Part 4

Fair Elphin, cease to weep, let no man be discontented with his fortune; to despair avails nothing. It is not that which man sees that supports him. Cynllo's prayer will not be ineffectual. God will never break his promise. There never was in Gwyddno's Wear such good luck as to-night.

II.

Fair Elphin, wipe the tears from thy face! Pensive melancholy will never profit thee; though thou thinkest thou hast no gain; certainly too much sorrow will do thee no good; doubt not of the great Creator's wonders; though I am but little, yet am I endowed with great gifts. From the seas and mountains, and from the bottom of rivers, God sends wealth to the good and happy man.

III.

Elphin with the lovely qualities, thy behaviour is unmanly, thou oughtest not to be over pensive. To trust in God is better than to forebode evil. Though I am but small and slender on the beach of the foaming main, I shall do thee more good in the day of distress than three hundred salmons.

IV.

Elphin with the noble qualities, murmur not at thy misfortune: though I am but weak on my leathern couch, there dwelleth a gift on my tongue. While I continue to be thy protection, thou needest not fear any disaster. If thou desirest the assistance of the ever blessed Trinity, nothing can do thee hurt.

DE BARDIS DISSERTATIO; IN QUA NONNULLA QUAE AD EORUM ANTIQUITATEM ET MUNUS RESPICIUNT, ET AD PRAECIPUOS QUI IN CAMBRIA FLORUERUNT.

BREVITER DISCUTIUNTUR.

STUDIO ET OPERA

EVANI EVANS, CERETICENSIS.

* * * * *

Si quid mea carmina possunt, Aonio statuam sublimeis vertice Bardos; Bardos Pieridum cultores, atque canentis Phoebi delicias, quibus est data cura perennis Dicere nobilium clarissima facta virorum, Aureaque excelsam famam super astra locare.

JOH. LELANDUS in Assertione ARTURII.

_Insigni Viro_

_GVLIELMO VAVGHAN_

_De Cors y Gedol Armigero_,

_et_

_In Senatu Britannico_

_Pro Comitatu_ Meirionnydd _Delegato_, _Provinciae_

_Praefeeto_, _Rotulorum Custodi_,

_Societatis_ Cymmrodorion _Londini Praesidi Summo_,

_Caeterisque Ejusdem Societatis Membris_,

_Hanc De Bardis Dissertationem_,

_Summa_, _Qua Par Est_, _Observantia D. D. D._

_Evanus Evans_.

DE BARDIS DISSERTATIO;

Quum per multos annos non sine summa voluptate Bardos Britannos horis subsicivis evolverem, et quum hac aetate fere in desuetudinem abiere ejusmodi studia, et quicquid est Britannicae antiquitatis nostrorum pereat incuria, non potui quin hanc qualem qualem rudi Minerva dissertatiunculam in vulgus emitterem, quo exteris melius innotescat, quantum in his olim profecere nostrates.

Bardi apud Celtas originem habuerunt; et Graeci, qui eorurn meminerunt, mira omnino de illis produnt, quae eo magis fidem merentur quod non solebant laudes suas in Barbaros effuse impendere. Cum alibi gentium hodie nulla eorum maneant vestigia nisi apud Cambro-Britannos et Hibernos, Celtarum posteros; e re fore duxi, si aliquid de antiquioribus qui apud nos extant, praelibarem, praemissis de iis in genere ex Scriptoribus Graecis et Latinis elogii, quo augustius in scenam prodeant; et inde venerandae antiquitatis auctoritatem sibi vindicent.

Unde Bardi nomen sunt sortiti, nondum mihi constat; ANNII enim VITERBIENSIS regem Bardum, uti et omnia ejus hujuscemodi commenta, penitus rejicio. Non omnino abludit vox _Bar_ furor, modo sit ille poeticus quo se agitari fingebant Bardi. Si ea fuerit vocis origo, necesse est ut primitus scriberetur _Barydd_. Utcunque sit, nos a multis retro Seculis furorem illum poeticum voce AWEN designamus, quae deduci potest a Gwen, _risus_ vel _laetitia_: Poetae enim munus est ut homines cantu exhilaret. Non multum ergo contendimus an ea sit vocis origo, cum vocabulorum antiquorum, cujusmodi sunt hominum, officiorum, urbium, montium et fluviorum sit admodum obscura significatio.

His de Bardorum origine praemissis, ad eorum pergamus munus, prout Scriptores Graeci et Latini tradiderunt. Primus sit DIODORUS SICULUS, qui haec scribit. [Greek text] {60a} Non multum dissimile est quod de illis prodit AMMIANUS MARCELLINUS. "Bardi (inquit ille) fortia virorum illustrium facta heroicis composita versibus cum dulcibus lyrae modulis cantitarunt." His POSSIDONII apud ATHENAEUM verba addere lubet, qui eorum munus graphice depingit. [Greek text]. {60b} Hinc manifesto liquet eorum praecipuum munus fuisse Heroum laudes in coelum evehere. Sed quum nulla Celticorum vel Gallicorum extent Bardorum opera, ex quibus quam digne munus gesserint evincatur, operae pretium est, alium ex eodem ATHENAEO locum adducere, ex quo patebit haudquaquam iis defuisse sublime dicendi genus, quod Graeci [Greek text] vocant. Posidonius, Luernii, qui Bittitis pater fuit a Romanis profligati, opes cum enarrat, tradit eum popularem gratiam ancupantem, per agros curru vehi solitum, aurumque et argentum in turbas Celtarum innumeras eum prosequentes spargere; quin et septum eundem quadratum stadiorum duodecim aliquando cinxisse, in quo potione sumptuosa et exquisita pleni lacus essant, parataque cibariorum copia, ut complusculis diebus liceret iis quibus placeret, ingredi, fruique illo apparatu, cum assiduis ministrorum officiis. Epularum diem aliquando cum ille constituisset, ac praefiniisset, barbarum quendam Poetam tardius caeteris eo commeantem illi occurrisse, ac canentem laudes ejus, excellentesque virtutes celebrasse, vicem vero suam doluisse, ac deflevise, quod serius adventasset: illum cantu delectatum auri sacculum poposcisse, et accurrenti cantori projecisse: quo sublato, poetam ejus rursum laudes iterantem praedicasse currus, quo vehebatur, impressa in terram vestigia aurum et beneficia procreare mortalibus. Sed praestat ipsa Athenaei verba apponere. [Greek text]. {61}

Haec sunt quae (ut pote cui ad Bibliothecas aditus non patet) de antiquis illis in medium proferre licuit. Ad nostros jam venio in quibus non desunt veri et genuini [Greek text] exempla. Nequaquam suo genere Graecis et Latinis poetis cedunt nostri Bardi, quamvis ad eorum normam carmina non texerunt. Quid enim nobis cum exteris? An eorum modulo et pede nostra poemata metenda sunt? Quid, ut taceam de Arabicis et Brachmanicis, et in Europa boreali Scaldis? quid fiet, inquam, de antiquioribus illis Sacrosanctis poetis? quid fiet de JOBO; DAVIDE, et siqui alii [Greek text] poetae? Sed haec a proposito nostro aliena sunt.

Quum res Britonum, ingruentibus Pictis, Scotis, et Saxonibus, laberentur, dici non potest, quantam libris et veteribus nostrorum monumentis stragem ediderint: adeo ut Bardi et historici vere antiqui, sint admodum rari. E nostris historicis qui Bardorum meminit, primus est GILDAS NENNIUS, qui scripsit, uti ipse narrat, anno 858, et quarto MERVINI regis. Sed is locus in nonnullis exemplaribus deest, et ejus auctor clarissimo VAUGHANO, NENNIO antiquior esse videtur, qui eum "vetustum Saxonicaegenealogiae autorem" nominat. Sive vero is fuerit NENNIUS, quod mihi videtur, sive, uti ille mavult, aliquis eo vetustior, omnia quae ibi narrantur quam verissima sunt, quamvis scribentium oscitantia quam foedissime sint depravata. Nec mendas castigarunt editores GALE et BERTRAM. Quae ad Bardos sic se habent. "Item TALHAIARN TATANGEN in poemate claruit, et NUEVIN, et TALIESIN, et BLUCHBAR, et _Cian_ qui vocatur _Gweinchgwant_, simul uno tempore in poemate Britannico claruerunt." Qui locus sic restitui debet. "Item _Talhaiarn Tatangwn_ claruit, et _Aneurin_, et _Taliesin_, et _Llywarch_, et _Cian_ qui vocatur _Gwyngwn_ simul uno tempore in poemate Britannico claruerunt." Ex iis quos hic nominat _Nennius_ tres tantum extant, nempe _Aneurin_, _Taliesin_, et _Llywarch_ cognomento _Hen_. Meminit tamen _Talhaiarni Taliesinus_ in poemate cui titulus _Angar Cyfyndawd_, i.e. Concordia discors.

_Trwy iaith_ TALHAIARN, _Bedydd bi ddydd farn_.

"EX TALHAIARNI sententia Expiato erit per baptisum in die supremo."

Uti et CIANI in eodem poemate.

CIAN _pan ddarfu_ _Lliaws gyfolu_.

"Quando CIANUS multos carmine celebratet."

Meminit et ejudem ANEURINUS in suo poemate Heroico, cui nomen _Gododin_.

_Un maban y Gian o faen Gwyngwn_.

"Unicus CIANI filius ex valido _Gwyngwm_ ortus."

Sed quum eorum opera aboleverit aetas, nihil ultra de iis dicere possumus. Hoc saltem constat, si NENNIO fides adhibenda sit, eos suo seculo Bardos fuisse eximios. ANEURINUS, TALIESINUS et LLYWARCH HEN habent multa notatu digna, et quae rei istius seculi historicae multum lucis adferunt. Sed quum eorum sint rarissima exemplaria, intellectu sunt quam difficillima, quod sit partim ob scribentium oscitantiam, partim ob linguam vetustam et obsoletam, quae in nullo Lexico vel glossario inveniri potest. Unde fit, ut saepe _non plus dimidio_ vel a peritissimo intelligatur. TALIESINUS quem nostrates _Pen Beirdd_; i.e. Bardorum Coryphaeum appellavere, in aulis Britanniae principum vixit, et ibi clara eorum in bello facinora cantavit. Patronos habuit MAELGWYN GWYNEDD, eum scilicet quem GILDAS MAGLOCUNUM vocat, et URIENUM Regedensem Cumbriae principem et ELPHINUM filium GWYDDNO GARANIR Dominum _Cantref Gwaelod_, cujus regio a mari absorpta est circa annum 540. Floruerunt TALIESINUS et ANEURIN GWAWDRYDD _Mychdeyrn Beirdd_, i.e. Bardorum Monarcha, eodem tempore, circa annum 570. ANEURINUS, in suo poemate cui titulus _Gododin_, refert se in bello juxta _Cattraeth_ sub auspiciis MYNYDDAWC EIDDIN, bellum adversus Saxones gessisse, et ibi omnes, tribus exceptis, inter quos erat ANEURINUS, bello occubuisse. Fuerunt sub hoc principe in hac expeditione trecenti et sexaginta tres viri nobiles, qui eum ad bellum juxta _Cattraeth_ sunt secuti. Fit hujus exercitus mentio libro _Triadum_ in hunc modum. Teir gosgordd addwyn Ynys _Prydain_. Gosgordd MYNYDDAWC EIDDIN Yng _Cattraeth_; a gosgordd MELYN a CHYNFELYN; a gosgordd DRYWON mab NUDD yn _Rhodwydd Arderydd_. i.e. Tres fuere nobiles exercitus Insulae Britannicae. Exercitus MYNYDDAWC EIDDIN juxta _Cattraeth_; Exercitus MELYN et CYNFELYN: et Exercitus DRYWON filii NUDD juxta _Rhodwydd Arderydd_.

PLACUIT hic nonnulla ex ANEURINI _Gododinio_ excerpere, quae licet ob vetustatem et dialecti varietatem sint admodum obscura (fuit enim si non Pictorum lingua, saltem Britannorum septentrionalium dialectus, et ideo hodiernis Cambro-Britannis minus facilis intellectu) attamen lectori baud injucunda fore judicavi, eo quod salvis Graecis et Latinis sit forsan antiquissimum in Europa poema. Interpretationem in multis claudicare nullus dubito. Ii quibus plura exemplaria videre contigerit, ea felicius enucleabunt. Ego non nisi unum vidi a THOMA GULIELMO Medico practico scriptum, in quo quae sequuntur sic se habebant.

CAEAWG CYNHORAWG myn ydd elai, Diphun ym mlaen bun medd a dalai, Twll tal i rodawr yn i clywai awr, Ni roddai nawd maint dilynai, Ni chilia o gamawn, yn i ferai Waed mal brwyn, gomynei wyr nid elai, Nis adrawdd Gododin ar llawr MORDAI, Rhag pebyll MADOG pan atcorei Namyn un gwr o gant yn y ddelai.

i.e.

"CAEAWG CYNHORAWG ubicunque ivit, - - - hydro meli dedit, Scutum ejus fuit perforatum, ubicunque audivit Clamorem, hostibus non pepercit, et eos insecutus est: Nec prius a bello destitit, quam sanguis effuse fluxerit, Et eos qui non discedebant securi percussit; Adeo ut non possit Gododin celebrare facta in aula _Mordai_ Ex _Madoci_ castris quum domum profectus est Unus tantum ex centum rediit."

_Caeawg Cynhorawg_ arfawg yngawr, _Cyno_ diwygwr gwrdd yngwyawr, Cynran yn rhagwan rhag byddinawr, Cwyddai bum pumwnt rhag eu llafnawr, O wyr _Deifr_ a _Bryneich_ dychrawr, Ugeincant eu difant yn unawr, Cynt i gig i fleidd nog yt i neithiawr, Cynt e fydd i fran, nog yt i elawr, Cyn noe argyfrein e waed i lawr, Gwerth medd ynghyntedd gan _Liweddawr_, _Hyfeidd Hir_ ermygir tra fo Cerddawr.

i.e.

"_Caeawg Cynhorawg_ vir in bello armatus, Et _Cyno_ qui se strenuum gessit in dimicando, Ceciderunt numerus ingens eorum hastis transfixi. Prius lupo parabatur caro, quam nuptiali convivio; Et corvo prius commodum fuit, quam Libitinae. Prius quam humi fluebat ejus sanguis In aula _Lliweddawr_ mulsum bibit; Et _Hyfeidd Hir_ celebrabitur, donec erit Cantor."

Gwyr a aeth _Gattraeth_ feddfaeth feddwn, Ffurf ffrwythlawn, oedd cam nas cymhwyllwn, I am lafnawr coch, gorfawr, gwrmwn, Dwys dyngyn ydd ymleddyn aergwn, Ar deulu _Bryneich_ be ich barnaswn, Diluw, dyn yn fyw nis gadawswn, Cyfeillt a gollais, difflais oeddwn, Rhugl yn ymwrthryn, rhyn rhiadwn. Ni mynnws gwrawl gwaddawl chwegrwn, Maban y _Gian_ o faen _Gwyngwn_.

i.e.

"Viri festinabant _Cattraeth_, quibus mulsum erat potus, Forma eximii, quibus ingratus essem, si non meminerim. Hastis armati turmatim rubris, magnis et incurvatis, Pugnabant impetuosi bellatores. Si mihi liceret {66} sententiam de _Deirorum_ populo ferre, AEque ac diluvium omnes una strage prostrarem; Amicum enim amisi incautus, Qui in resistendo firmus erat - - - Non petiit magnanimus dotem a socero, Filius _Ciani_ ex strenuo _Cwyngwn_ ortus."

Yfeis i o win a medd y _Mordai_, Mawr maint i wewyr, Ynghyfarfod gwyr, Bwyd i eryr erysmygai. Pan gryssiei _Gydywal_ cyfddwyreai Awr, gan wyrdd wawr cyn i dodai, Aessawr ddellt am bellt a adawai, Parrau ryn rwygiad, dygymmynai Ynghat blaen bragat briwai.

i.e.

"Ego bibi ex vino et Mulso MORDAI, Cujus hasta fuit immanis magnitudinis. In belli congressu, Victum aquilis paravit. Quando CYDYWAL festinavit, exortus est clamor Ante croceam auroram, cum signum dedit, Scutum in asseres comminutos fregit, Et hastis lacerantibus percussit, Et in bello eos qui primam stationem sunt nacti vulneravit."

Gwyr a aeth _Gattraeth_ buant enwawd; Gwin a medd o aur fu eu gwirawd, Blwyddyn yn erbyn wrdyn ddefawd, Trywyr a thriugaint a thrichant eurdorchawd, O'r sawl yt gryssiassant uch gormant wirawd, Ni ddiengis namyn tri o wrhydri ffossawd, Dau gatci _Aeron_, a CHYNON DAEARAWD A minnau o'm gwaedffreu gwerth fy ngwenwawd.

i.e.

"Viri ibant ad CATTRAETH, et fuere insignes, Vinum et mulsum ex auries poculis erat eorum potus, - - - - - - - - - Trecenti et sexaginta tres auries torquibus insigniti erant, Ex iis autem qui nimio potu madidi ad bellum properabant, Non evasere nisi tres, qui sibi gladiis viam muniebant, Sc. bellator de _Aeron_ et CONANVS DAEARAWD, Et egomet ipse (sc. Bardus Aneurinus) sanguine rubens, Aliter ad hoc carmen compingendum non superstes fuissem.'

Pan gryssiei GARADAWG i gad, Mab baedd coed, trychwn, trychiad, Tarw byddin yn nhrin gymmyniad, Ef llithiai wydd gwn oi angad, Ys fy nhyst EWEIN fab EULAD, A GWRIEN, a GWYN, a GWRIAD, O _Gattraeth_ o gymmynad, O _Fryn Hydwn_ cyn caffad, Gwedi medd gloyw ar angad, Ni weles WRIEN ei dad.

i.e.

"Quando ad bellum properabat CARADOCUS, Filius apri sylvestris qui truncando mutilavit hostes, Taurus aciei in pugnae conflictu, Is lignum (i.e. hastam) ex manu contorsit, Cujus rei sunt testes EWEIN filius EULAD. Et GWRIEN et GWYN et GWRIAD. Ex _Cattraeth_ et congressu ibi, Ex _Bryn Hydwn_ ubi prius habitavit, oriundus, Postquam mulsum lucidum in manu tenuerat, Non vidit patrem suum GWRIENUS."

Cyfwyrein cetwyr cyfarfuant, Ynghyt, yn unfryt yt gyrchassant, Byrr eu hoedl, hir eu hoed ar eu carant, Seith gymmaint o Loegrwys a laddassant, O gyfryssedd gwragedd gwych a wnaethant, Llawer mam a'i deigr ar ei hamrant.

i.e.

"Laudo bellatores qui congressi sunt omnes, Et uno animo hostes adorti sunt, Fuit eorum vita brevis, et longum amicis desiderium reliquerunt, Occiderunt tamen ex Saxonibus plus scepties Ex {68} aemulatione mulierum egregie egerunt. Et plurima mater lacrymas pofudit."

Arddyledawc canu, cymman o fri, Twrf tan, a tharan, a rhyferthi, Gwryd ardderchawg marchawg mysgi, RHUDD FEDEL rhyfel a eidduni, Gwr gwnedd, difuddiawg, digymmyni ynghat, O'r meint gwlad yt glywi.

i.e.

"Debitus est tibi cantus, qui honorem assecutus es maximum, Qui eras instar ignis, tonitrui et tempestatis, Viribus eximie, eques bellicose RHUDD FEDEL, bellum meditaris. Licet vir strenuus adoriatur, eum superabis in bello Ex quacunque regione eum advenisse audieris."

Arddyledawc canu claer orchorddion, A gwedi dyrraith dyleinw afon, Dimcones loflen ben eryron llwyd, Ef gorau bwyd i ysglyfion. Or a aeth _Gattraeth_ o aurdorchogion, Ar neges MYNYDDAWG mynawg Maon, Ni ddoeth yn ddiwarth o barth Frython, _Ododin_ wr bell well no CHYNON.

i.e.

"Carmine debent celebrari nobiles proceres, Qui post conflictum amnes ripas superare fecerunt. {69} Ejus manus satiavit aquilarum fuscarum gulas, Is et optime cibum paravit avibus rapacibus, Ex omnibus enim eis qui ibant ad _Cattraeth_ aureis torquibus insigniti, Qui partem MYNYDDAWG in bello defendebant clari satellites, Nullus ex Britonibus melius suum egit munus In _Gododin_, (ex iis qui ex longinquo venerunt) quam CONANUS."

Truan yw gennyf i gwedi lludded Goddef gloes angau trwy anghyffred Ag eil trwm truan gennyf fi, gweled Dygwyddaw an gwyr ni pen o draed Ac uchenaid hir ac eilywed Yn ol gwyr pybyr tymyr tudwed RHYFAWN a GWGAWN GWIAWN a GWLYGED Gwyr gorsaf gwriaf gwrdd ynghaled Ys deupo eu henaid hwy wedi trined Cynnwys yngwlad nef addef afreued

i.e.

"Me maxime dolet post laborem amicos nostros Subire mortis angorem more inassueto; Et iterum me maxime dolet quod ipse vidi Viros nostros in bello gradatim cadentes. Gemitus est longus et opprobrium Post homines alacres patriae decus, RHYFAWN et GWGAWN GWIAWN et GWLYGED; Viri qui erant sustentacula (belli sc.) fortissimi et in angustiis magnanimi Ascendant eorum animae post pugnam In regnum coelorum ubi habitatio est sine ullo desiderio."

Haec de ANEURINO sufficiant.

Floruere eodem seculo et multi alii Bardi inter quos eminet MYRDDIN WYLLT, id est, MERLINUS Sylvestris, qui poema composuit cui titulus _Afallennau_, id est, pomarium, in quo patroni sui GWENDDOLAU filii CEIDIO munificentiam praedicat."

Afellen beren bren y sydd fad Nid bychan dy lwyth sydd ffrwyth arnad A minnau wyf ofnawg amgelawg am danad Rhag dyfod y coedwyr coed gymmynad I gladdu dy wraidd a llygru dy had Fal na thyfo byth afal arnad A minnau wyf gwyllt gerthrychiad Im cathrid cythrudd nim cudd dillad Neum rhoddes GWENDDOLAU tlysau yn rhad Ac yntau heddyw fal na buad.

i.e.

"O arbos pomifera, dulcis et bona, Non parvum fers onus fructuum; Ego tui causa anxius et solicitus sum Ne lignatores arbores ad caedendas veniant, Et effodiant tuam radicem, et semen corrumpant, Ita ut nunquam postea pomum feras: Ego sum ferus, hominibus spectaculum, Me occupat horor, et vestes me non amiciunt. GWENDDOLAU dedit mihi gratis jocularia, Et ipse est hodie non uti olim fuit."

Fuit MERLINUS MORFRYNII filius et _Albania_ oriundus, et alter fuit a MERLINO AMBROSIO qui vixit tempore VORTIGERNI, et eo quod nepotem causu interfecerit in insaniam incidit et in _Caledoniam_ recessit sylvam feri instar, ubi, cum animi compos esset, sortem suam carminibus deploravit.

Floruit hoc seculo et LLYWARCH-HEN, i.e. longaevus, URIENI _Cumbriae_ principis consobrinus. Extant ab eo scripta poemata in quibus narrat se a Saxonibus in _Povisiam_ pulsum fuisse, et sibi fuisse viginti quatuor filios auries torquibus insignitos, et omnes patriam defendendo bello occubuisse. Qui plura de hoc viro nobili et Bardo desiderat Cl. LLWYDII Archaeologiam Britannicam consulat p. 259.

Vixerunt eodem tempore alii Bardi, sed cum eorum non extent opera, nomina tantum interserere sufficat TRISTFARDD, Bardd URIEN REGED. DYGYNNELW, Bardd OWAIN ap URIEN, AFAN FERDDIG, Bardd CADWALLON ap CADFAN. GOLYDDAN, Bardd CADWALADR FENDIGAID. Sunt in iis qui extant multa quae historico Britannico usui esse possunt: fuere enim Bardi rerum gestarum fidi narratores. Fuit eorum praecipuum munus principum et magnatum laudes, et egregia in bello acta carminibus celebrare, quod et olim de iis observavit LUCANUS.

Vos quoque, qui fortes animas belloque peremptas Laudibus in longum vates dimittis aevum, Plurima securi fudistis carmina BARDI. Lib.

"Bardi (inquit Lelandus in Assertione ARTURII) soli musicis numeris, et illustri nobilium memoriae conservandae studebant, canebant illi ad lyram heroum inclyta facta, profuit hoc studium mirifice cognitioni, tanquam per manus posteritati traditae. Unde quoque contigit ut ARTURII maximi nomen, fama, gloria utcunque conserventur." Inventus est enim ejus sepulchrum in monasterio _Glastoniensi_ juxta id quod Bardus cecinerat coram HENRICO Secundo, quod satis demonstrat illos historicorum fidorum aeque ac poetarum munus egisse.

Habemus praeter hos quos supra citavimus Bardos, nonnulla carmina anonyma pervetusta, quae Druidum esse existimavit EDVARDUS LLUYD, cujusmodi sunt _Englynion yr Eiry_, _y bidiau_, _y gorwynnion_. Moris fuisse Druidis carmina almunos docere notavit CAESAR: "Magnum ubi versuum numerum edicere dicuntur. Itaque nonnulli annos vicenos in disciplina permanent, neque fas esse existimant ea litteris mandare, quum in reliquis fere rebus publicis privatisque rationibus, Graecis litteris utuntur. Id mihi duabus de causis instituisse videntur; quod neque in vulgus disciplinam efferri velint, neque eos qui discunt litteris confisos minus memoriae studere, quod fere plerisque accidit ut praesidio litterarum diligentiam in discendo ac memoriam remittant." Genus carminis quo in his usi sunt fuit _Englyn Milwr_.

Haec de antiquissimis quae nunc extant Bardis Britannicis dicere sufficiat, ad illos nunc accedo qui durante Principum Cambriae gubernaculo floruerunt. A seculo sexto ad decimum nihil quod novi extat scriptum, saltem non vidi, neque quid causae esse potuit augurari possum, nisi frequens bellorum strages et Britannorum inter dissidia. In HOELI BONI, nostris HYWEL DDA, legibus fit Bardi aulici mentio, et quaenam fuerit ejus ibi conditio, quae, {73} temporis ratione habita, fuit perhonesta. Circa annum 1170 GRUFFYDD AP CONAN Cambriae princeps legem Bardis praescripsit, in qua cautum erat ut nullam praeter suam exercerent artem, in qua et dona et poenas constituit. Eos autem in tres classes divisit, _Prydydd_, _Teuluwr_, et _Clerwr_; et fixum unicuique secundum ordinem statuit stipendium. Eorum electio fieri solebat in solenni principum et procerum concessu, ubi unicuique secundum meritum assignatus est locus. Ille vero qui praecelliat, sella donatus est aurea vel argentea, unde et _Cadeirfardd_ dictus, i.e. Bardus qui sellam assecutus est.

Ab eo tempore multi eximii floruerunt Bardi, et a principibus admodum fovebantur. MEILIR qui fuit GRUFFINI filii CONANI Bardus, fuit et ejusdem miles et legatus uti et ipse in ejus epicedio refert.

Yfeis gan deyrn o gyrn eurawg Arfod faedd feiddiad angad weiniawg Yn llys _Aberffraw_ er ffaw ffodiawg Bum o du Gwledig yn lleithawg Eilwaith ydd eithum yn negessawg O leufer lliw camawn iawn dywyssawg Bu fedd aur gylchwy yn fodrwyawg Torresid gormes yn llynghessawg Gwedi tonnau gwyrdd gorewynnawg Dyphuthynt eu seirch meirch rhygyngawg.

i.e.