."
A hala aku la laua, a hiki i kahi e kokoke aku ana i Keaau, ia manawa, hoomaka o Halaaniani e hana i ke kalohe ia Laieikawai, me ka olelo aku, "E iho mua aku oe o kaua, a hiki i kai e pii ae au e ike i ko kaikoeke (Malio) a hoi mai wau. A ina i kali oe ia'u a i po keia la, a ao ka po, a i po hou ua la, alaila, manao ae oe ua make wau, alaila, moe hou aku oe i kane hou."
A no keia olelo a kana kane, aua aku ka wahine, a i ole, e pii pu no laua, a no ka pakela loa o Halaaniani i ke akamai i ka hoopuka i na olelo pahee, ua puni kana wahine maikai ia ia.
Hala aku la o Halaaniani, iho aku la no hoi o Laieikawai a hiki i Keaau, ma kahi kaawale ae i pili ole aku ia Kekalukaluokewa, noho iho la oia malaila; a po ia la, aole i hoi mai kana kane, mai ia po a ao, aole i hoi mai. Kali hou aku la ia la a po, pale ka pono, alaila, manao ae la o Laieikawai ua make kana kane, alaila, ia manawa, hoomaka aku la ia i ka uwe paiauma no kana kane.
MOKUNA XXIII
He mea kaumaha loa ia Laieikawai no ka make ana o kana kane, nolaila i kanikau ai oia hookahi anahulu me elua mau la keu (umikumamalua la), no ke aloha ia ia.
Iloko o keia mau la kanikau o Laieikawai, he mea haohao loa ia i kona mau hoa kuka, no ka mea, ua kauoha mua o Laieikawai mamua o ko laua iho ana i kai o Keaau.
"He umikumamakahi la e kali ai" kona mau hoa ia ia, a i "hoi ole aku" i na la i kauohaia e like me ka kakou kamailio ana ae nei ma ka Mokuna XXII, alaila, maopopo ua pono ole.
A no ka hala ana o ka manawa a Laieikawai i kauoha ai i kona mau hoa, nolaila, ala ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ke kakahiaka nui o ka umikumamalua o ka la iho aku la e ike i ka pono o ko lakou hoa.
A hiki lakou ma Keaau, ia lakou e kokoke aku ana e hiki, ike mua mai la o Laieikawai i kona mau hoa, paiauma mai la me ka uwe.
Aka, he mea haohao nae ia i kona mau hoa ka uwe ana, a ua akaka kana kauoha "ua pono ole, laua." Ma ka uwe ana a Laieikawai, a me na helehelena o ka poina; no ka mea, aia o Laieikawai e kukuli ana i ka honua, a o kekahi limu, ua pea ae la ma ke kua, a o kekahi lima, aia ma ka lae, a uwe helu aku la oia penei:
O oukou ia--e, auwe! Eia wau la, Ua haalulu kuu manawa, Ua nei nakolo i ke aloha, I ka hele o ke kane he hoa pili--e! Ua hala--e.
Ua hala kuu lehua ala Kookoolau, I ka nae kolopua, Ulili nae o olopua, Haihai pua o kuu manawa--e. Ei--e.
Eia wau la ua haiki, Ua kupu lia halia i ka mana--o--e, Ke hoopaele mai nei i kuu manawa, I ke aloha--la, Auwe kuu ka--ne.
A lohe kona mau hoa i keia uwe a Laieikawai, uwe like ae la lakou a pau.
A pau ka lakou pihe uwe, olelo mai la o Kahalaomapuana, "He mea kupanaha, ia kakou e uwe nei, o ka hamama wale iho no ka ko'u waha, aole a kahe mai o ka waimaka, o ke kaea pu wale ae la no ia, me he mea la i pania mai ka waimaka."
I mai la na kaikuaana, "Heaha la?"
I aku la o Kahalaomapuana, "Me he mea la aole i poino ka kakou kane."
Olelo mai la o Laieikawai, "Ua make, no ka mea, ia maua no i iho mai ai a mauka ae nei la, o ka hiki mai no hoi ia i kai nei, olelo mai no kela ia'u, 'e iho e oe mamua, e pii ae au e ike i ko kaikoeke, e kali nae oe ia'u a i po keia la, a ao ka po, a po hou ua la, alaila, ua make au,' pela kana kauoha ia'u. Kali iho nei wau a hala kona manawa i kauoha ai, manao ae nei au ua make, oia wau i noho iho nei a hiki wale mai nei oukou la e uwe aku ana wau."
I mai la o Kahalaomapuana, "Aole i make, nanaia aku i keia la, ua oki ka uwe."
A no keia olelo a Kahalaomapuana, kakali aku la lakou a hala na la eha, aole lakou i ike i ke ko o ka Kahalaomapuana mea i olelo ai. Nolaila, hoomau hou aku la o Laieikawai i ka uwe i ke ahiahi o ke kolu o ka la a po, mai ia po a wanaao, akahi no a loaa ia ia ka hiamoe.
Ia Laieikawai i hoomaka iho ai e hookau hiamoe, ku ana no o Halaaniani me ka wahine hou, a hikilele ae la o Laieikawai, he moeuhane ka.
Ia manawa no, ua loaa ia Mailehaiwale he moeuhane, ala ae la oia a kamailio aku la ia Mailelaulii a me Mailekaluhea i keia moe.
E kamailio ana no lakou no kela moe, ia manawa, puoho mai la o Laieikawai, a hai mai la i kana moe.
I aku la o Mailelaulii, "O ka makou no hoi ia e kamailio nei, he moe no Mailehaiwale."
E hahai ana no lakou i na moeuhane, puoho mai la o Kahalaomapuana mai ka hiamoe mai, a ninau mai i ka lakou mea e kamailio ana.
Hai mai la o Mailehaiwale i ka moe i loaa ia ia, "I uka no i Paliuli, hele ae la no o Halaaniani a lawe ae ana no ia oe, (Kahalaomapuana,) a hele aku nei no olua ma kahi e aku, ku aku nei ko'u uhane nana ia olua, hikilele wale ae nei no hoi au."
Hai ae la no hoi o Laieikawai i kana moe, i mai la o Kahalaomapuana, "Aole i make o Halaaniani, kali aku kakou, mai uwe, hoopau waimaka."
A no keia mea, hooki loa ae la o Laieikawai i kana uwe ana, hoi aku la lakou iuka o Paliuli.
(Ma keia wahi, e kamailio kakou no Halaaniani, a maanei kakou e ike ai i kona kalohe launa ole.)
Ma kela olelo a Halaaniani ia Laieikawai e pii e halawai me Malio. Ia laua i hookaawale ai mahope iho o ka Halaaniani kauoha ana ia ia.
Pii aku la oia a halawai pu me Malio, ninau mai la kona kaikuahine, "Heaha kau o uka nei?"
I aku la o Halaaniani, "I pii hou mai nei wau ia oe, e hooko mai oe i ko'u makemake, no ka mea, ua ike hou au he kaikamahine maikai i like kona helehelena me ko Laieikawai.
"Ma ke awakea o nehinei, ia'u i puka ae ai iwaho mai ko maua hale ae. Ike aku la wau i keia kaikamahine opiopio i maikai kona mau helehelena; nolaila, ua pauhia mai wau e ka makemake nui.
"A no ko'u manao o oe no ka mea nana e hoopomaikai nei ia'u ma na mea a'u e makemake ai, nolaila wau i hiki hou mai nei."
I aku o Malio i kona kaikunane, "O Laielohelohe na, o kekahi moopuna a Waka, ua hoopalauia na Kakalukaluokewa, a wahine haoa. Nolaila, a hele oe e makai i ka hale o ua kaikamahine la me ko ike oleia mai, i eha la au e makai aku ai, a ike oe i kana hana mau, alaila, hoi mai oe a hai mai ia'u, alaila, na'u e hoouna aku ia oe e hoowalewale i ua kaikamahine la. Aole e loaa ia'u ma kuu mana, no ka mea, elua laua."
A no keia olelo a Malio, hele aku la o Halaaniani e hoohalua mau mawaho o ko Laielohelohe hale me kona ike oleia mai, kokoke alua anahulu kona hookalua ana, alaila, ike oia i ka Laielohelohe hana, he kui lehua. Hoomau pinepine aku la oia a nui na la, aia no oia e hoomau ana i kana hana he kui lehua.
Hoi aku la o Halaaniani e halawai me ke kaikuahine e like me kana kauoha, a hai aku la i na mea ana i ike ai no Laielohelohe.
A lohe o Malio i keia mau mea, alaila, hai aku la oia i na mea hiki ke hanaia aku no Laielohelohe e kona kaikunane, me ka i aku ia Halaaniani, "E hoi oe a ma ka waenakonu o ka po, alaila, pii mai oe i o'u nei, i hele aku ai kaua ma kahi o Laielohelohe."
Hoi aku la o Halaaniani, a kokoke i ka manawa i kauo haia nona, alaila, ala mai la oia a halawai me kona kaikuahine. Lalau ae la kona kaikuahine i ka pu la-i, a hele aku la me kona kaikunane, a kokoke aku la laua ma kahi a Laielohelohe e kui lehua mau ai.
Ia manawa, olelo aku la o Malio ia Halaaniani, "E pii oe maluna o kekahi laau, ma kahi ou e ike aku ana ia Laielohelohe, a malaila oe e noho ai. E hoolohe mai oe i ke kani aku a kuu pu la-i, elima a'u puhi ana, ina ua ike oe e a-u ana kona maka i kahi i kani aku ai ka pu la-i, alaila ka hoi loaa ia kaua, aka hoi, i aluli ole ae kona mau maka i kuu hookani aku, alaila, aole e loaa ia kaua i keia la."
Ia laua no e kamailio ana no keia mau mea, uina mai ana kahi a ua o Laielohelohe e kui lehua ai, i nana aku ka hana o laua, o Laielohelohe e haihai lehua ana.
Ia manawa, pii ae la o Halaaniani ma kekahi kumu laau a nana aku la. Ia ianei maluna o ka laau, kani ana ka pu la-i a Malio, kani hou aku la o ka lua ia, pela a hiki i ka lima o ke kani ana o ka pu la-i, aole o Halaaniani i ike iki ua huli ae ka maka a hoolohe i keia mea kani.
Kali mai la o Malio o ka hoi aku o Halaaniani e hai aku i kana mea i ike ai, aole nae i hoi aku, nolaila, hoomau hou aku la o Malio i ke puhi i ka pu la-i elima hookani ana, aole no i ike iki o Halaaniani i ka nana o Laielohelohe i keia mea, a hoi wale no.
Hoi aku la o Halaaniani a kamailio aku i kona kaikuahine, i mai la kona kaikuahine, "Loaa ole ae la ia kaua i ka pu la-i, i kuu hano aku ia loaa?"
Hoi aku la laua ma ko laua wahi, a ma kekahi kakahiaka ae, hiki hou no laua i kahi mua a laua i hoohalua ai.
Ia laua nei a hiki iho, hiki ana no o Laielohelohe ma kona wahi mau. Mamua nae o ko laua hiki ana aku, ua hai mua aku o Malio i kana olelo i kona kaikunane penei:
"E haku oe i lehua, e huihui a lilo i mea hookahi, aia lohe oe i kuu hookani aku i ka hano, oia kou wa e hookuu iho ai i kela popo lehua iluna pono ona, malia o hoohuoi kela ia mea."
Pii ae la o Halaaniani iluna o kekahi laau ma kahi kupono ia Laielohelohe. Ia wa no, kani aku la ka hano a Malio, ia wa no hoi ko Halaaniani hoolei ana iho i ka popo lehua mai luna iho o ka laau, a haule pololei iho la ma ke alo ponoi o Laielohelohe. Ia manawa, alawa pono ae la na maka o Laielohelohe iluna, me ka olelo ae, "Ina he kane oe ka mea nana keia makana, a me keia hano e kani nei, alaila, na'u oe, ina he wahine oe, alaila i aikane oe na'u."
A lohe o Halaaniani i keia olelo, he mea manawa ole ia noho ana ilalo e hui me kona kaikuahine.
Ninau mai o Malio, hai aku la oia i kana mea i ike ai no Laielohelohe.
I aku o Malio ia Halaaniani, "E hoi kaua a kakahiaka hiki hou mai kaua ianei, ia manawa e lohe maopopo aku ai kaua i kona manao."
Hoi aku la laua, a ma kekahi kakahiaka ana ae, pii hou aku la, Ia laua i hiki aku ai a noho iho, hiki mai la o Laielohelohe ma kona wahi mau e kui lehua ai.
Ia manawa, hookani aku la o Malio i ka hano ia Laielohelohe e hoomaka aku ana e ako lehua, aole nae e hiki, no ka mea, ua lilo loa o Laielohelohe i ka hoolohe i ka mea kani.
Ekolu hookani ana a Malio i ka hano.
Ia manawa no, pane mai o Laielohelohe, "Ina he wahine oe ka mea nana keia hano, alaila, e honi no kaua."
A no keia olelo a Laielohelohe, hoopuka aku la o Malio imua o Laielohelohe, a ike mai la kela ia ianei, a he mea malihini hoi ia i ko Laielohelohe mau maka.
Ia wa, hoomaka mai la kela e hooko e like me kana olelo mua ma ka honi ana o laua.
A no ka hahai ana mai o Laielohelohe e honi me Malio, i aku o Malio, "Alia kaua e honi, me kuu kaikunane mua oe e honi aku ai, a pau ko olua manawa, alaila, honi aku kaua."
I mai o Laielohelohe, "E hoi oe a kou kaikunane, mai hoike mai ia ia imua o'u, e hoi olua ma ko olua wahi, mai hele hou mai. No ka mea, o oe wale no ka'u mea i ae aku e haawi i ko'u aloha nou ma ko kaua honi ana, aole au i ae me kekahi mea e ae. Ina e hooko au i kau noi, alaila, ua kue wau i ka olelo a ko'u mea nana e malama maikai nei."
A lohe o Malio i keia olelo, hoi aku la a hai i kona kaikunane, me ka i aku, "Ua nele ae nei kaua i keia la; aka, e hoao wau ma kuu mana, i ko ai kou makemake."
Hoi aku la laua a hiki i ka hale, ia manawa, kena ae la oia ia Halaaniani e hele e makai aku ia Laieikawai.
Ia Halaaniani i hiki ai ma Keaau, mamuli o ke kauoha a kona kaikuahine, aole oia i ike a i lohe hoi no Laieikawai.
MOKUNA XXIV
Ia manawa nae ana i hiki aku ai, lohe iho la o Halaaniani, he la nui no Kekalukaluokewa, he la hookahakaha, no ka hoao o Laielohelohe me ua Kekalukaluokewa nei. A maopopo iho la ia Halaaniani ka la hookahakaha o na'lii, hoi aku la oia a hai aku i kona kaikuahine no keia mea.
Ia Malio i lohe ai, olelo ae la oia i kona kaikunane, "A hiki i ka la hookahakaha o Kekalukaluokewa me Laielohelohe, oia ka la e lilo ai o Laielohelohe ia oe."
A he mea mau hoi i na kaikuahine o Aiwohikupua ka iho i kai o Keaau e hoohalua ai no ka lakou kane, no ka make a make ole paha.
I ua mau kaikuahine nei o Aiwohikupua e iho ana i Keaau, lohe lakou he la nui no Kekalukaluokewa me Laielohelohe.
I ke kokoke ana aku i ua la nui nei, iho aku la o Waka mai Paliuli aku e halawai me Kekalukaluokewa a olelo aku la o Waka ia Kekaluka luokewa: "Apopo, i ka puka ana o ka la, e kuahaua oe i na kanaka a pau, a me kou alo alii e hele aku ma kahi au i hoomakaukau ai no ka hookahakaha, malaila e akoakoa ai na mea a pau. Ia manawa e hele aku oe e hoike mua ia oe, a kokoke aku i ke awakea, alaila, e hoi oe i kou hale; aia a hiki aku mahope iho o ka auina la, ia manawa, e hoouhi aku wau i ka noe maluna o ka aina, a maluna hoi o kahi e akoakoa ai na kanaka.
"Aia a hoomaka mai ke poi ana o ka noe ma ka aina, alaila, e kali oe ia wa, a lohe oe i ka leo ikuwa a na manu a haalele wale; kali hou aku oe ia wa, a lohe hou oe i ka leo ikuwa hou o na manu a haalele wale.
"A mahope oia manawa, e hoopau aku no wau i ka noe maluna o ka aina. Alaila, e nana oe ia uka o Paliuli, i pii ka ohu a uhi iluna o na kuahiwi, ia manawa e uhi hou ana ka noe e like me mamua.
"E kali oe ia manawa, ina e lohe oe i ke keu a ka Alae, a me ka leo o ka Ewaewaiki e hoonene ana. Ia manawa, e puka oe mai ka hale nei aku, a ku mawaho o ke anaina.
"Hoolohe oe a e kupinai ana ka leo o na manu Oo a haalele, alaila, ua makaukau wau e hoouna mai ia Laielohelohe.
"Aia kupinai mai ka leo o na Iiwipolena, alaila, aia ko wahine ma ke kihi hema o ka aha. A ma ia hope koke iho oia manawa, e lohe auanei oe i ka leo o na Kahuli e ikuwa ana, ia manawa e hui ai olua ma ke kaawale.
"Ia olua e hui ana, hookahi hekili e kui ia manawa, nakolo ka honua, haalulu ka aha a pau. Ia manawa, e hoouna aku wau ia oula maluna o na manu, a mao ae ka ohu a me ka noe, aia olua e kau aku ana iluna o na manu me ko olua nani nui. Ia manawa e ku ai ka makaia o Laieikawai, i ike ai oia i kona hilahila a holo aku me he pio kauwa la."
A pau keia mau mea, hoi aku la o Waka iuka o Paliuli.
Mamua iho nei, ua oleloia ua hiki aku o Halaaniani i Keaau, e ike i ka pono o kana wahine (Laieikawai), a ua oleloia no hoi, ua lohe oia he la hookahakaha no Kekalukaluokewa me Laielohelohe.
I kela la a Waka i hiki ai i Keaau e halawai me Kekalukaluokewa, e like me ka kakou ike ana maluna ae.
Oia no ka la a Malio i olelo aku ai ia Halaaniani e hoomakaukau no ka iho e ike i ka la hookahakaha o Laielohelohe ma; me ka i aku nae o Malio i kona kaikunane, "Apopo, i ka la hookahakaha o Laielohelohe me Kekalukaluokewa, ia manawa e lilo ai o Laielohelohe ia oe, no laua auanei ka hekili ekui, a mao ae ka ohu a me ka noe, alaila, e ike auanei ka aha a pau, o oe a me Laielohelohe ke kau pu mai iluna o ka eheu o na manu."
I ke kakahiaka nui o kekahi la ae, oia hoi ka la hookahakaha o ua mau Alii nei, kiiia aku la o Kihanuilulumoku, a hele mai la imua o na kaikuahine o Aiwohikupua kona mau kahu nana e malama.
A hiki mai la ua moo nui nei, olelo aku la o Kahalaomapuana, "I kiiia aku nei oe e lawe ae oe ia makou i kai o Keaau, e nana makou i ka la hookahakaha o Kekalukaluokewa, aia a hiki i ka auina la a mahope iho oia manawa e kii mai oe a iho aku kakou."
Hoi aku la o Kihanuilulumoku, a hiki i ka manawa i kauohaia'i, a hele mai la.
I ua moo nei i hoomaka ai e hele mai imua o kona mau Haku, aia hoi, ua uhi paaia ka aina i ka noe mai uka o Paliuli a puni ka aina; aka, aole i wikiwiki o Kihanuilulumoku i ka lawe i kona mau Haku, no ka mea, ua maopopo no ia Kihanuilulumoku ka manawa e hui ai na'lii.
A ike o Kekalukaluokewa i keia noe i uhi mua mai maluna o ka aina, alaila, hoomanao ae la ia i ke kauoha a Waka.
Kakali hou aku la no oia i na hoailona i koe. Mahope iho oia manawa, lohe ae la kela i ka leo o ka Ewaewaiki a me ke Kahuli, ia manawa, puka aku la o Kekalukaluokewa mai kona hale aku a ku mawaho o ka aha, ma kahi kaawale.
I kela manawa, oia ka manawa a Kihanuilulumoku i kuu aku ai i kona alelo i waho i noho iho ai o Laieikawai me na kaikuahine o Aiwohikupua.
A i ke kui ana o ka leo o ka hekili, uhi ka ohu a me ka noe, a i ka mao ana ae, i nana aku ka hana o ka aha, aia o Laielohelohe me Halaaniani e kau mai ana iluna o na manu.
Ia manawa no hoi, ikeia mai la o Laieikawai me na kaikuahine o Aiwohikupua e kau mai ana iluna o ke alelo o Kihanuilulumoku ka moo nui o Paliuli.
Ia lakou i hiki ai i kela manawa hookahi me na mea nona ka la hookahakaha; aia hoi ua ike aku la o Laieikawai ia Halaaniani aole i make, alaila, hoomanao ae la oia i ka olelo wanana a Kahalaomapuana.
I kela manawa a Kekalukaluokewa i ike aku ai e kau mai ana o Halaaniani me Laielohelohe iluna o na manu, alaila, manao ae la o Kekalukaluokewa i kona nele ia Laielohelohe.
Ia manawa, pii aku la o Kekalukaluokewa iuka o Paliuli, e hai aku i keia mea ia Waka.
A hai aku la o Kakalukaluokewa ia Waka i keia mau mea, "Ua lilo o Laielohelohe ia Halaaniani, aia oia ke kau pu la me Halaaniani i keia manawa."
I mai la o Waka, "Aole e lilo ia ia, aka, e iho aku kaua a kokoke aku wau i ka aha, ina ua haawi aku oia i kona ihu e honi aku ia Halaaniani, ka mea a'u i kauoha aku ai aole e lilo i ka mea e ae, a ia oe wale no e laa'i ka ihu o kuu moopuna, a laa pu no hoi me konakino, alaila, ua nele kaua i ka wahine ole, alaila, e lawe aku oe ia'u i ka lua me ko minamina ole. Aka hoi, ua hoolohe aku la ia i ka'u kauoha, aole e lilo i kakahi mea e ae, aole no hoi e lilo ka leo ma kona pane ole aku ia Halaaniani, alaila, ua wahine no oe, ua hoolohe no kuu moopuna i ka'u olelo."
Ia laua i kokoke e hiki aku, hoouna aku la o Waka i ka noe a me ka ohu maluna o ka aha, a ike ole kekahi i kekahi.
Ia manawa i hoouna aku ai o Waka ia Kekalukaluokewa maluna o na manu, a i ka mao ana ae o ka noe, aia hoi e kau pu mai ana o Laielohelohe me Kekalukaluokewa iluna o na manu, alaila, uwa ae la ke anaina kanaka a puni ka ha, "Hoao na'lii e! hoao na'lii e!!"
A lohe o Waka i keia pihe uwa, alaila, hiki mai la o Waka imua o ka aha, a ku mai la iwaenakonu o ke anaina, a hoopuka mai la i olelo hoohilahila no Laieikawai.
A lohe o Laieikawai i keia leo hoohilahila a Waka ia ia, walania iho la kona naau, a me na kaikuahine pu kekahi o Aiwohikupua, ia manawa, lawe aku la ke alelo o Kihanuilulumoku ia lakou a noho iuka o Olaa, oia ka hoomaka ana o Laieikawai e hoaaia i kona hilahila nui no ka olelo a Waka, a hele pu no hoi me kona mau hoa.
I kela la, hoao ae la o Kekalukaluokewa me Laielohelohe, a hoi aku la iuka o Paliuli a hiki i ko lakou hoi ana i Kauai. A lilo iho la a Halaaniani i mea nele loa, aole ona kamailio i koe.
A ma ko ke Alii kane manaopaa, e hoi no i Kauai, lawe ae la oia i kana wahine, a me ko laua kupunawahine i Kauai, o na kanaka pu me lakou.
A makaukau lakou e hoi, haalele lakou ia Keaau, hiki mua lakou i Oahu nei, ma Honouliuli, a lawe ae la ia Kapukaihaoa me lakou i Kauai, a hiki lakou i Kauai, ma Pihanakalani, a ili ae la ka hooponopono o na aina, a me ke aupuni ia Kapukaihaoa, a hooliloia iho la o Waka oia ke kolu o ka hooilina o ka noho alii.
(Ma keia wahi, e kamailio kakou no Laieikawai, a me kona loaa ana i ka Makaula ia Hulumaniani.)
Ia Laieikawai ma ma Olaa, e noho ana no oia me kona nani, aka, o ka mana noho iluna o ka eheu o na manu, oia ka mea i kaawale mai o Laieikawai aku, koe no nae kekahi mau kahiko e ae, a me kekahi mau hoailona alii ia ia, mamuli o ka mana i loaa i na kaikuahine o Aiwohikupua, mai a Kihanuilulumoku ae.
MOKUNA XXV
Ia Laieikawai ma i hoi aku ai mai Keaau aku, mahope iho o kona hoohilahila ana o Waka, a noho ma Olaa.
Ia manawa, kukakuka ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ka mea hiki ke hooluolu aku i ka naau kaumaha o ke alii (Laieikawai) no kona hilahila i ka olelo kumakaia a Waka.
Hele aku la lakou a hai aku la i ka lakou olelo hooholo i kuka ai imua o Laieikawai me ka i aku:
"E ke Alii wahine o ka lai; ua kukakuka ae nei makou i mea e hoopau ai i kou naau kaumaha no kou hoohilahilaia, aka, aole o oe wale kai kaumaha, o kakou like no a pau, no ka mea, ua komo like kakou a pau no ia pilikia hookahi.
"Nolaila, e ke Alii e, ke noi aku nei makou ia oe, e pono no e hoopauia kou naau kaumaha, no ka mea, e hiki mai ana ia oe ka pomaikai ma keia manawa aku.
"Ua hooholo ae nei makou i pomaikai like no kakou, ua ae ae nei ko kakou kaikaina e kii aku ia Kaonohiokala i kane nau, he keiki Alii e noho la i Kealohilani, ua hoonohoia ma ka pea kapu o kukulu o Tahiti, he kaikunane no no kakou, ko Aiwohikupua mea nana i hoalii mai ia ia.
"Ina e ae oe e kiiia ko kakou kaikunane, alaila, e loaa ia kakou ka hanohano nui i oi aku mamua o keia, a e lilo auanei oe i mea kapu ihiihi loa, me ko launa ole mai ia makou, a oia ka makou i noonoo iho nei, a ae oe, alaila, ku kou makaia, hilahila o Waka."
I mai la o Laieikawai, "Ua ae no wau e hoopau i ko'u kaumaha hilahila, a hookahi a'u mea ae ole, o kuu lilo ana i wahine na ko kakou kaikunane; no ka mea, ke olelo mai nei oukou, he Alii kapu kela, a ina paha e hoao maua, pehea la wau e ike hou ai ia oukou, no ka mea, he Alii kapu kela, a oia ka'u mea minamina loa, o ko kakou launa pu ana."
I aku la kona mau hoa, "Mai manao mai oe ia makou, e nana oe i ka olelo hoohilahila a ko kupunawahine, aia ku kona makaia, alaila pono makou, no ka mea, o oe no ka makou mea manao nui."
A no keia mea, hooholo ae la o Laieikawai i kona ae.
Ia manawa, hai mai la o Kahalaomapuana i kana olelo kauoha ia Laieikawai, a me kona mau kaikuaana, "Ke kii nei au i ko kakou kaikunane i kane na ke Alli, e pono ia oukou ke malama pono i ko kakou Haku, ma kana wahi e hele ai, malaila oukou, na mea ana a pau e makemake ai, oia ka oukou e hooko aku; aka, koe nae ka maluhia o kona kino a hiki mai maua me ke kaikunane o kakou."
Mahope iho o keia mau mea, haalele iho la o Kahalaomapuana i kona mau kaikuaana, a kau aku la maluna o ua moo nui nei (Kihanuilulumoku), a kii aku la ia Kaonohiokala.
(Ma keia wahi, e waiho iki i ke kamailio ana no keia mea. E pono ia kakou e kamailio no Laieikawai, a me kona loaa ana i ka Makaula nana i ike mai Kauai mai, e like me ka mea i oleloia ma na Mokuna mua elua o keia Kaao.)
Mahope iho o ko Kahalaomapuana haalele ana i kona mau kaikuaana, kupu ae la iloko o Laieikawai ka manao makemake e kaapuni ia Hawaii.
A no keia manao o Laieikawai, hooko aku la kona mau hoa i ko ke Alii makemake, a hele aku la e kaapuni ia Hawaii a puni.
Ma keia huakai kaapuni a ke Alii, ma Kau mua, ma Kona, a hiki lakou ma Kaiopae i Kohala, ma ka aoao akau mai Kawaihae mai, aneane elima mile ka loihi mai Kawaihae ae, malaila lakou i noho ai i kekahi mau la, no ka mea, ua makemake iho la ke Alii wahine e hooluolu malaila.
Iloko o ko lakou mau la malaila, ike mai la ka Makaula i ka pio a keia anuenue i kai, me he mea la i Kawaihae ponoi la. I uka nae o Ouli, ma Waimea, kahi a ka Makaula i ike mai ai.
No ka mea, ua oleloia ma na Mokuna mua ae nei, ua hiki ka Makaula ma Hilo, i Kaiwilahilahi; a ua loihi no na makahiki malaila o ke kali ana i kana mea i imi ai.
Aka, no ka hiki ole i ua Makaula nei ke kali no kana mea i imi ai, nolaila, hoopau ae la oia i kona manao kali a me ka imi aku no kana mea i ukali mai ai mai Kauai mai.
Nolaila, haalele keia ia Hilo, a manao ae la oia e hoi loa i Kauai, a hoi aku la. Iloko nae o ko ka Makaula hoi ana, aole oia i haalele i kana mau mea i lawe mai ai mai Kauai mai (oia ka puaa, a me ka moa).
Ma keia hoi ana, a hiki ma Waimea, i Ouli, oia ka ka Makaula ike ana aku i ka pio a ke anuenue i kai o Kawaihae.
A no ka maluhiluhi o ua Makaula nei, aole oia i wikiwiki mai e ike i ke ano o ke anuenue, nolaila, hoomaha iho la oia malaila. A ma kekahi la ae, aole oia i ike hou i kela hoailona.
Ma kekahi la ae, haalele ka Makaula ia wahi, oia la no hoi ka la a Laieikawai ma i haalele ai ia kaiopae, hoi aku la a mauka o Kahuwa, ma Moolau ko lakou wahi i noho ai.
I ka Makaula i hiki mai ai i Puuloa mai Waimea mai, ike aku la oia e pio ana ke anuenue i Moolau, ia manawa, haupu iki ae la ka manao o ka Makaula me ka nalu ana iloko ona iho, "O kuu mea no paha keia i imi mai nei."
Hoomau mai la ka Makaula i kona hele ana a hiki iluna pono o Palalahuakii, alaila, ike maopopo aku la oia i ke ano o ke anuenue, me ka hoomaopopo iloko ona, a ike lea i kana mea e imi nei.
Ia manawa, pule aku la oia i kona akua, e hai mai i ke ano o kela anuenue ana e ike nei; aka, aole i loaa i kona akua ka hookoia o kana pule.
Haalele ka Makaula ia wahi, hiki aku la oia ma Waika a malaila oia i noho ai, no ka mea, ua poeleele iho la.
Ma ke kakahiaka ana ae, aia hoi, e pio ana ke anuenue i kai o Kaiopae, no ka mea, ua iho aku o Laieikawai ilaila.
Ia manawa, iho aku la ka Makaula a hiki i kahi ana e ike nei i ke anuenue, a i ka hookokoke ana aku o ua Makaula nei, ike maopopo aku la oia ia Laieikawai, e kono mau ana i ka lae kahakai. He mea e ka wahine maikai, aia iluna pono o ua kaikamahine nei e pio ana ke anuenue.
Ia manawa, pule aku la ka Makaula i kona akua, e hoike mai ia ia i keia wahine, o kana mea paha e imi nei, aole paha. Aka, aole i loaa ka hoike ana ma ona la, nolaila, aole ka Makaula i waiho i kana mau mohai imua o Laieikawai, hoi aku la ka Makaula a noho mauka o Waika.
I kekahi la ae, haalele ka Makaula ia wahi, hiki aku la keia ma Lamaloloa, a noho iho la malaila. Ia manawa, komo pinepine ae la oia iloko o ka Heiau i Pahauna, malaila oia i pule hoomau ai i kona akua. Ua loihi na la mahope iho o ka noho ana o Laieikawai ma Moolau, haalele lakou ia wahi.
Hele aku la lakou a noho ma Puakea, a no kahi heenalu malaila, noloila, ia lakou malaila e makaikai ana i ka heenalu ana a na kamaaina, ua nanea loa lakou malaila.
Ma kekahi la ae, ma ke awakea, i ka wa e lailai ana ka la maluna o ka aina. Ia wa ka Makaula i puka ae ai mailoko ae o ka Heiau, mahope iho o ka pau ana o kana pule.
Aia hoi, ike aku la oia e pio ana ke anuenue i kai o Puakea, iho aku la ua Makaula nei a hiki ilaila, ike aku la oia, ke kaikamahine no ana i ike mua ai i Kaiopae.
A no keia mea, emi hope mai la oia a ma ke kaawale, pule hou aku la i kona akua e hoike mai i kana mea e imi nei; aka, aole no i loaa ka hoike ana ma ona la. A no ka hooko ole ia o kana mea e noi nei i kona akua, aneane oia e hoohiki ino aku i kona akua; aka, hoomanawanui no oia.
Hoopuka loa aku la a ma kahi o Laieikawai ma e noho ana.
He mea pilikia loa i ka Makaula ka ike ana aku ia Laieikawai, a ia lakou ma kahi hookahi, ninau aku la ka Makaula ia Laieikawai ma, "Heaha ka oukou mea e noho nei maanei, aole he au pu me na kamaaina heenalu mai?"
"He mea hiki ole ia makou ke hele aku," wahi a Laieikawai, "he pono e nana aku i ka na kamaaina heenalu ana."
Ninau hou aku ka Makaula, "Heaha ka oukou hana maanei?"
"E noho ana makou maanei, e kali ana i waa, ina he waa e holo ai i Maui, Molokai, Oahu, a hiki i Kauai, alaila, holo makou." Pela aku o Laieikawai ma.
A no keia olelo, i aku ka Makaula, "Ina e holo ana oukou i Kauai, alaila, aia ia'u ka waa, he waa uku ole."
I aku la o Laieikawai, "A ina e kau makou ma ko waa, aole anei au hana e ae no makou?"
I aku la ka Makaula, "Auhea oukou, mai manao oukou i kuu olelo ana, e kau wale oukou maluna o kuu waa, e hoohaumia aku ana au ia oukou; aka, o ko'u makemake, e lilo oukou i mau kaikamahine na'u, me he mau kaikamahine ponoi la, i lilo ai oukou i mea nana e hookaulana i ko'u inoa, aia a lilo oukou i mea e kaulana ai au, alaila, e ola auanei ko'u inoa. Na Kaikamahine a Hulumaniani, aia la, ola kuu inoa, pela wale iho la no ko'u makemake?"
Ia manawa, imi ae la ka Makaula i waa, a loaa ia ia he kaulua, me na kanaka pu no hoi.
Ma ke kakahiaka o kekahi la ae, kau aku la lakou maluna o na waa, a holo aku la a kau ma Honuaula, i Maui; a mai laila aku a Lahaina, a ma kekahi la ae, i Molokai; haalele lakou ia Molokai, hiki lakou ma Laie, Koolauloa, a malaila lakou i noho ai i kekahi mau la.
Ia la a lakou i hiki ai ma Laie, a ia po iho no, olelo ae la o Laieikawai i kona mau hoa, a me ko lakou makuakane hookama. Eia kana olelo:
"Ua lohe au i ko'u kupunawahine, ianei ko'u wahi i hanau ai, he mau mahoe ka maua, a no ka pepehi o ko maua makuakane i na keiki mua a ko maua makuahine i hanau ai no ka hanau kaikamahine wale no, a ia maua hoi, hanau kaikamahine no, nolaila, ahaiia'i au iloko o ka luawai, malaila ko'u wahi i hanaiia ai e ko'u kupunawahine.
"A o ko'u lua, lilo ia i ke kahuna ka malama, a no ka ike ana o ke Kahuna nana i malama i ko'u kokoolua, i ka Makaula nana i ike mai mai Kauai mai, nolaila, kauoha ai ke Kahuna i ko'u kupunawahine, e ahai loa; a oia ko'u mea i ahaiia'i i Paliuli, a halawai wale kakou."
MOKUNA XXVI
A lohe ka Makaula i keia mea, alaila, hoomaopopo lea ae la ka Makaula, o ka mea no keia ana e imi nei. Aka hoi, i mea e maopopo lea ai, naue aku la ka Makaula ma kahi kaawale, a pule aku la i kona akua e hooiaio mai i ka olelo a ke kaikamahine.
A pau kana pule ana, hoi mai la a hiamoe iho la, a iloko a kona manawa hiamoe, hiki mai la ma o ua Makaula nei, ke kuhikuhi ma ka hihio, mai kona akua mai, me ka olelo mai, "Ua hiki mai ka manawa e hookoia'i kou makemake, a e kuu ai hoi ka luhi o kou imi ana i ka loa. Ano hoi, o ka mea nona ke kamailio ana nona iho ia oukou, oia no ua mea la au i imi ai.
"Nolaila, e ala ae oe, a e lawe i kau mea i hoomakaukau ai nona, e waiho aku i kau mohai imua ona, me ka hoomaikai mua me ka inoa o kou akua.
"A pau kau hana, alaila, mai kali, e lawe koke aku ia lakou ma keia po no i Kauai, a hoonoho i na pali o Haena, iuka o Honopuwaiakua."
Ma keia mea, puoho ae la ka Makaula mai kona hiamoe ana, ala ae la oia a lalau aku la i ka puaa a me ka moa, a hahau aku la imua o Laieikawai, me ka olelo aku, "Pomaikai wau e kuu Haku, i ka hoike ana mai a kuu akua ia oe, no ka mea, he nui ko'u manawa i ukali aku ai ia oe, me ka manao e loaa ka pomaikai mai a oe mai.
"A nolaila, ke noi aku nei au ia oe e ae mai, e malamaia keia mau iwi ma kou lokomaikai e kuu Haku, a e waiho pu ia ka pomaikai me ka'u mau mamo a hiki i ka'u hanauna hope."
I aku o Laieikawai, "E ka makua, ua hala ke kau o ko'u pomaikai nui, no ka mea, ua lawe aku o Waka i ka hoopomaikaiia mai o'u aku nei; aka, ma keia hope aku e kali oe a loaa ia'u he pomaikai oi aku mamua o ka pomaikai a me ka hanohano i loaa mua ia'u, alaila, o oe pu kekahi me makou ia hoopomaikaiia."
A pau keia mau mea, lawe ae la ka Makaula e like me ke kauoha a kona akua, holo aku la ia po a hoonoho i kahi i kauohaia.
I ua Makaula nei me kana mau kaikamahine mauka o Honopuwaiakua, a he mau la ko lakou malaila. He mea mau i ua Makaula nei ke kaahele i kekahi manawa.
Iloko o kona la e hele ana ma kona ano Makaula, ia ia hoi i hiki aku ai i Wailua. Aia hoi, ua hoakoakoaia na kaikamahine puupaa a pau o Kauai, ma o ka poe kaukaualii me na kaikamahine koikoi, mamuli nae o ka olelo kuahaua a Aiwohikupua, e laweia mai na kaikamahine puupaa imua o ke Alii, o ka mea a ke Alii e lealea ai, oia ka wahine a ke Alii (Aiwohikupua).
A hiki aku la ka Makaula iloko o kela akoakoa, aia hoi, ua hoakoakoaia na kaikamahine ma kahi hookahi, e ku ana imua o ke Alii.
Ninau aku la ka Makaula i kekahi poe o ka Aha, "Heaha ka hana a keia Aha? A heaha hoi ka hana a keia poe kaikamahine e ku poai nei imua o ke Alii?"
Haiia mai la, "Ua kuahauaia na kaikamahine puupaa a pau ma ke kauoha a ke Alii, a o ka mea a Aiwohikupua e makemake ai, alaila, e lawe oia elua mau kaikamahine i mau wahine nana, a o laua na mea pani ma ka hakahaka o Poliahu a me Hinaikamalama, a o na makua nana na kaikamahine i laweia i mau wahine na ke Alii, e hoaahuia ka, Ahuula no laua."
Ia manawa, ku ae la ua Makaula nei, a kahea aku la me ka leo nui imua o ke Alii a me ka Aha a pau:
"E ke Alii, ke ike nei au, he mea maikai no ke Alii ka lawe ana i kekahi o keia poe puupaa i mea hoolealea no ke Alii; aka, aole e hiki i kekahi o keia poe kaikamahine puupaa ke pani ma ka hakahaka o Poliahu a me Hinaikamalama.
"Ina i nana iho nei wau i kekahi o keia poe puupaa, ua ane like iki aku ka maikai me ka uha hema o ka'u mau kaikamahine, alaila, e aho la ia. He nani no keia poe, aole nae e like aku me kekahi o ka'u poe kaikamahine."
I mai la o Aiwohikupua me ka leo huhu, "I nahea makou i ike ai he kaikamahine kau?"
A o ua Makaula nei, lilo ae la ia i enemi no ka poe nana na kaikamahine i laweia imua o ke Alii.
A no ka olelo huhu ana mai o ke Alii, i aku ua Makaula nei, "Owau hookahi ka mea i imi ikaika i Haku no ka aina a puni na moku, o ua Haku la o ka aina, oia ua kaikamahine la a'u, a o na kaikamahine e ae a'u, he mau kaikuahine no ia no kuu Haku kane.
"Ina e hele mai ua kaikamahine nei a'u a ku iloko o ke kai, he kaikoo ma ka moana, ina e ku ma ka aina, lulu ka makani, malu ka la, ua ka ua, kui ka hekili, olapa ka uwila, opaipai ka mauna, waikahe ka aina, pualena ka moana i ka hele a kuu kaikamahine Haku."
A no keia olelo a ka Makaula, lilo iho la ia olelo ana i mea eehia no na kanaka a puni ka aha. Aka hoi, o ka poe nana na kaikamahine puupaa, aole o lakou oluolu.
Nolaila, koi ikaika ae la lakou i ke Alii, e hoopaaia iloko o ka hale paehumu (Halepaahao), kahi e hoopaa ai i ko ke Alii poe lawehala.
Ma ka manaopaa o kona poe enemi, hooholoia ae la ua Makaula nei e laweia iloko o kahi paa, a malaila oia e noho ai a make.
Ma ka la o ua Makaula nei e hoopaaia'i, a ma ia po iho, ma ka wanaao, pule aku la oia i kona akua, a ma kona ano Makaula, ua hiki aku ka leo o kana pule imua o kona akua. A ma ka malamalama loa ana ae, ua weheia ka puka o ka hale nona, a hele aku la oia me kona ike oleia mai.
Ia kakahiaka, hoouna aku la ke Alii i kona Ilamuku e hele aku e ike i ka pono o ua Makaula nei maloko o kahi paa o ke Alii.
A hiki aku la ka Ilamuku mawaho o ka hale, kahi i hoopaaia'i ka Makaula, a kahea aku la oia me ka leo nui.
"E Hulumaniani e! E Hulumaniani e!! E ka Makaula o ke akua!!! Pehea oe? Ua make anei oe?" Ekolu hea ana o ka Ilamuku i keia olelo, aole nae oia i lohe i kekahi leo noloko mai.
Hoi aku la ka Ilamuku, a hai aku la i ke Alii, "Ua make ka Makaula."
E hoomakaukau no ka la e Kauwila ai ka Heiau, a kau aku. Ia manawa, kauoha ae la ke Alii i na Luna o ka Heiau, a kau aku i ka Makaula ma ka lele imua o ke kuahu.
A lohe ka Makaula i keia mea ma kahi kaawale aku, a ma ia po iho, lawe aku la oia hookahi pumaia, ua wahiia i ke kapa me he kupapau la, a hookomoia iloko o kahi i hoopaaia'i ua Makaula nei, a hoi aku la a hui me kana mau kaikamahine, a hai aku la i keia mau mea, a me kona pilikia ana.
A kokoke i ka la kauwila o ka Heiau, lawe ae la ka Makaula ia Laieikawai, a me kona mau hoa pu maluna o na waa.
I ke kakahiaka nui hoi o ka la e kauwila ai ka Heiau, kiiia aku la ke kanaka o ka Heiau, a i ke komo ana aku o na Luna o ke Alii, aia hoi, ua paa i ka wahiia, laweia aku la a waiho maloko o ka Heiau.
A kokoke i ka hora e hauia'i ke kanaka ma ka lele, akoakoa ae la na mea a pau, a me ke Alii pu; a hiki ke Alii iluna o ka anuu, laweia mai la ua pumaia la i wahiia a kupono malalo o ka lele.
I aku ke Alii i kona mau Luna, "E wehe i ke kapa o ke kupapau, a kau aku iluna o ka lele i hoomakaukauia nona."
I ka wehe ana ae, aia he pumaia ko loko, aole ka Makaula ka mea i manaoia. "He pumaia keia! Auhea hoi ka Makaula," wahi a ke Alii.
Nui loa iho la ka huhu o ke Alii i na Luna o ka Halepaahao, kahi i hoopaaia'i ka Makaula.
I keia manawa, hookolokoloia iho la kona mau Luna. Ia manawa hoi e hookolokoloia ana na Luna o ke Alii, hiki mai la ua Makaula nei me kana mau kaikamahine maluna o ke kaulua, a lana mawaho o ka nuku o ka muliwai.
Ku mai la ka Makaula ma kekahi waa, a o na kaikuahine o Aiwohikupua ma kekahi waa, a o Laieikawai hoi iluna o ka pola o na waa kahi i ku mai ai, iloko hoi o kona puloulou Alii kapu.
Ia wa a lakou e ku la me Laieikawai, lulu ka makani, malu ka la, kaikoo ke kai, pualena ka moana, hoi ka waikahe o na kahawai a paa i na kumu wai, aole he puka wai i kai. A pau ia, lawe ka Makaula i ka pa-u o Laieikawai a waiho iuka, ia wa, kui ka hekili, hiolo ka Heiau, haihai ka lele.
A pau keia mau mea i ka hoikeia, i nana aku ka hana o Aiwohikupua, a me na mea e ae, e ku mai ana o Laieikawai maloko o ka puloulou Alii kapu iluna o na waa. Ia manawa, kanikani pihe aku la ka aha, "Ka wahine maikai--e! Ka wahine maikai--e! Kilakila ia e ku mai la!"
Ia manawa, naholo mai la na kanaka a ku mauka o kahakai, hehi kekahi maluna o kekahi i ike lea aku lakou.
Ia manawa, kahea aku la ka Makaula ia Aiwohikupua, "Mai hoahewa aku i kou mau Luna, aole wau na lakou i hookuu mai kahi paa mai, na kuu akua i lawe mai ia'u mai kuu pilikia mauwale ana, a kuu Haku.
"He oiaio ka'u olelo ia oe, he kaikamahine ka'u, kuu Haku hoi a'u i imi ai, ka mea nana keia mau iwi."
A no ka ike maopopo ana aku o Aiwohikupua ia Laieikawai, he mea e hoi ka haalulu o kona puuwai, a waiho aku la i ka honua me he mea make la.
A mama ae la ke Alii, kauoha ae la oia i kona Luna e lawe mai i ka Makaula me na kaikamahine pu mai, i pani ma ka hakahaka o Poliahu, a me Hinaikamalama.
Hele aku la ka Luna a kahea aku la i ka Makaula, iluna o na waa, me ka hai aku i ka olelo a ke Alii.
A lohe ka Makaula i keia mea, hai aku la oia i kana olelo i ka Luna, "E hoi oe a ke Alii, kuu Haku hoi, e olelo aku oe, aole e lilo kuu kaikamahine Haku i wahine nana, aia he Alii aimoku, alaila, lilo kuu kaikamahine."
Hoi aku la ka Luna, hoi aku la no hoi ka Makaula me kana mau kaikamahine, aole nae i ike houia ma ia hope iho i Wailua, hoi aku la lakou a noho i Honopuwaiakua.
MOKUNA XXVII
Ma keia Mokuna, e kamailio kakou no ke kii ana o Kahalaomapuana ia Kaonohiokala i kane hoopalau na Laieikawai, a me kona hoi ana mai.
A pau ke kauoha a Kahalaomapuana i kona mau kaikuaana, a makaukau hoi kona hele ana.
Ma ka puka ana o ka la, komo ae la o Kahalaomapuana iloko o Kihanuilulumoku, a au aku la ma ka moana a hiki i Kealohilani, eha malama me ke anahulu, hiki keia iloko o Kealohilani.
Ia laua i hiki aku ai, aole laua i ike ia Mokukelekahiki ke kiai nana e malama ko Kaonohiokala waiwai, kona Kuhina Nui hoi iloko o Kealohilani, elua anahulu ko laua kali ana, hoi mai o Mokukelekahiki mai ka mahina mai.
Hoi mai la o Mokukelekahiki, e moe ana keia moo iloko ka hale, i ke poo no piha o loko o ua hale nui nei o Mokukelekahiki, o ke kina no a me ka huelo o ua moo nei, iloko no o ke kai.
He mea weliweli ia Mokukelekahiki ka ike ana i ua moo nei, lele aku la oia a hiki iluna o Nuumealani, ilaila o Kaeloikamalama ke kupua nui nana e pani ka puka o ka pea kapu o kukulu o Tahiti, kahi i hunaia'i o Kaonohiokala.
Hai aku la o Mokukelekahiki ia Kaeloikamalama i kona ike ana i ka moo. Ia manawa, lele aku la o Kaeloikamalama me Mokukelekahiki, mai luna mai o Nuumealani, he aina aia i ka lewa.
Ia hiki ana mai o Mokukelekahiki ma ma ka hale e moe nei ka moo.
Ia manawa, olelo aku la o Kihanuilulumoku (ka moo) ia Kahalaomapuana, "I hiki mai auanei keia mau kanaka e lele mai nei i o kaua nei, alaila, e luai aku wau ia oe a kau ma ka a-i o Kaeloikamalama, a i ninau ae ia oe, alaila, hai aku oe, he kama oe na laua, a i ninau mai i ka kaua hana i hiki mai ai, alaila, hai aku oe."
Aole i upuupu iho mahope iho o ka laua kamailio ana, halulu ana o Mokukelekahiki laua me Kaeloikamalama ma ka puka o ka hale.
I nana aku ka hana o ua moo nei, e ku mai ana o Kaeloikamalama me ka laau palau, o _Kapahielihonua_ ka inoa, he iwakalua anana ka loa, eha kanaka nana e apo puni. Manao iho la ka moo he luku keia, aia nae e oniu ana o Kaeloikamalama i ka laau palau i ka welau o kona lima.
Ia manawa, hapai mai la o Kihanuilulumoku i kona huelo mailoko ae o ka moana, pii ke kai iluna, me he poi ana a ka nalu i ke kumu pali, me he akuku nalu la i poi iloko o ka malama o Kaulua, pii ke ehu o ke kai iluna, pouli ka la, ku ka punakea iuka.
Ma ia wa, kau mai la ka weli ia Kaeloikamalama ma, hoomaka laua e holo mai ke alo aku o ua moo nei.
Ia manawa, luai aku ana o Kihanuilulumoku ia Kahalaomapuana, kau ana iluna o ka a-i o Kaeloikamalama.
Ninau ae la o Kaeloikamalama, "Nawai ke kama o oe?"
I aku la o Kahalaomapuana, "Na Mokukelekahiki, na Kaeloikamalama; na kupua nana e malama ka pea kapu o kukulu o Tahiti."
Ninau laua, "Heaha ka huakai a kuu kama i hiki mai ai?"
Hai aku la o Kahalaomapuana, "He huakai imi Lani."
Ninau hou laua, "Imi i ka Lani owai?"
"O Kaonohiokala," wahi a Kahalaomapuana, "ka Lani kapu a Kaeloikamalama laua o Mokukelekahiki."
Ninau hou no laua, "A loaa o Kaonohiokala, heaha ka hana?"
I aku la o Kahalaomapuana, "I kane na ke kaikamahine Alii o Hawaiiakea, na Laieikawai, ke Haku o makou."
Ninau hou no laua "Owai oe?"
Hai aku la keia, "O Kahalaomapuana, ke kaikamahine muli a Moanalihaikawaokele laua me Laukieleula."
A lohe o Kaeloikamalama laua me Mokukelekahiki, he mea e ko laua aloha, ia manawa, kuu iho la mai ka a-i iho, honi aku la i ka ihu o ke kaikamahine.
No ka mea, o Mokukelekahiki, a me Kaeloikamalama, he mau kaikunane no Laukieleula ka makuahine o lakou me Aiwohikupua.
I aku la o Kaeloikamalala, "E hele kaua a loaa ke alanui, alaila, pii aku oe."
Hele aku la laua hookahi anahulu, hiki i kahi e pii ai, kahea aku la o Kaeloikamalama, "E ka Lanalananuiaimakua--! kuuia mai ke alanui, i pii aku wa--!! ua hewa o lalo ne--!!!"
Aole i upuupu iho, kuu mai ana o Lanalananuiaimakua i ka punawelewele, hihi pea ka lewa.
Ia manawa, aoao aku la o Kaeloikamalama, "Eia ko alanui, i pii auanei oe a hiki iluna, a i ike oe hookahi hale e ku ana iloko o ka mahina, aia ilaila o Moanalihaikawaokele o Kahakaekaea ia aina.
"I nana aku auanei oe, ka elemakule e loloa ana ka lauoho, ua hina ke poo, o Moanalihaikawaokele no ia. Ina e noho ana iluna, mai wikiwiki aku oe, o ike e mai auanei kela ia oe, make e oe, aole e lohe i kau olelo, kuhi auanei ia oe he mea e.
"Kali aku oe a moe, e huli ana ke alo i lalo, aole i moe, aka, i nana aku oe, a i huli ke alo iluna, ua moe ka hoi, alaila, hele aku oe, mai hele oe ma ka makani, hele oe ma ka lulu, a noho iluna o ka umauma, paa oe a paa i ka umiumi, alaila, kahea iho oe:
"E Moanalihaikawaokele--e! Eia wau he kama nau, He kama na Laukieleula, He kama na Mokukelekahiki, He kama na Kaeloikamalama, Na kaikunane o kuu makuahine; Makuakane, makuakane hoi, O o'u me o'u kaikuaana, Me kuu kaikunane o Aiwohikupua hoi. Homai he ike, he ike nui, he ike loa, Kuuia mai kuu Lani, Kuu kaikunane Haku--e. E ala! E ala mai o--e!!
"Pela auanei oe e hea iho ai, a ina e ninau mai kela ia oe, alaila, hai aku oe i kau huakai i hele mai ai.
"I pii auanei oe, a i uhi ke awa, na ko makuakane ia hana, i hiki mai ke anu ma ou la, mai maka'u oe. Alaile, pii no oe, a i honi oe i ke ala, o ko makuahine no ia, nona ke ala, alaila, palekana, kokoke oe e puka iluna, pii no oe, a i o mai auanei ka kukuna o ka la, a i keehi ka wela ia oe mai maka'u oe, i ike auanei oe i ka oi o ka nohi o ka la, alaila, hoomanawanui aku no oe a komo i ka malu o ka mahina, alaila, pau ka make, o ko komo no ia iloko o Kahakaekaea."
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea; pii aku la o Kahalaomapuana, a ahiahi, paa oia i ke awa, manao ae la keia o ka ka makuakane hana ia, mai ia po a wanaao, honi oia i ke ala o ke kiele, manao ae la keia o ka makuahine ia, mai ia wanaao a kiekie ka la, loaa oia i ka wela o ka la, manao ae la oia, o ka hana keia a kona kaikunane.
Ia manawa, ake aku la keia e komo i ka malu o ka mahina, a ma ke ahiahi, hiki aku la oia i ka malu o ka mahina, manao ae la keia, ua komo i ka aina i kapaia o Kahakaekaea.
Ike aku la oia i keia hale nui e ku ana, ua po iho la, hele aku la oia ma ka lulu, aia no e ala mai ana o Moanalihaikawaokele, hoi mai la oia a ma kahi kaawale, e kali ana o ka moe iho, e like me ke kuhikuhi a Kaeloikamalama. Aoale nae i loaa ka hiamoe ia Moanalihaikawaokele.
A ma ka wanaao, hele aku la keia, iluna ke alo o Moanalihaikawaokele, manao ae la keia ua hiamoe, holokiki aku la keia a paa ma ka umiumi o ka makuakane, kahea iho la e like me ke aoao ana a Kaeloikamalama i hoikeia maluna.
Ala ae la o Moanalihaikawaokele, ua paa kahi e ikaika ai, o ka umiumi, kupaka ae la aole e hiki, ua paa loa ka umiumi ia Kahalaomapuana, o i noke i ke kupaka i o ianei, a pau ke aho o Moanalihaikawaokele.
Ninau ae la, "Nawai ke kama o oe?"
I aku la keia, "Nau no."
Ninau hou kela, "Na'u me wai?"
Hai aku keia, "Nau no me Laukieleula."
Ninau hou kela, "Owai oe?"
"O Kahalaomapuana."
I ae la ka makuakane, "Kuuia ae kuu umiumi, he kama io oe na'u."
Kuu ae la keia, ala ae la ka makuakane, a hoonoho iho la iluna o ka uha, uwe iho la, a pau ka uwe ana, ninau iho ka makuakane, "Heaha kau huakai i hiki mai ai?"
"He huakai imi Lani," wahi a Kahalaomapuana.
"Imi owai ka Lani e imi ai?"
"O Kaonohiokala," wahi a ke kaikamahine.
"A loaa ka Lani, heaha ka hana?"
I aku la o Kahalaomapuana, "I kii mai nei au i kuu kaikunane Haku, i kane na ke kaikamahine Alii o Hawaiiakea, na Laieikawai, ke aikane Alii a makou, ko makou mea nana i malama."
Hai aku la oia i na mea a pau i hanaia e ko lakou kaikunane, a me ka lakou aikane.
I mai la o Moanalihaikawaokele, "Aole na'u e ae aku, na ko makuahine wale no e ae aku, ka mea nana ke Alii, aia ke noho la i kahi kapu, kahi hiki ole ia'u ke hele aku, aia hanawai ko makuahine, alaila, hoi mai i o'u nei, a pau na la haumia o ko makuahine, alaila, pau ka ike ana me a'u, hoi no me ke Alii.
"Nolaila, e kali oe, a hiki i na la mai o ko makuahina, i hoi mai kela, alaila, hai aku oe i kau huakai i hiki mai ai ianei."
Kakali iho la laua ehiku la, maopopo iho la na la e hanawai ai o Laukieleula.
I aku la o Moanalihaikawaokele ia Kahalaomapuana, "Ua kokoke mai ka la e mai ai ko makuahine, nolaila, ma keia po, e hele mua oe ma ka _Halepea_, malaila oe e moe ai, i hiki mai kela i kakahiaka, e moe aku ana oe i ka hale, aole ona wahi e hele e aku ai, no ka mea, ua haumia, ina e ninau ia oe, hai pololei aku no oe e like me kau olelo ia'u."
Ma ia po iho, hoouna aku la o Moanalihaikawaokele, ia Kahalaomapuana iloko o ka Halepea.
MOKUNA XXVIII
Ma ke kakahiaka nui, hiki ana o Laukieleula, i nana mai ka hana e moe ana keia mea, aole nae e hiki i ua o Laukieleula ke hookaawale ia ia, no ka mea, ua haumia, o kela hale wale no kahi i aeia nona, "Owai oe e keia kupu, e keia kalohe, nana i komo kuu wahi kapu, kahi hiki ole i na mea e ae ke komo ma keia wahi?" Pela aku ka mea hale.
Hai aku ka malihini, "O Kahalaomapuana au, ka hua hope loa a kou opu."
I aku ka makuahine, "Auwe! e kuu Haku, e hoi oe me ko makuakane, aole e hiki ia'u e ike ia oe, no ka mea, ua hiki mai kuu mau la haumia, aia a pau kuu haumia ana, e launa no kaua no ka manawa pokole a hele aku."
A no keia mea, hoi aku la o Kahalaomapuana me Moanalihaikawaokele, ninau mai la ka makuakane, "Pehea mai la?"
I aku ke kaikamahine, "Olelo mai nei ia'u e hoi mai me oe, a pau ka manawa haumia, alaila hele mai e ike ia'u."
Noho iho la laua ekolu la, kokoke i ka wa e pau ai ka haumia o Laukieleula, olelo aku o Moanalihaikawaokele i ke kaikamahine, "O hele, no ka mea, ua kokoke mai ka wa mau o ko makuahine, hele no oe i kakahiaka nui poeleele o ka la apopo, a noho ma ka luawai, kahi ana e hoomaemae ai ia ia, mai hoike oe, aia a lele kela iloko o ke kiowai, a i luu ilalo o ka wai, alaila, holo aku oe a lawe mai i ka pa-u, a me ke kapa ona i haumia i kona mai, i auau kela a hoi mai ma kapa, aole ke kapa, alaila manao mai ua kii aku au, i hoi mai ai kela i ka hale nei, alaila ki kou makemake.
"Ina i uwe olua a i pau ka uwe ana, a i ninau mai ia'u i ke kapa ona au i lawe mai ai, alaila, hai aku oe, aia ia oe; a e hilahila kela me ka menemene ia oe i ko haumia ana, oia hoi, aole ana mea nui e ae e uku mai ai no kou haumia i kona kapa i hoohaumiaia i kona mai, hookahi wale no mea nui ana o ka Lani au i kii mai nei, aia a ninau kela i kou makemake, alaila, hai aku oe, o ko ike ka hoi ia i ko kaikunane, ike pu me a'u, no ka mea, hookahi wale no a'u ike ana i ka makahiki hookahi, he kiei mai ka, o ka nalo aku la no ia."
A hiki i ka manawa a ka makuakane i olelo ai, ala ae la ke kaikamahine i kakahiaka nui poeleele, a hele aku la e like me ke kauoha a kona makuakane.
Ia ia i hiki aku ai, pee iho la ma kahi kokoke i ke koiwai, aole i upuupu iho, hiki ana ka makuahine, a wehe i ke kapa i hoohaumiaia, a lele aku la iloko o ka wai.
Ia manawa, lawe ae la ke kaikamahine i ka mea i kauohaia ia ia, a hoi aku la me ka makuakane.
Aole keia i liuliu iho, halulu ana ka makuahine, ua hookaawale mua ae o Moanalihaikawaokele ia ia ma ke kaawale, o ke kaikamahine wale no ko ka hale.
"E Moanalihaikawaokele, o kuu kapa i haumia, homai, e lawe ae au e hoomaemae i ka wai." Aole nae he ekemu mai, ekolu ana kahea ana, aole nae he ekemuia mai, kiei aku la keia iloko o ka hale, e moe ana o Kahalaomapuana, ua pulou iho i ke kapa i hoohaumia ole ia.
Kahea iho la, "E Moanalihaikawaokele", homai kuu kapa i haumia i kuu mai, e lawe ae au e hoomaemae i ka wai."
Ia manawa, puoho ae la o Kahalaomapuana, me he mea la ua hiamoe, me ka i aku i ka makuahine, "E kuu Haku makuahine, ua hele aku nei keia, owau wale no ko ka hale nei, a o ko kapa nae i haumia i ko mai, eia la."
"Auwe! e kuu Haku, he nui kuu menemene ia oe i kou malama ana i ke kapa i haumia ia'u, a heaha la auanei ka uku o kuu menemene ia oe e kuu Haku?"
Apo aku la ia i ke kaikamahine, a uwe aku la i ka mea i oleloia ma ka pauku maluna ae nei.
A pau ka uwe ana, ninau iho ka makuahine, "Heaha kau huakai i hiki mai ai i o maua nei?"
"I kii mai nei au i kuu kaikunane i kane na ke aikane a makou, ke Alii wahine o Hawaii-nui-akea, o Laieikawai, ka mea nana i malama ia makou iloko o ko makou haaleleia'na e ko makou kaikunane aloha ole, nolaila, ua hilahila makou, aola a makou uku e uku aku ai no ka malama ana a ke Alii ia makou; a no ia mea, e ae mai oe e iho ae au me kuu kaikunane Lani ilalo, a lawe mai ia Laieikawai iluna nei." O ka Kahalaomapuana olelo keia imua o kona makuahine.
I mai la ka makuahine, "Ke ae aku nei au, no ka mea, aole o'u uku no kou malama ana i kuu kapa i haumia ia'u.
"Ina no la hoi he mea e ka mea nana i kii mai nei, ina no la hoi aole wau e ae aku; o ko kii paka ana mai nei, aole au e aua aku.
"Oia hoi, ua olelo no ko kaikunane o oe hookahi no kana mea i oi aku ke aloha, a me ka manao nui; a nolaila, e pii kaua e ike i ko kaikunane.
"Nolaila, e kali oe pela, e hea ae au i ke kahu manu o olua, a nana kaua e lawe aku a komo i ka pea kapu o kukulu o Tahiti."
Ia manawa, hea aku la ka makuahine,
"E Haluluikekihiokamalama--e, Ka manu nana e pani ka la, Hoi ka wela i Kealohilani, Ka manu nana e alai ka ua, Maloo na kumuwai o Nuumealani. Ka manu nana i kaohi na ao luna, Nee na opua i ka moana, Huliamahi na moku, Naueue Kahakaekaea, Palikaulu ole ka lani, O na kupu, na eu, O Mokukelekahiki, O Kaeloikamalama, Na kupu nana e pani ka pea kapu o kukulu o Tahiti, Eia la he Lani hou he kana nau, Kiiia mai, lawe aku i luna i o Awakea."
Ia wa, kuu iho la ua manu nei i na eheu i lalo, a o ke kino aia no i luna. Ma ia wa, kau aku la o Laukieleula me Kahalaomapuana i luna o ka eheu o ua manu nei, o ka lele aku la no ia a hiki i o Awakea, ka mea nana e wehe ke pani o ka la, kahi i noho ai o Kaonohiokala.
Ia manawa a laua i hiki aku ai, ua paniia aku la ko ke Alii wahi e na ao hekili.
Alaila, kena ae la o Laukieleula ia Awakea, "Weheia mai ke pani o kahi o ke Alii."
Ia manawa, ke ae la o Awakea me kona wela nui, a auhee aku la na ao hekili imua ona. Aia hoi ikeia aku la ke Alii e moe mai ana i ka onohi pono o ka la, i ka puokooko hoi o ka wela loa, nolaila i kapaia'i ka inoa o ke Alii, mamuli oia ano (Kaonohiokala).
Ia manawa, lalau iho la o Laukieleula i kekahi kukuna o ka la a kaohi iho la. Ia manawa, aia mai la ke Alii.
Ia Kahalaomapuana i ike aku ai i kona kaikunane, ua like na maka me ka uwila, a o kona ili a me kona kino a puni, ua like me ka okooko o ke kapuahi hooheehee hao.
Kahea aku la o Laukieleula, "E kuu Lani, eia ko kuahine o Kahalaomapuana, ka mea au e aloha nui nei, eia la ua imi mai nei ia kaua."
A lohe o Kaonohiokala, aia mai la mai kona hiamoe ana, alawa ae la kela ia Laukieleula, e hea aku i na kiai o ka malu. Kahea ae la.
"E ka Mahinanuikonane, E Kaohukolokaialea, Na kiai o ka malumalu, kulia imua o ke Alii."
Ia manawa, hele mai la na kiai o ka malu a ku iho la imua o ke Alii. Aia hoi, ua holo ka wela o ka la mai ke Alii aku.
A loaa ka malumalu imua o ko ke Alii wahi moe, alaila, kahea mai la i ke kaikuahine, a hele aku la a uwe iho la, no ka mea, ua maeele kona puuwai i ke aloha no kona kaikuahine opiopio. A he nui no hoi na la o ke kaawale ana.
A pau ka uwe ana, ninau iho la, "Nawai ke kama o oe?"
Pane aku ke kaikuahine, "Na Mokukelekahiki, na Kaeloikamalama, na Moanalihaikawaokele laua o Laukieleula."
Ninau hou mai la ke kaikunane, "Heaha ka huakai?"
Alaila, hai aku la kela e like me kana olelo i ka makuahine.
A lohe ke Alii i keia mau olelo, haliu aku la oia i ko laua makuahine, me ka ninau aku, "Laukieleula, ua ae anei oe ia'u e kii i ka mea a ianei e olelo mai nei i wahine na'u?"
"Ua haawi mua wau ia oe ua lilo, e like me kana noi ia'u; ina o kekahi o lakou kai kii mai nei, ina aole e hiki mai i o kaua nei, i lalo aku la no, hoi; aeia aku ka olelo a kou pokii, no ka mea, nau i wehe mua ke alanui, a na ko kaikuahine i pani mai, aohe he mea mamua ou, a aohe no hoi he mea mahope iho," pela aku ka makuahine.
A pau keia mau olelo, ninau hou mai la o Kaonohiokala ia Kahalaomapuana no kona mau kaikuaana a me kona kaikunane.
Alaila hai aku la o Kahalaomapuana, "Aole he pono o ko makou kaikunane, ua kue ko makou noho ana, o keia wahine no a'u i kii mai nei ia oe. I ka huakai mua ana i kii ai i ua wahine nei; hoi hou ae ia makou; hele no makou a hiki i kahi o ua wahine nei, ke Alii wahine a'u e olelo nei. I ka po, hiki makou i uka, iloko o ka ululaau oia wale no a me kona kupunawahine ko ia wahi. Ku makou mawaho, i nana aku ka hana i ka hale o ua o Laieikawai, ua uhiia mai i ka hulu melemele o ka Oo.
"Kii o Mailehaiwale, aole i loaa, hoole no ua wahine nei, kii aku o Mailekaluhea, aole no i loaa, kii aku o Mailelaulii, aole no i loaa, kii aku o Mailepakaha, aole no i loaa, i ka hoole wale no a pau lakou, koe owau, aole hoi wau i kii, o ka huhu iho la no ia ia makou haalele i ka nahelehele.
"A haalele kela ia makou, ukali aku makou mahope, pakela loa no ko makou kaikunane i ka huhu, me he mea la na makou i hoole kona makemake.
"Nolaila la, hoi hou makou a kahi i haalele mua ia ai, na ua kaikamahine Alii la i malama ia makou, a haalele wale aku la wau, hele mai nei, oia iho la ko makou noho ana."
A lohe o Kaonohiokala i keia mau olelo, he mea e ka huhu. Ia manawa, olelo aku la oia ia Kahalaomapuana, "E hoi oe me ou kaikuaana a me ke aikane Alii a oukou, kuu wahine hoi, kali mai oukou, i nee ka ua ma keia hope iho, a i lanipili, eia no wau i anei.
"I kaikoo auanei ka moana, a i ku ka punakea i uka, eia no wau i anei. Ina e paka makani a hookahi anahulu malie, i kui paloo ka hekili, aia wau i Kahakae kaea.
"Kui paloo hou auanei ka hekili ekolu pohaku, ua hala ia'u ka pea kapu o kukulu o Tahiti, aia wau i Kealohilani, ua pau kuu kino kapu Akua alaila o kuu kapu Alii koe, alaila noho kanaka aku wau ma ko kakou ano.
"Ma ia hope iho, hoolohe mai oukou a i hui ka hekili, ua ka ua, kaikoo ka moana, he waikahe ma ka aina, olapa ka uwila, uhi ka noe, pio ke anuenue, ku ka punohu i ka moana, hokahi malama e poi ai ka ino a mao ae, aia wau ma ke kua o na mauna i ka wa molehulehu o ke kakahiaka.
"Kali mai oukou a i puka aku ka la, a haalele iho i ka piko o na mauna; ia manawa, e ike ae ai oukou ia'u e noho ana wau iloko o ka la, iwaena o ka Luakalai, i hoopuniia i na, onohi Alii.
"Aole nae kakou e halawai ia manawa; aia ko kakou halawai i ka ehu ahiahi; ma ka puka ana mai o ka mahina i ka po i o Mahealani, alaila e hui ai au me kuu wahine.
"Aia a hoao maua, alaila, e hoomaka wau i ka luku maluna o ka aina no ka poe i hana ino mai ia oukou.
"Nolaila, e lawe aku oe i ka hoailona o Laieikawai, he anuenue o kuu wahine ia."
A pau keia mau mea, hoi iho la oia ma ke aia ana i pii aku ai, hookahi malama, a halawai iho la me Kihanuilulumoku, hai aku la i ka hua olelo, "Ua pono kaua, ua waiwai no hoi."
Komo ae la oia iloko o Kihanuilulumoku, au aku la ma ka moana, e like me na la o ka hele ana aku, pela no ka loihi o ka hoi ana mai.
Hiki laua i Olaa, aole a Laieikawai ma, hanu ae la ua moo nei a puni o Hawaii, aole. Hiki laua i Maui, hanu ae la ka moo, aole no.
Hanu aku la ia Kahoolawe, Lanai, a me Molokai, oia ole like no. Hiki laua i Kauai, hanu ae la a puni aole i loaa, hanu ae la i na mauna, aia hoi, e noho ana i Honopuuwaiakua, luai aku la ua o Kihanuilulumoku ia Kahalaomapuana.
Ike mai la ke Alii a me kona mau kaikuaana, he mea e ka olioli. Aka, he mea malihini nae i ka Makaula keia kaikamahine opiopio, a he mea weliweli no hoi i ua Makaula nei ka ike ana i ka moo, aka, ma kona ano Makaula, ua hoopauia kona maka'u.
He umikumamakahi malama, me ke anahulu, me eha la keu, oia ka loihi o ke kaawale ana o Kahalaomapuana mai ka la i haalele ai ia, Laieikawai ma, a hiki i ko laua hoi ana mai mai Kealohilani mai.
MOKUNA XXIX
Ia Kahalaomapuana i hoi mai ai mai kana huakai imi Alii, mai Kealohilani mai, hai aku la oia i ka moolelo o ko laua hele ana, a me na hihia he nue, a me na lauwili ana, a me na mea a pau ana i ike ai iloko o kona manawa hele.
Iloko nae o kana manawa e olelo nei no ka olelo kauoha a Kaonohiokala, i mai la o Laieikawai i kona mau hoa, "E na hoa, ia Kahalaomapuana e olelo nei no Kaonohiokala ke kaikunane o kakou, kuu kane hoi, ke kau e mai nei ia'u ka halia o ka maka'u, a me ka weliweli, ke kuhi nei au he kanaka, he Akua nui loa ka! Iahona paha a ike aku, o kuu make no paha ia, no ka mea, ke maka'u honua e mai nei no i kona manawa aole me kakou."
I aku la kona mau hoa, "Aole ia he Akua, he kanaka no e like me kakou, o kona ano nae, a me kona helehelena, he ano Akua. A no kona hanau mua ana, lilo ai oia i hiwahiwa na na makua o kakou, ma ona la i haawiia'i ka mana nui hiki ole ia makou, a o Kahalaomapuana nei, alua wale no mea i haawiia'i ka mana, koe aku nae ke kapu no ko kakou kaikunane, nolaila, mai maka'u oe; aia no hoi paha a hiki mai la, ike aku no hoi paha oe la, he kanaka no e like me kakou."
Mamua aku nae o ko Kahalaomapuana hoi ana mai Kealohilani mai, ua ike mua aku ka Makaula hookahi malama mamua'ku o ko laua hoi ana mai. Nolaila, wanana mua ka Makaula me ka olelo iho, "E loaa ana ka pomaikai ia kakou mai ka lewa mai, aia a hiki aku i na po mahina konane e hiki mai ai.
"Aia a lohe aku kakou i ka hekili kui pamaloo, a me ka hekili iloko o ke kuaua, ia manawa e ike ai ko ka aina nei, he ua me ka uwila, he kaikoo ma ka moana, he waikahe ma ka aina, uhi paaia ka aina, a me ka moana a puni e ka noe, ke awa, ka ohu, a me ke kualau.
"A hala ae ia, a i ka la o Mahealani, ma ka ehu kakahiaka, i ka manawa e keehi iho ai na kukuna o ka la i ka piko o na mauna, ia manawa e ike aku ai ko ka aina, he Kamakahi ke noho mai ana iloko o ka onohi o ka la, he mea like me ke keiki kapu a kuu Akua. E ike auanei ka aina i ka luku nui ma ia hope iho, a nana e kaili aku i ka poe hookiekie mai ka aina aku, alaila, no kakou ka pomaikai, a me ka kakou pua aku."
A lohe kana mau kaikamahine i keia wanana a ka Makaula, nalu iho la lakou iloko o lakou iho ma ke kaawale i keia wanana a ka Makaula, me ka hai ole aku i ua Makaula nei, no ka mea, ua hoomanao wale ae la lakou no ka lakou mea i hoouna ai i ko lakou kaikaina.
Ma kona ano Makaula, ua hiki ia ia ke hele aku e kukala ma Kauai a puni, me ka hai aku i kana mea i ike a no na mea e hiki mai ana mahope.
A no keia mea, kauoha iho la oia i kana mau kaikamahine, mamua o kona haalele ana ia lakou, me ka olelo aku, "E a'u mau kaikamahine ke hele nei au ma kuu aoao mau, e haalele ana wau ia oukou, aole nae e hele loa ana, aka, e hele ana wau e hai aku i keia mea a'u e kamailio nei ia oukou, a hoi mai wau; nolaila, e noho oukou ma kahi a kuu Akua i kuhikuhi ai ia'u, e waiho oukou ia oukou maloko o ka maluhia a hiki i ka hookoia'na o kuu wanana."
Hele aku la ua Makaula nei e like me kona manaopaa, a hele aku la oia imua a na'lii a me ka poe koikoi, ma kahi e akoakoa ai na'lii, malaila oia i kukala aku ai e like me kona ike.
A hiki mua oia i o Aiwohikupua, me ka i aku, "Mai keia la aku, e kukulu mua oe i mau lepa a puni kou wahi, a e hookomo i kau poe aloha a pau maloko.
"No ka mea, ma keia hope koke iho, e hiki mai ana ka luku maluna o ka aina, aole e ikeia kekahi luku mamua aku, e like me ka luku e hiki mai ana, aole hoi mahope iho o ka pau ana ae o keia luku a'u e olelo nei.
"Mamua o ka hiki ana mai o ka mea mana, e hoike mai no oia i hoailona no ka luku ana, aole maluna o na makaainana, maluna pono iho no ou, a o kou poe, ia manawa, e moe ai na mea kiekie o ka aina nei imua ona, a e kailiia aku ka hanohano mai a oe aku.
"Ina e hoolohe oe i ka'u olelo, alaila, e pakele oe i ka luku e hiki mai ana, a oiaio; ano e hoomakaukau oe ia oe."
A no keia olelo a ka Makaula, kipakuia mai la ka Makaula mai ke alo mai o ke Alii.
Pela oia i kukula hele ai imua o na'lii a puni o Kauai, o ka poe alii i lohe i ka ka Makaula, o lakou no kai pakele.
Hele aku oia imua o Kekalukaluokewa, kana wahine, a me ko laua alo a pau.
E like me ka olelo no Aiwohikupua, pela kana olelo ia Kekalukaluokewa, a manaoio mai la oia.
Aka, o Waka, aole oia i hooko, me ka olelo mai, "Ina he Akua ka mea nana e luku mai, alaila, he Akua no ko'u e hiki ai ke hoopakele ia'u, a me ka'u mau Alii."
A no keia olelo a Waka, haliu aku la ka Makaula i ke Alii, a olelo aku la, "Mai hoolohe i ka ko kupunawahine, no ka mea, e hiki mai ana ka luku nui maluna o na'lii. Ano e kukulu i lepa a puni oe, a e hookomo i kau mea aloha maloko o no lepa i kukuluia, a o ka mea e manaoio ole i ka'u, e haule no lakou iloko o ka luku nui.
"A hiki i ua la la, e moe ana na luahine ma na kapua i o ke keiki mana, me ke noi aku i ola, aole e loaa, no ka mea, ua hoole i ka olelo a ka Makaula nei."
A no ka mea, ua ike o Kekalukaluokewa i ke ko mau o kana mau wanana mamua aku, nolaila, ua pale kela i ka olelo a ka luahine.
A hala aku la ka Makaula, kukulu ae la ke Alii i lepa a puni kona Hale Alii, a noho iho la maloko o kahi hoomalu e like me ka olelo a ka Makaula.
A pau ka huakai kaapuni a ka Makaula, hoi aku la oia a noho me kana mau kaikamahine.
No ke aloha wale no o ka Makaula ke kumu o kona hele ana aku e hai i kana mea i ike ai. Hookahi la o kona, noho ana me kana mau kaikamahine ma Honopuuwaiakua, mai kona hoi ana aku mai kaapuni, hiki mai o Kahalaomapuana, e like me ka kakou ike ana mamua ae nei i hoikeia ma neia Mokuna.
MOKUNA XXX
Hookahi anahulu mahope iho o ko Kahalaomapuana hoi ana mai mai Kealohilani mai, ia manawa, hiki mai la ka hoailona mua a ko lakou kaikunane, e like me ke kauoha i kona kaikuahine.
Pela i hoao liilii ai na hoailona iloko o na la elima, a i ke ono o ka la, kui ka hekili, ua ka ua, kaikoo ka moana, waikahe ka aina, olapa ka uwila, uhi ka noe, pio ke anuenue, ku ka punohu i ka moana.
Ia manawa, olelo aku ka Makaula, "E a'u mau kaikamahine, ua hiki mai ka hoohoia'na o kuu wanana e like me ka'u olelo mua ia oukou."
I aku la na kaikamahine, "Oia hoi ka makou i hamumu iho nei, no ka mea, ua lohe mua no makou i keia mea ia oe, oiai aole keia (Kahalaomapuana) i hiki mai, a ma ka ianei hoi ana mai nei, lohe hope makou ia ianei."
Olelo mai la o Laieikawai, "He haalulu nui ko'u, a me ka weliweli, a pehea la e pau ai kuu maka'u?"
"Mai maka'u oe, aole hoi e weliweli, e hiki mai ana ka pomaikai ia kakou, a e lilo auanei kakou i mea nui nana e ai na moku a puni, aole kekahi mea e ae, a e noho Alii auanei oukou maluna o ka aina, a e holo aku ka poe hana ino mai ia oukou mai ka noho Alii aku.
"Nolaila wau i ukali ai me ka hoomanawanui iloko o ka luhi, a me ka inea, iloko o na pilikia he nui, a ke ike nei wau, no'u ka pomaikai a no ka'u mau pua, mai ia oukou mai."
Hookahi malama o ka ino ma ka, aina no ka hoailona hope, ma ke kakahiaka, i na kukuna o ka la i haalele iho ai i na mauna. Ikeia aku la o Kaonohiokala e noho ana iloko o a wela kukanono o ka la, mawaena pono o ka Luakalai, i hoopuniia i na anuenue, a me ka ua koko.
I kela wa no, loheia aku la ka pihe uwa a puni o Kauai, i ka ike ana aku i ka Hiwahiwa Kamakahi a Moanalihaikawaokele laua o Laukieleula, ke Alii nui o Kahakaekaea, a me Nuumealani.
Aia hoi he leo uwa, "Ka Hiwahiwa a Hulumaniani--e! Ka Makaula nui mana! E Hulumaniani--e! Homai he ola!"
Mai ke kakahiaka a ahiahi ka uwa ana, ua paa ka leo, o ke kuhikuhi wale iho no a ka lima aohe leo, me ke kunou ana o ke poo, no ka mea, ua paa ka leo i ka uwa ia Kaonohiokala.
Ia manawa a Kaonohiokala e nana mai ana i ka honua nei, aia hoi, e aahu mai ana o Laieikawai i ke kapa anuenue a kona kaikuahine (Kahalaomapuana) i lawe mai ai, alaila, maopopo ae la ia ia o Laieikawai no keia, ka wahine hoopalau ana.
Ma ka ehu ahiahi, ma ka puka ana mai a ka mahina konane o Mahealani, hiki mai la iloko o ke anapuni a ka Makaula.
Ia Kaonohiokala i hiki mai ai, moe kukuli iho la kona mau kaikuahine, a me ka Makaula imua o ka Hiwahiwa.
A o Laieikawai kekahi, i ka Hiwahiwa i ike mai ai ia Laieikawai e hoomaka ana e kukuli; kahea mai la ka Hiwahiwa, "E kuu Haku wahine, e Laieikawai e! mai kukuli oe, ua like no kaua."
"E kuu Haku, he weliweli ko'u, a me ka haalulu nui. A ino i manao oe e lawe i kuu ola nei, e pono ke lawe aku, no ka mea, aole wau i halawai me kekahi mea weliweli nui mamua e like me keia," wahi a Laieikawai.
"Aole au i hiki mai e lawe i kou ola, aka, ma ka huakai a kuu kaikuahine i hiki ae nei i o'u la, a nolaila, ua haawi mai wau i hoailona no'u e ike ai ia oe, a e maopopo ai ia'u o oe kuu wahine hoopalau, a nolaila ua hele mai au e hooko e like me kana kii ana ae nei," pela aku o Kaonohiokala.
A lohe kona mau kaikuhine a me ka Makaula pu, alaila hooho maila lakou me ka leo olioli:
"Amama! Amama! Amama! Ua noa, lele wale, aku la." Ala ae lakou i luna me ka maka olioli.
Ia manawa, kahea iho la oia i kona mau kaikuahine, "Ke lawe nei wau i kuu wahine, a ma kela po e hiki hou mai maua." Alaila, kailiia aku la kana wahine me ka ike oleia e kona mau hoa, aka, o ka Makaula ka mea i ike aweawea aku i ka laweia ana ma ke anuenue a noho i loko o ka Mahina, malaila i hooiaio ai laua i ko laua mau minute oluolu.
A ma kekahi po ae, i ka mahina e konane oluolu ana, i ka wa hapa o ka lai.
Kuuia mai la kekahi anuenue i uliliia mai luna mai o ka mahina a hiki i lalo nei, i ka wa e kupono ana ka mahina i luna pono o Honopuuwaiakua.
Ia manawa, iho mai la na'lii o ka lewa me ko laua ihiihi nui a ku mai la i mua o ka Makaula, me ka olelo iho, "E hele ae oe e kala aku i na mea a pau i hookahi anahulu, e hoohuiia ma kahi hookahi, alaila, e hoopuka aku wau i olelo hoopai no ka poe i hana ino mai ia oukou.
"A pau na la he umi, alaila e hui hou kaua, a na'u no e hai aku i ka mea e pono ai ke hana oe, a me kau mau kaikamahine pu me oe."
A pau keia mau olelo, hele aku la ka Makaula, a hala ia, alaila kaili puia aku la na kaikuahine elima i luna a noho pu me ia i ka olu o ka Mahina.
I ka Makaula i kaapuni ai mamuli o ka olelo a ka Hiwahiwa, aole oia i halawai me kekahi kanaka hookahi, no ka mea, ua pau i uka o Pihanakalani, kahi i oleloia he lanakila.
A pau na la he umi, hiki aku ka Makaula i Honopuwaiakua, aia hoi ua mehameha.
Ia manawa, halawai mai la me ia o Kaonohiokala, a hai aku la i kana olelo hoike no kana oihana kaapuni e like me ke kauoha a ka Hiwahiwa.
Ia manawa kaili puia aku la ka Makaula a noho i ka mahina.
A i ke kakahiaka o kekahi la ae, ma ka puka ana mai o ka la, i ka wa i haalele iho ai na kukuna wela o ka la i na mauna.
Ia manawa ka hoomaka ana o ka Hiwahiwa e hoopai ia Aiwohikupua a me Waka pu.
Haawiia ka make no Waka, a o Aiwohikupua, hoopaiia aku la ia e lilo i kanaka ilihune, e aea haukae ana maluna o ka aina a hiki i kona mau la hope.
Ma ke noi a Laieikawai, e hoopakele ia Laielohelohe a me kana kane, nolaila, ua maalo ae ka pilikia mai o laua ae, a no laua kekahi kuleana ma ka aina ma ia hope iho.
I ke kakahiaka nae, i ka hoomaka ana o ka luku ia Aiwohikupua a me Waka.
Aia hoi, o ke anaina i akoakoa ma Pihanakalani, ike aku la lakou i ke anuenue i kuuia mai ma ka mahina mai, i uliliia i na kukuna wela o ka la.
Alaila, ia manawa akoakoa lakou a pau, ka Makaula, a me na kaikamahine elima e kau mai ana ma ke ala i uliliia, a o Kaonohiokala me Laieikawai ma ke kaawale, a he mau kapuai ko laua me he ahi la. Oia ka manawa a Aiwohikupua a me Waka i haula ai i ka houna, me ka apono i ka olelo a ka Makaula.
A pau ka hoopai a ke Alii no na enemi, hoonoho ae la ke Alii oluna ia Kahalaomapuana i Moi, a hoonoho pakahi aku la i na kaikuahine ona ma na mokupui. A o Kekalukaluokewa no ke Kuhina Nui, a me Laielohelohe, a o ka Makaula no ko lakou mau hoa kuka ma ke ano Kuhina Nui.
A pau ka hooponopono ana no keia mau mea a pono ka noho ana, kaili puia aku la o Laieikawai e kana kane ma ke anuenue iloko o na ao kaalelewa a noho nia kahi mau o kana kane.
Ina e hewa kona mau kaikuahine, alaila na Kahalaomapuana e lawe ka olelo hoopii imua o ke Alii.
Aka, aole i loaa ka hewa o kona mau kaikuahine ma ia hope iho a hiki i ka haalele ana i keia ao.
MOKUNA XXXI
Mahope o ko Laieikawai hoao ana me Kaonohiokala, me ka hooponopono i ka noho ana o kona mau kaikuahine, ka Makaula, a me Kekalukaluokewa ma; a pau keia mau mea i ka hooponoponoia, hoi aku la laua iluna o ka aina i oleloia o Kahakaekaea, o noho ma ka pea kapu o Kukulu o Tahiti.
A no ka lilo ana o Laieikawai i wahine mau ma ka berita paa, nolaila, haawiia ae la ia ia kekahi mau hana mana a pau ma ke ano Akua, e like me kana kane; koe nae ka mana hiki ole ke ike i na mea huna, a me na hana pohihihi i hanaia ma kahi mamao, no kana kane wale no.
Mamua nae o ko laua haalele ana ia Kauai, a hoi aku iluna, ua hanaia kekahi olelo hooholo iloko o ko lakou akoakoa ana; ma ka ahaolelo hooponopono aupuni ana.
Oia hoi, i ka la i kuuia mai ai ke alanui anuenue mai Nuumealani mai, a kau aku la o Kaonohiokala, a me Laieikawai maluna o ke ala anuenue i oleloia, a waiho mai la i kona leo kauoha hope i kona mau hoa, ka Makaula, a me Laielohelohe, eia kana olelo:
"E o'u mau hoa, a me ko kakou makuakane Makaula, kuu kaikaina i ka aa hookahi, a me ka kaua kane; ke hoi nei au mamuli o ka mea a kakou i kuka ai, a ke haalele nei wau ia oukou, a hoi aku i kahi hiki ole ia oukou ke ike koke ae; nolaila, e nana kekahi i kekahi me ka noho like, no ka mea, ua hoopomaikai like ia oukou, aole kekahi mea o oukou i hooneleia i ka pomaikai. Aka, oia nei (Kaonohiokala) no ko maua mea e hiki mai i o oukou nei, e ike i ka pono o ko oukou noho ana."
A pau keia mau mea, laweia aku la laua me ko laua ike oleia. A e like me ka olelo, "o Kaonohiokala ka mea iho mai e ike i ka pono o kona mau hoa," oia kekahi kumu i haunaele ai ko Laieikawai ma noho ana me kana kane.
Ia Laieikawai ma ko laua wahi me kana kane, he mea mau ia Kaonohiokala ka iho pinepine mai ilalo nei e ike i ka pono o kona mau kaikuahine, a me kana wahine opio (Laielohelohe), ekolu iho ana i ka makahiki hookahi.
Elima paha makahiki ka loihi o ko laua noho ana ma ka hoohiki paa o ka berita mare; a i ke ono paha o ka makahiki o ko Laieikawai ma noho pono ana me kana kane, ia manawa, haula iho la o Kaonohiokala i ka hewa me Laielohelohe; me ka ike ole o na mea e ae i keia haule ana i ka hewa.
I ka ekolu malama o Laieikawai ma iluna, iho mai la o Kaonohiokala e ike i ka pono o kona mau kaikuahine, a hoi aku la me Laieikawai, pela i kela a me keia hapakolu o ka makahiki, a i ka ekolu makahiki o ko Kaonohiokala huakai makai i ka pono o kona mau kaikuahine; aia hoi, ua hookanaka makua loa ae la kana wahine opio (Laielohelohe), alaila, ua pii mai a mahuahua ka wahine maikai, a oi ae mamua o kona kaikuaana o Laieikawai.
Aole nae i haula o Kaonohiokala ia manawa i ka hewa, aka, ua hoomaka ae kona kuko ino e hana i ka mea pono ole.
I kela hele ana keia hele ana a Kaonohiokala i kana hana niau ilalo nei, a hiki i ka eha makahiki; aia hoi, ua hoomahuahuaia mai ka nani o Laielohelohe mamua o kana ike mua ana, a mahuahua loa ae la ka manao ino o Kaonohiokala; aka, ma kona ano keiki Akua, hoomanawanui aku la no oia e pale ae i kona kuko, hookahi paha minute e lele aku ai ke kuko mai ona aku, alaila, pili mai la no.
I ka lima o ka makahiki, ma ka pau ana o ka hapaha mua o ua makahiki la, iho hou mai la o Kaonohiokala i kana hana mau ilalo nei.
I kela manawa, ua kailiia aku ko Kaonohiokala manao maikai mai ona aku a kaawale loa, a haule iho la oia i ka hewa.
I kela manawa no hoi, ia ia e halawai la me kona, mau kaikuahine, a me ka Makaula hoi, ka pinualua a me ka laua wahine hoi (Laielohelohe), hoomaka ae la o Kaonohiokala e hooponopono hou no ke aupuni, a nolaila, ua hoomaka hou ka ahaolelo.
A i mea e pono ai ko ke Alii manao kolohe, hoolilo ae la oia i kona mau kaikuahine i poe kiai no ka aina i oleloia o Kealohilani, a na lakou e hooponopono pu me Mokukelekahiki i ka noho ana, a me na hana a pau e pili ana i ka aina.
A ike ae la kekahi o kona mau kaikuahine, ua oi aku ka hanohano mamua o keia noho ana, no ka mea, ua hooliloia i mau alii no kahi hiki ole ia lakou ke noho e lawelawe pu me Mokukelekahiki, nolaila, hooholo ae la lakou i ka ae mamuli o ka olelo a ko lakou kaikunane.
Aka, o Kahalaomapuana, aole oia i ae aku e hoi iloko o Kealohilani; no ka mea, ua oi aku kona minamina i ka hanohano mau i loaa ia ia mamua o ka hoi ana i Kealohilani.
A no ko Kahalaomapuana ae ole, hoopuka aku la oia i kana olelo imua o kona kaikunane, "E kuu Lani, ma kou hoolilo ana ae nei ia makou e hoi i Kealohilani, a o lakou no ke hoi, a owau nei la, e noho ae no wau ilalo nei, e like me kau hoonoho mua ana; no ka mea, ke aloha nei wau i ka aina a me na makaainana, a ua maa ae nei no hoi ka noho ana; a ina owau no malalo nei, o oe no maluna mai, a o lakou nei hoi iwaena ae nei, alaila, pono iho no kakou, like loa me ka hanau ana mai a ko kakou makuahine, no ka mea, nau i wahi ke alanui, a o kou mau pokii hoi, hele aku mahope ou, a na'u hoi i pani aku, o ke oki no ia, a oia la."
A no keia olelo a kona kaikuahine muli loa, manao iho la, oia, ua pono ka olelo a kona kaikuahine. Aka, no ke ake nui o Kaonohiokala e kaawale aku oia i kahi e, i mea e ike oleia'i kona kalohe ana, nolaila, hailona aku la oia i kona mai Kaikuahine, a o ka mea e ku ai ka hailona, oia ke hoi iloko o Kealohilani.
I aku la o Kaonohiokala i kona mau kaikuahine, "E hele oukou e u-u mai i pua Kilioopu, aole e hui i ko oukou hele ana, e hele oukou ma ke kaawale kekahi i kekahi, a loaa, alaila, e hoi mai ko oukou mua a haawi mai ia'u, e like me ko hanau ana, pela oukou e heleai, a pela no hoi oukou ke hoi mai, a o ka mea loihi o kana Kilioopu, oia ke hoi i Kealohilani."
Hele aku la kela a me keia o lakou ma ke kaawale, a hoi mai la e like me ka mea i oleloia ia lakou.
Hele aku la ka mea mua, a huhuki mai la elua iniha paha ka loihi o kana, a o ka lua hoi, huhuki mai la, a oki ae la i kana Kilioopu ekolu iniha a me ka hapa paha; a o ke kolu hoi, huhuki mai la i kana Kilioopu, elua iniha paha ka loihi; a o ka eha o lakou hookahi iniha paha ka loihi o kana, a o Kahalaomapuana hoi, aole oia i huhuki mai ma ke Kilioopu loloa, huhuki mai la oia ma ka mea liilii loa, ekolu kapuai paha kona loa; a oki ae la oia i ka hapalua o kana, a hoi aku la, me ka manao o kana Kilioopu ka pokole.
Aka, i ka hoohalike ana, kiola aku la ka mua i kana imua o ko lakou kaikunane, ike aku la o Kahalaomapuana i ka ka mua, he mea kahaha loa ia ia, nolaila, momoku malu ae la oia i kana iloko o kona aahu, aka, ua ike aku la kona kaikunane i kana hana, i aku la, "E Kahalaomapuana, mai hana malu oe, e waiho i kau Kilioopu pela."
Kiola aku la na mea i koe i ka lakou, aka, o Kahalaomapuana, aole i hoike mai, i mai nae "Ua ku ia'u ka hailona."
A no keia mea, koi aku la oia i kona kaikunane e hailona hou; e hailona hou ana, ku hou no ia Kahalaomapuana ka hailona; aole olelo i koe a Kahalaomapuana, no ka mea, ua ku ka hailona ia ia.
Oia hoi, he mea kaumaha nae ia Kahalaomapuana, ke kaawale ana'ku mai kona noho Alii aku, a me na makaainana, no ka mea, ua hoopouliia ko ke Alii wahine naau makemake ole e hoi i Kealohilani e ka hailona.
A i ka la o Kahalaomapuana i hoi ai i Kealohilani, kuuia mai la ke anuenue mai luna mai a hiki ilalo nei.
Ia manawa, hai aku la oia i kana olelo imua o kona kaikunane, me ka i aku, "E ku ke alanui o kuu Lani pela, e kali no na la he umi, e hoakoakoaia mai na'lii, a me na makaainana a pau, i hoike aku ai wau i ko'u aloha nui ia lakou mamua o kou lawe ana aku ia'u."
A ike iho la o Kaonohiokala, ua pono ka olelo a kona kaikuahine hooholo ae la oia i kona manao ae; alaila, lawe houia aku la ke alanui iluna me kona kaikunane pu.
A i ka umi o ka la, kuuia mai la ua alanui nei imua o ke anaina, a kau aku la o Kahalaomapuana iluna o ke alanui ulili i hoomakaukauia nona, a huli mai la me ka naau kaumaha, i hoopihaia kona mau maka i na kulu wai o Kulanihakoi, me ka i mai, "E na'lii, na makaainana, ke haalele nei wau ia oukou, ke hoi nei wau i ka aina a oukou i ike ole ai, owau a me o'u mau kaikuaana wale no kai ike; aole nae no ko'u makemake e hoi ia aina, aka, na ko'u lima no i ae ia'u e haalele ia oukou mamuli o ka hailona a kuu kaikunane Lani nei. Aka hoi, ua ike no wau he mau Akua like ko kakou a pau, aole mea nele, nolaila, e pule oukou i ke Akua, a e pule no hoi wau i ko'u Akua, a ina i mana na pule a kakou, alaila, e halawai hou ana no kakou ma keia hope aku. Aloha oukou a pau, aloha no hoi ka aina, oki kakou la nalo."
Alaila, lalau ae la oia i kona aahu, a palulu ae la i kona mau maka imua o ke anaina, i mea e huna ai i kona manaonao i na makaainana a me ka aina. A laweia'ku la oia ma ke anuenue iloko o na ao kalelewa ma ka Lanikuakaa.
O ke kumu nui o ko Kaonohiokala manao nui e hookawale ia Kahalaomapuana i Kealohilani, i mea e nalo ai kona kalohe ia Laielohelohe; no ka mea, o Kahalaomapuana, aia kekahi ike ia ia, he ike hiki ke hanaia kekahi hana ma kahi malu; a he kaikamahine manaopaa no, aole e hoopilimeai. O manao auanei o Kaonohiokala o haiia kana hana kalohe ana imua o Moanalihaikawaokele, nolaila oia i hookaawale ai i kona kaikuahine, a ma ke ano Akua o Kaonohiokala, na lilo ka hailona ia Kahalaomapuana.
A kaawale aku la kona kaikuahine, a i ka pau ana paha o a hapaha elua o ka lima o ka makahiki, iho hou mai la oia ilalo nei e hooko i kona manao kuko ia Laielohelohe.
Aole nae oia i hooko koke ia manawa; aka, i mea e pono ai oia imua o Kekalukaluokewa nolaila, waiho aku la oia imua o Kekalukaluokewa e pani ma ka hakahaka o Kahalaomapuana; a o ka Makaula no kona Kuhina Nui.
A hoonohoia aku la o Mailehaiwale i Kiaaina paha no Kauai; ia Mailekaluhea no Oahu; o Mailelaulii no Maui a me na moku e ae; ia Mailepakaha no Hawaii.
MOKUNA XXXII
A lilo ae la o Kekalukaluokewa i poo kiekie ma ke aupuni, alaila, hoouna aku la o Kaonohiokala ia Kekalukaluokewa e hele e kaapuni ma na mokupuni a pau e lawelawe i kana oihana Moi, a hoonoho iho la ia Laielohelohe ma ko Kekalukaluokewa wahi ma ke ano hope Moi.
A no keia mea, lawe ae la o Kekalukaluokewa i kona Kuhina Nui (ka Makaula), ma kana huakai kaapuni.
I ka la i haalele ai o Kekalukaluokewa ia Pihanakalani, a hele aku la ma kana oihana kaapuni. Ia la no hoi ka haalele ana o Kaonohiokala ia lalo nei.
Ma kela hoi ana o Kaonohiokala, aole nae oia i hiki loa iluna, aka, ua ike nae oia ia la e holo ana na waa o Kekalukaluokewa i ka moana.
A no ia mea, hoi hou mai la o Kaonohiokala mai luna mai a hiki ilalo nei, a launa iho la me Laielohelohe, aole nae i hanaia ka hewa ia manawa.
Ia laua me Laielohelohe e halawai la, noi aku la o Kaonohiokala ia Laielohelohe e hookaawaleia na mea e ae, a ma kona ano Mea Nui, ua hookaawaleia ko ke Alii wahine mau aialo.
Ia Laielohelohe me Kaonohiokala o laua wale no ma ke kaawale, i aku la, "O ka ekolu keia o ko'u mai makahiki (puni) o ka makemake ana ia oe, no ka mea, ua ulu kou nani a papale maluna o kou kaikuaana (Laieikawai). A nolaila, ma na la hope nei, ua hiki ole ia'u ke hoomanawanui e pale aku i ke kuko no'u ia oe mai o'u aku."
"E kuu Lani e," wahi a Laielohelohe, "pehea la e kaawale ai ia kuko ou mai a oe ae? A heaha la ka manao o kuu Lani e pono ai ke hana?"
"E launa kino kaua," wahi a Kaonohiokala, "oia wale no ka mea e pono ai ke hanaia imua o'u."
I aku la o Laielohelohe, "Aole kaua e launa kino e kuu Lani, no ka mea, o ka mea nana i malama ia'u mai kuu wa uuku mai a loaa wale kuu kane, nana ka olelo paa ma o'u la, aole e haawi i kuu kino me kahi mea e ae e hoohaumia; a nolaila, e kuu Lani e, na ka mea nana ka hoohiki paa ia'u e ae aku i kou makemake."
A lohe o Kaonohiokala i keia mea, akahi no a hoomohalaia ke kuko ino iloko, alaila, hoi aku la oia iluna me kana wahine (Laieikawai). Aole nae i anahulu kona mau la i luna, uhi paapu houia mai la oia e na hekili o ke kuko ino, a hiki ole ke hoomanawanui no ke kuko.
A na keia kuko, kaikai kino houia mai la oia mai luna mai e halawai hou me Laielohelohe.
A no ka lohe mua ana o Kaonohiokala "na ka mea nana i malama" ia ia ka "hoohiki paa e ae aku." Nolaila, kii mua aku la oia ma o Kapukaihaoa la, e noi aku e ae mai i ko ke Alii makemake.
A nolaila hoi, hele mua aku la oia a olelo aku ia Kapukaihaoa, "Ua makemake wau e lawe ia Laielohelohe e pili me a'u i keia manawa, aole nae no ke kaili loa mai, aka, i mea e hoomama ae ai i ko'u naau kaumaha i ke kuko i kau milimili, no ka mea, ua noi mua aku wau i ua milimili la au i kuu makemake; aka, ua kuhikuhi mai kela nau e ae aku, a nolaila, kii mai nei wau ma ou la."
I aku o Kapukaihaoa, "E ka lani o na lani, ke ae aku nei wau ma kau noi e kuu Lani, he mea pono nou e komo aku oe me ka'u milimili; no ka mea, ua ike au i ko'u pomaikai ole no ka'u mea i luhi ai, ua upu aku hoi ko maua manao me ka mea nana i malama kau wahine (Laieikawai), o Kekalukaluokewa ke kane a ka'u hanai, ua pono no, aka, i keia noho aupuni ana, ua lilo ka pomaikai i na mea e ae, nolaila, ua nele wau. No ka mea hoi, ua haawi ae nei kela i na moku a pau i ou kaikuahine, koe hoi wau ka mea nana kana wahine i wahine ai, a nolaila e aho hoi ke ka i ka nele lua, a nau ka wahine a olua."
A pau keia mau kamailio a laua ma ke kaawale, hele aku la o Kapukaihaoa me ke Alii pu a hiki o Laielohelohe la.
I aku la, "E kuu luhi, eia ke kane, nohoia, he lani iluna he honua, ilalo, keehi'a kulana a paa, a nana mai i ka mea nana i luhi."
Alaila he mea kanalua ole ia ia Laielohelohe; a lawe ae la o Kaonohiokala ia Laielohelohe, a hui oluolu iho la laua.
Ekolu mau la o laua ma ka laua mau hana, hoi aku la o Kaonohiokala i Kahakaekaea.
A mahope iho oia mau la kaawale, ua aaki paaia ke aloha wela i luna o Kaonohiokala, a ano e kona mau helehelena.
Ia manawa, hoopuka aku la o Kaonohiokala i olelo hoopunipuni i mua o Laieikawai, oia ka ha o na la kaawale o laua, me ka i aku, "Haohao hoi keia po o'u, aole wau i moe iki, i ka hoopahupahu waleia no a ao wale."
I aku o Laieikawai, "Heaha la?"
I aku o Kaonohiokala, "Ua pono ole paha ka noho ana o lakou la o lalo."
"Ae paha," wahi a Laieikawai, "aole no la hoi e iho."
A no keia hua kena a kana wahine, he mea manawa ole noho ana i lalo nei o Kaonohiokala, a launa no me Laielohelohe. Aka, o Laielohelohe aole i loaa ia ia kona pilikia ma ka manao, heaha la ia mea i kona manao ana.
Ia laua e hui ana ma ka makemake o ke Alii kane, ia manawa, ua ike ole o Laielohelohe i kona aloha ia Kaonohiokala, no ka mea, aole no o ke Alii wahine makemake iki e hana i ka hewa me ke Alii nui o luna; aa hoi, mamuli o ka onou a kona mea nana i malama wale no ka hooko ana.
Hookahi anahulu paha o ko laua hana ana i ka hewa, hoi aku la o Kaonohiokala iluna.
Ia manawa, ulu mai la a mahuahua ke aloha o Laielohelohe ia Kekalukaluokewa no kona haule ana i ka hewa me Kaonohiokala.
I kekahi la ma ke ahiahi, olelo aku la o Laielohelohe ia Kapukaihaoa, "E kuu kahu nana i malama maikai, i keia manawa, ua poino loa ia'u ka manao no Kaonohiokala iloko o na manawa o maua i hana iho nei i ka hewa, a ke hoomahuahua mai nei ke aloha o kuu kane (Kekalukaluokewa) ia'u, no ka mea, i ka noho iho nei no ka i ka pono me ke kane, me ko maua maikai, a lalau wale no i ka hewa, aole no ko'u makemake, no kou makemake wale no. Heaha no la hoi kou hewa ke hoole aku, i kuhikuhi aku hoi wau i kou ae ole no kou hoohiki ana, aole au e launa me kekahi mea e ae, kaiona he hoohiki paa kau, aole ka."
I aku o Kapukaihaoa, "I ae aku au e lilo oe i ka mea e, no kuu nele i ka haawina waiwai o ko kane; no ka mea, ma kuu maka ponoi nei no ka waiwai a ko kane i haawi ae ai, a owau no ke ku, nolaila, lilo oe, aole hoi au i manaoia ka mea nana ka wahine i wahine ai oia."
I aku o Laielohelohe i kona kahu nana i hanai, "Ina o kou kumu ia o ka haawi ana i kuu kino e hoohaumia me Kaonohiokala, alaila, ua hewa loa oe; no ka mea, ua ike oe, aole no Kekalukaluokewa i hoonoho na mea maluna o na aina; aka, na Kaonohiokala no, a nolaila, apopo e kau wau maluna o na waa a holo aku e imi i kuu kane."
I ke ahiahi iho, kena'e la oia i na aialo kane ona, na mea malama waa hoi o ke Alii, e hoomakaukau i na waa no ka holo aku e imi i ke kane.
A no ke kumu ole o kona manao ia Kaonohiokala, nolaila huna iho la oia ia ia makolo o na hale kuaaina hiki ole ia ia ke noho, no kona manao o hiki hou mai o Kaonohiokala, hana hou ia ka hewa me kona makemake ole, oia kona pee ma na hale kuaaina, aole nae oia (Kaonohiokala) i hiki mai a hiki i kona hala ana i ka moana ia po iho.
A hala o Laielohelohe i ka moana, a hiki ma Oahu, noho iho la oia ma na hale kuaaina. Pela oia i hele ai a hiki i ko laua halawai ana me Kekalukaluokewa.
Ia Laielohelohe paha i Oahu, a ma kekahi la ae, iho hou mai la o Kaonohiokala e launa hou me Laielohelohe; aka, i kona hiki ana mai, aole o Laielohelohe o ka hale Alii, aole no hoi oia i ninau mai i ka mea nana e malama ka hale Alii, no ka mea, ina e ninau oia, manaoia e hana ana i ka hewa me Laielohelohe; aka, ua hai malu aku nae o Laielohelohe i ke kiai hale Alii i ke kumu o kona hele ana. A no ka nele o ko ke Alii makemake, hoi aku la oia i luna.
O keia haula ana nae a na'lii i ka hewa, ua nakulu aku la keia lohe i ke alo Alii, ma o na aialo wale no nae, a ua lohe puia no hoi ko Laielohelohe makemake ole.
Ia Aiwohikupua e kuewa ana ma ke alo Alii, oia nae kekahi i lohe i keia mau mea. A no ka lohe ana o Aiwohikupua i ko Laielohelohe kumu i holo ai e imi i ke kane; alaila i aku oia i ke kiai hale Alii, "Ina i hoi hou mai o Kaonohiokala, a i ninau mai ia Laielohelohe, i aku oe ua mai ia, alaila aole e hoi hou mai; no ka mea, he mea haumia loa ia ia Kaonohiokala, a me na makua o makou, aia no a pau ka haumia, alaila hana aku ma ka hana o ka hoku Venuka."
Ia iho hou ana mai o Kaonohiokala, ninau i ke kiai hale Alii, alaila haiia aku la e like me ka Aiwohikupua olelo, alaila hoi aku la oia i luna.
MOKUNA XXXIII
Ua oleloia ma ka Mokuna XXXII o keia kaao ke kumu o ko Laielohelohe imi ana i kana kane ia Kekalukaluokewa.
Nolaila, imi aku la oia mai Kauai mai a Oahu, a Maui; i Lahaina keia, lohe aia o Kekalukaluokewa i Hana, ua hoi mai mai Hawaii mai.
Holo aku la oia ma na waa a pae ma Honuaula, ilaila lohe lakou o Hinaikamalama ka wahine a Kekalukaluokewa, aole nae i ike ko Honuaula poe o ka Kekalukaluokewa wahine keia.
A no ka lohe ana o Laielohelohe i keia mea, lalelale koke aku la lakou a hiki i Kaupo, a me Kipahulu. Alaila, hoomaopopoia mai la ka lohe mua o lakou i Honuaula, a mailaila aku lakou a kau na waa ma Kapohue, haalele lakou i na waa, hele aku la lakou a Waiohonu, lohe lakou ua hala o Kekalukaluokewa me Hinaikamalama i Kauwiki; a hiki lakou i Kauwiki, ua hala loa aku la o Kekalukaluokewa ma i Honokalani, he nui na la i hala ia lakou ma ia hele ana.
Ia hele ana a lakou a hiki i Kauwiki, ua ahiahi nae, ninau aku la o Laielohelohe i na kamaaina i ka loihi o kahi i koe a hiki i Honokalani, kahi a Kekalukaluokewa e noho ana me Hinaikamalama.
Olelo mai kamaaina, "Napoo ka la hiki."
A hele aku la lakou me ke kamaaina pu, a molehulehu hiki aku la lakou i Honokalani; alaila, hoouna aku la o Laielohelohe i ke kamaaina e hele aku e nana i ka noho ana o na'lii.
Hele aku la ke kamaaina, a ike aku i na'lii e inu awa ana, hoi mai la a hai mai la ia lakou nei.
Alaila, hoouna hou aku la no o Laielohelohe i ke kamaaina e hele hou e nana i na'lii, me ka i aku nae, "E hele oe e nana a ike i na'lii e hiamoe ana, alaila, hoi mai oe a hele pu aku kakou."
A no keia olelo a Laielohelohe, alaila, hele aku la ke kamaaina, a ike aku la, ua hiamoe na'lii, hoi aku la a olelo aku la ia Laielohelohe.
Ia manawa, akahi no a hai aku oia i ke kamaaina, o Kekalukaluokewa kana kane mare (hoao).
Mamua aku nae o ko Laielohelohe halawai ana me Kekalukaluokewa, ua lohe mua aku oia i ka haula ana o Laielohelohe i ka hewa me Kaonohiokala, i lohe no i kahi kahu o Kauakahialii, ka mea i lilo ai i Kuhina Nui ma ka aoao o Aiwohikupua, a no ka lohe ana o ua wahi kanaka nei i ka hewa ana o Laielohelohe, oia kana mea i hele mai ai e hai ia Kekalukaluokewa.
Ia Laielohelohe ma i hiki aku ai ma ka hale a Kekalukaluokewa e noho ana, aia hoi e hiamoe mai ana laua ma kahi hookahi, ua hoouhiia i ka aahu hookahi, e moe ana nae i ka ona a ka awa.
A komo aku la o Laielohelohe, a noho iho la ma ke poo o laua (Kekalukaluokewa ma), honi iho la i ka ihu, a uwe malu iho la iloko ona; aka, ua hoohaniniia na mapuna waimaka o Laielohelohe no ka ike ana iho he wahine e ka kana kane, aole nae e hiki ia laua ke ike ae i keia, no ka mea, ua lumilumiia laua e ka ona a ka awa.
Oia hoi, aole e hiki ia Laielohelohe ke hoomanawanui i kona ukiuki ia Hinaikamalama; nolaila, komo aku la oia mawaena o laua, a pale aku la ia Hinaikamalama, hoohuli mai la ia Kekalukaluokewa, a apo aku la i kana kane, a hoala aku la.
Ia manawa, puoho ae la o Kekalukaluokewa a ike iho la o kana wahine; ia wa, hikilele mai la o Hinaikamalama mai ka hiamoe mai, a ike iho la he wahine e keia me laua, holo aku la oia mai o laua nei aku, me ka huhu nui, me ka manao hoi aole keia o ka Kekalukaluokewa wahine.
A ike aku la o Kekalukaluokewa ia Hinaikamalama e hele ana me ka maka kukona, alaila, i aku la, "E Hinaikamalama, e holo ana oe i ke aha, me kou maka inaina, mai kuhi oe i keia wahine he wahine e, o ka'u wahine mare (hoao) no keia." Ia manawa, hookaawaleia ae la kona huhu mai ona aku, a paniia iho la ka hilahila a me ka maka'u ma ka hakahaka o ka huhu.
I ka wa nae i ala ae ai o Kekalukaluokewa mai ka hiamoe ona awa ae, a ike mai la i ka wahine, ia Laielohelohe, honi iho la ma ke ano mau o ka hiki malihini ana.
Alaila, i mai la oia i kana wahine, "E Laielohelohe, ua lohe iho nei wau nou, ua haule oe i ka hewa me ka Haku o kaua (Kaonohiokala), a nolaila, ua pono aku la no oe me ia, a ua pono no hoi wau ke noho aku malalo o olua, no ka mea, nona mai keia noho hanohano ana a aia no hoi ia ia ka make a me ke ola; Kamailio aku paha auanei wau, o ka make mai kai ala; nolaila, ma kahi a ka Haku o kaua e manao ai, pono no ke hooko aku, aole nae no ko'u makemake ka haawi aku ia oe, aka, no ka maka'u i ka make."
Alaila, i aku la o Laielohelohe i kana kane, "Auhea oe, kuu kane o ka wa heu ole, ua pololei kou lohe, a he oiaio, ua haule wau i ka hewa me ua Haku la o ka aina, aole nae i mahuahua, elua wale no a maua hana ana i ka hewa; aka, e kuu kane, aole na'u i ae e haawi ia'u e hoohaumia i kuu kino me ua Haku la o kaua; aka, na kuu mea nana i malama ia'u i ae e hana wau i ka hewa; no ka mea, i ka la a oukou i hele mai ai, oia no ka la a ua Haku la o kaua i noe mai ai ia'u e hoohaumia ia maua; aka, no ko'u makemake ole, nolaila, ua kuhikuhi aku wau i ko'u ae ole ia ia; aka, i ka hoi ana iluna a hoi hou mai, nonoi ae la kela ia Kapukaihaoa, a nolaila, ua launa kino maua elua manawa, a no ko'u makemake ole, ua huna wau ia'u iho ma na hale kuaaina, a no ia mea no hoi, ua haalele wau i kahi au i hoonoho ai, a ua imi mai nei wau ia oe; a i ko'u hiki ana mai nei hoi, loaa iho nei oe ia'u me keia wahine. A nolaila, ua pai wale kaua, aole au hana no'u, aole hoi a'u hana aku ia oe; nolaila, ma keia po e hookaawale oe i kela wahine."
A no keia mea, ua pono ka olelo a ka wahine imua o kana kane; aka, ma keia olelo hope a Laielohelohe, ia manawa, ua ho-aia ke ahi enaena o ke aloha wela o Hinaikamalama no Kekalukaluokewa, no ka mea, e kaawale ana laua mai ko laua launa hewa ana.
Hoi aku la o Hinaikamalama i Haneoo, a noho iho la ma kona hale mau; i kela la keia la o Hinaikamalama ma kona Hale Alii, he mea mau ia ia ka noho ma ka puka o ka hale, a huli ke alo i Kauwiki, no ka mea, ua hoopuniia oia e ke aloha wela.
I kekahi la, i ke Alii wahine e hoonana ana i kona aloha ia Kekalukaluokewa, pii ae la oia a me kona mau kahu iluna o Kaiwiopele, a noho iho la malaila, huli aku la ke alo i Kauwiki, nana aku la ia Kahalaoaka, a o ke kau mai a ke ao iluna pono o Honokalani, ia manawa, he mea e ka maeele o ke Alii wahine i ke aloha no kana ipo; alaila, oli ae la oia he wahi mele penei:
"Me he ao puapuaa la ke aloha e kau nei, Ka uhi paapu poele i kuu manawa, He malihini puka paha ko ka hale, Ke hulahula nei kuu maka. He maka uwe paha--e. Oia--e. E uwe aku ana no wau ia oe, I ka lele ae a ke ehukai o Hanualele, Uhi pono ae la iuka o Honokalani. Kuu Lani--e. Oia--e."
A pau kana oli ana, uwe iho la oia, a nana i uwe, uwe pu me na kahu ona.
Noho iho la lakou ma ia la a ahiahi, hoi aku la i ka hale, kena mai la na makua a me na kahu e ai, aka, aole loaa ia ia ka ono o ka ai, no ka mea, ua pouli i ke aloha.
A pela no hoi o Kekalukaluokewa, no ka mea, ia Hinaikamalama i haalele aku ai ia Kekalukaluokewa i ka po a Laielohelohe i hiki mai ai, ua pono ole ka manao o ke Alii kane; a nolaila, ua hoomanawanui oia i kekahi mau la mahope mai o ko laua kaawale ana.
A ma kela la i Hinaikamalama i pii ai iluna o Kaiwiopele, a ma ia po iho, hiki oia i o Hinaikamalama la, me ka ike ole o Laielohelohe, no ka mea, ua hiamoe oia.
Ia Hinaikamalama no e ala ana, e hiaa ana no kona aloha, puka ana o Kekalukaluokewa, me ka ike ole oloko o ka Hale Alii ia ianei.
Ia Kekalukaluokewa i hiki aku ai, pololei aku la no oia a ma kahi a ke Alii wahine e hiamoe ana, lalau aku la i ka wahine ma ke poo, a hoala aku la.
Ia manawa, ua hooleleia ka oili o Hinaikamalama me ka manaolana no o kana ipo; aka, i ka lalau ana ae, aia nae o kana mea i manao ai. Ia manawa, kahea ae la oia i na kahu e ho-a ke kukui, a ma ka wanaao, hoi aku la o Kekalukaluokewa me kana hanaukama (Laielohelohe).
Ma ia manawa mai, he mea mau ia Kekalukaluokewa ka hele pinepine i o Hinaikamalama i kela po keia po me kona ike oleia; a hala he anahulu okoa o ko Kekalukaluokewa hoomau ana e hana hewa me Hinaikamalama me ka ike ole o kana wahine; no ka mea, ua uhi paapuia ko Laielohelohe ike e ka ona awa mau, mamuli o ka makemake o kana kane.
I kekahi la, kupu ka manao aloha i kekahi wahine kamaaina no Laielohelohe; noalila, hele mai la ua kamaaina wahine nei e launa me ke Alii wahine.
Ia Kekalukaluokewa me na kanaka ma ka hale kahi-olona, ia manawa i launa ai ka wahine kamaaina me Laielohelohe, me ka i aku ma kana olelo hoohuahualau, "Pehea ko Alii kane? Aole anei he uilani, a kani uhu mai i kekahi manawa no ka wahine?"
I aku la o Laielohelohe, "Aole, he maikai loa maua e noho nei."
Olelo hou ke kamaaina, "Malia paha he hookamani."
"Ae paha," wahi a Laielohelohe, "aka, i ka'u ike aku a maua e noho nei, he oluolu ko maua noho ana."
Ia manawa, olelo maopopo aku la ke kamaaina me ka i aku, "Auhea oe? O ka maua mahinaai aia ma kapa alanui ponoi; i ka wanaao, ala aku la ka'u kane i ka mahiai ma ua mahinaai nei a maua, i kuu kane nae e mahiai ana, hoi mai ana no o Kekalukaluokewa mai Haneoo mai, manao koke ae la no kuu kane me Hinaikamalama no, hoi ae kuu kane a olelo ia'u, aole nae wau i hoomaopopo. A ma ia po mai, i ka puka'na mahina, ala ae la wau me ka'u kane, a iho aku la i ka paeaea aweoweo ma ke kai o Haneoo; ia maua e hele ana, a hiki i ke alu kahawai, nana aku la maua e hoea mai ana keia mea maluna o ke ahua i hala hope ia maua; ia manawa, alu ae la maua e pee ana, aia nae o Kekalukaluokewa keia e hele nei, alaila, ukali aku la maua ma ko iala mau kapuai, a hiki maua ma kahi kokoke i ka hale o Hinaikamalama, aia nae ua komo aku no o Kekalukaluokewa; ia maua i ka lawai-a, a hoi mai maua a ma kahi no a makou i halawai mua ai, loaa iho la maua ia Kekalukaluokewa e hele ana, aole ana olelo ia aole hoi a maua olelo ia ia. Pau ia; i keia la hoi, olelo ponoi mai la ke kahu o Hinaikamalama ia'u, he kaikuahine no kuu kane, anahulu ae nei ka launa ana o na'lii, na'u nae i hoohuahualau aku; a nolaila, hu mai ko'u aloha me ka'u kane ia oe, hele mai nei wau e hai aku ia oe."
MOKUNA XXXIV
A no keia olelo a ka wahine kamaaina, alaila, ua ano e ko ke Alii wahine manao, aole nae oia i wikiwiki i ka huhu; aka, i mea e maopopo lea ai ia ia, hoomanawanui no o Laielohelohe. I aku nae oia i ke kamaaina, "Malia i hookina ai kuu kane ia'u i ka inu awa, ia'u paha e moe ana i ka ona awa, hele kela; aka, ma keia po, e ukali ana wau ia ia."
Ia po iho, hoomaka hou o Kekalukaluokewa e haawi i ka awa, alaila, hooko aku la no kana wahine; aka, mahope o ka pau ana o ka inu awa ana, puka koke aku la o Laielohelohe iwaho o ka hale, a hoolualuai aku la, a pau loa ka awa i ka luaiia, aole nae i ike mai kana kane i keia hana maalea a kana wahine; a i ka hoi ana aku i ka hale, haawi mua iho la ua o Laielohelohe ia ia i ka hiamoe nui ma kona ano maalea.
A ike mai la o Kekalukaluokewa, he hiamoe io ko kana wahine no ka ona awa; ia manawa hoomaka hou ke kane i kana hana mau, a hele aku la i o Hinaikamalama la.
A ike o Laielohelohe, ua hala aku la kela, ala ae la oia, a ukali aku la ia Kekalukaluokewa me kona ike oleia.
Ia ukali ana o Laielohelohe, aia hoi ua loaa pono aku la kana kane ia ia e hana ana i ka hewa me Hinaikamalama.
Ia manawa, olelo aku o Laielohelohe ia Kekalukaluokewa, oiai aia ma ko Hinaikamalama wahi moe laua, "E kuu kane, ua puni wau ia oe, malia oe e hookina nei ia'u i ka awa, he hana ka kau, a nolaila, ua loaa maopopo ae nei olua ia'u, nolaila, ke olelo nei wau ia oe, aole e pono ia kaua ke hoomanawanui i ka noho ana maanei, e pono ia kaua ke hoi i Kauai, a nolaila, e hoi kaua ano."
Ike mai la kana kane i ka maikai o ka manao o ke Alii wahine, ku ae la laua a hoi aku la i Honokalani. A ma ia ao ana ae, hoomakaukau koke na waa no ka hooko i ka olelo a Laielohelohe, me ka manao ia po iho e holo ai, aole nae i holo, no ka mea, ua hoomaimai ae la o Kekalukaluokewa, a nolaila, ua hala ia po; a i kekahi po iho, hana hou no o Kekalukaluokewa i kana hana, a no ia mea, ua haalele o Laielohelohe i kona aloha i kana kane, a hoi aku la i Kauai ma kona mau waa, me kona manao hou ole aku ia Kekalukaluokewa.
Ia Laielohelohe ma Kauai mahope iho o kona haalele ana i kana kane; i kekahi la, hiki hou mai o Kaonohiokala mai Kahakaekaea mai, a halawai iho la me Laielohelohe.
A hala eha malama o ko laua hui kalohe ana; he mea haohao nae ia Laieikawai keia hele loihi o Kaonohiokala, no ka mea, eha malama ka loihi o ka nalo ana. A mahope oia manawa haohao o Laieikawai, hoi aku la o Kaonohiokala iluna.
Ninau mai la nae o Laieikawai, "Pehea keia hele loihi ou aha malama, no ka mea, aole oe pela e hele nei."
I mai la o Kaonohiokala, "Ua hewa ko Laielohelohe ma noho ana me kana kane, ua lilo o Kekalukaluokewa i ka wahine e, a oia ka'u mea i noho loihi ai."
A no keia mea, olelo aku o Laieikawai i kana kane, "E kii oe i ko wahine a hoihoi mai e noho pu kakou."
Ia manawa no a laua e kamailio ana no keia mau mea, haalele aku la o Kaonohiokala ia Laieikawai, a iho mai la, me ka manao o Laieikawai e kii ana mamuli o kana kauoha, aole ka!
I keia hele ana o Kaonohiokala, hookahi makahiki; ia manawa, aole o kanamai o ka haohao o Laieikawai no ka hele loihi o kana kane. Ua manao ae o Laieikawai i ke kumu o keia hele loihi, ua pono ole la o Laielohelohe me Kekalukaluokewa.
A no keia mea, ake nui ae la oia e ike i ka pono o kona kaikaina, ia wa, hele aku la o Laieikawai imua o kona makuahonowaikane, me ka ninau aku, "Pehea la wau e ike ai i ka pono o ko'u kaikaina? No ka mea, ua olelo mai nei kuu kane Lani, ua hewa ka noho ana o Laielohelohe me Kekalukaluokewa, a no ia mea, ua hoouna aku nei wau ia Kaonohiokala e kii aku i ka wahine a hoi mai; aka, i ka hele ana aku nei, aole i hoi mai; o ka pau keia o ka makehiki o ka hele ana, aole i hoi mai, nolaila, e haawi mai oe i ike no'u, i ike hiki ke ike aku ma kahi mamao, i ike au i ka pono o ko'u hoahanau."
A no keia mea, olelo mai o Moanalihaikawaokele, kona makuahonowaikane, "E hoi oe a ma ko olua wahi, e nana aku oe i ko makuahonowaiwahine, ina ua hiamoe, alaila, e hele aku oe a komo iloko o ka heiau kapu, ina e ike aku oe i ka ipu ua ulanaia i ke ie, a ua hakuia ka hulu ma ka lihilihi o ke poi oia ua ipu la. O na manu nui e ku ana ma na aoao o ua ipu la, mai maka'u oe, aole ia he manu maoli, he mau manu laau ia, ua ulanaia i ke i-e a hanaia i ka hulu. A i kou hiki ana i kahi o ua ipu la e ku ana, wehe ae oe i ke poi, alaila, hookomo iho oe i ko poo i ka waha o ua ipu la, alaila, kahea iho oe ma ka inoa o ua ipu la, 'E Laukapalili--e, homai i he ike.'Alaila loaa ia oe ka ike, e hiki ia oe ke ike aku i kou kaikaina a me na mea a pau o lalo. Eia nae, i kou kahea ana, mai kahea oe me ka leo nui, o kani auanei, lohe mai ko makuahonowaiwahine o Laukieleula, ka mea nana e malama i ua ipu ike la."
He mea mau nae ia Laukieleula, ma ka po oia e ala ai e malama i ua ipu la o ka ike, a ma ke ao, he hiamoe.
I kekahi kakahiaka, i ka wa e hoomaka mai ai ka mehana o ka La maluna o ka aina, hele aku la oia e makai ia Laukieleula, aia nae e hiamoe ana.
A ike iho la kela ua hiamoe, hooko ae la o Laieikawai i ke kauoha a Moanalihaikawaokele, a hele aku la oia e like me ka mea i aoaoia mai ia ia.
A hiki keia makahi o ka ipu, ka mea i kapaia, "KAIPUOKAIKE," wehe ae la keia i ke poi o ka ipu, a kupou iho la kona poo ma ka waha o ua ipu nei, a kahea iho la ma ka inoa o ua ipu nei, ia wa ka hoomaka ana e ike i na mea a pau i hanaia ma kahi mamao.
Ia awakea, leha ae la na maka o Laieikawai ilalo nei, aia hoi, ua hana o Kaonohiokala i ka hewa me Laielohelohe.
Iloko o keia manawa, hele aku la o Laieikawai a hai aku la ia Moanalihaikawaokele, no keia mau mea, me ka olelo aku, "Ua loaa ia'u ka ike mai a oe mai. Aka, i kuu nana ana aku nei, aia nae ua hewa ka Haku Lani o'u, ua hanaia kekahi hewa me kuu kaikaina, akahi no a maopopo ia'u na kumu a me ke kuleana o kona noho loihi ana ilalo."
A no keia mea, he mea e ka inaina o Moanalihaikawaokele, a lohe pu ae la o Laukieleula, hele aku la kona mau makuahonowai i kahi o ka ipu ike, aia hoi, ike lea aku la laua e hana ana i ka hewa, e like me ka Laieikawai mau olelo.
I kekahi la ae, akoakoa ae la lakou a pau, o Laieikawai me na makuahonowai, e hele e ike i ka pono o Kaonohiokala, a hooholo ae la lakou ia mea.
Ia manawa, kuuia aku la ke alanui mai Kakahaekaea aku a ku imua o Kaonohiokala, ia wa, ua lele koke ka oili o Kaonohiokala, no ke alanui i kuuia mai imua ona. Aole nae i liuliu mahope iho o ko Kaonohiokala haohao ana.
Ia manawa, ua hoopouliia ka lewa, a hoopihaia i na leo wawalo o ka hanehane, me ka leo uwe, "Ua haule ka Lani! Ua haule ka Lani!!" A i ka pau ana ae o ka pouli ma ka lewa, aia hoi e kau mai ana o Moanalihaikawaokele me Laukieleula a me Laieikawai, iluna o ke alanui anuenue.
A olelo mai la o Moanalihaikawaokele imua o Kaonohiokala, "Ua hewa kau hana, e Kaonohiokala--e, no ka mea, ua haumia loa oe, a nolaila, aole e loaa hou ia oe he wahi noho iloko o Kahakaekaea, a o kou uku hoopai, e lilo ana oe i mea e hoomaka'uka'uia'i ma na alanui, a ma ka puka o na hale, a o kou inoa, he _Lapu_, a o kau mea e ai ai, o na pulelehua, a malaila kou kuleana a mau i kau pua."
Ia manawa, kailiia aku la ke alanui mai ona aku la, mamuli o ka mana o kona makuakane. A pau keia mau mea, hoi aku la lakou i Kahakaekaea.
(Ua oleloia ma keia Kaao, o Kaonohiokala ka _lapu_ mua makeia mau moku, a ma ona la na _lapu_ e auwana nei i keia mau la, ma ka hoohalike ana i ke ano o ka _lapu_, he _uhane ino_.)
Ia lakou i hoi ai iluna, mahope iho o ka pau ana o ko Kaonohiokala ola, halawai aku la lakou me Kahalaomapuana iloko o Kealohilani, akahi no a lohe lakou aia oia malaila.
A ma keia halawai ana o lakou, hai aku la o Kahalaomapuana i ka moolelo o kona hoihoiia'na e like me ka kakou ike ana ma ka Mokuna XXVII o keia kaao, a pau keia mau mea, laweia'ku la o Kahalaomapuana e pani ma ka hakahaka o Kaonohiokala.
Ia lakou ma Kahakaekaea, i kekahi manawa, nui mai la ke aloha o Laieikawai ia Laielohelohe, aka, aole e hiki ma kona manao, he mea mau nae ia Laieikawai ka uwe pinepine no kona kaikaina, a he mea haohao no hoi i kona mau makuahonowai ka ike aku i ko Laieikawai mau maka, ua ano maka uwe.
Ninau aku nae o Moanalihaikawaokele i ke kumu o keia mea, alaila, hai aku la oia, he maka uwe kona no kona kaikaina.
I mai nae o Moanalihaikawaokele, "Aole e aeia kou kaikaina o noho pu me kakou, no ka mea, ua haumia oia ia Kaonohiokala; aka, ina he manao kou i ko kaikaina, alaila, e hoi oe a e pani ma ka hakahaka o Kekalukaluokewa." Aka, ua ae koke ae la o Laieikawai i keia mau mea.
A ma ka la o Laieikawai i hookuuia mai ai, olelo mai la o Moanalihaikawaokele, "E hoi oe a me kou kaikaina, e noho malu oe a hiki i kou manawa e make ai, a mai keia la aku, aole e kapaia kou inoa o Laieikawai; aka, o kou inoa mau o KAWAHINEOKALIULA, a ma ia inoa ou e kukuli aku ai kou hanauna ia oe, a o oe no ke akua o kou mau hanauna."
A pau keia kauoha, lawe ae la o Moanalihaikawaokele a kau aku la iluna o ke alanui, a kau pu aku la me Moanalihaikawaokele, a kuuia mai la ilalo nei.
Ia manawa, hai aku la o Moanalihaikawaokele i na mea a pau e like me ka mea i oleloia maluna, a pau ia, hoi aku la o Moanalihaikawaokele iluna, a noho ma ka pea kapu o kukulu o Tahiti.
Ia manawa, hooili aku la o Kawahineokaliula i ke aupunu i ka Makaula, o Laieikawai hoi ka mea i kapaia o Kawahineokaliula, ua noho oia ma kona ano akua, a ma ona la i kukuli aku ai ka Makaula, a me kona hanauna e like me ka olelo a Moanalihaikawaokele ia ia. A ma ia ano no o Laieikawai i noho ai a hiki i kona make ana.
A mai ia manawa mai a hiki i keia mau la, ke hoomanaia nei no e kekahi poe ma ka inoa o Kawahineokaliula (Laieikawai).
(HOPENA)
End of Project Gutenberg's The Hawaiian Romance Of Laieikawai, by Anonymous