Part 9

Manius Curius contra Samnites profectus eos ingentibus proeliis vicit. In quo bello cum permultum agri hominumque maximam vim cepisset, ipse inde ditari adeo noluit, ut, cum interversae pecuniae argueretur, catillo ligneo, quo uti ad sacrificia consueverat, in medium prolato iuraret se nihil amplius de praeda hostili in domum suam convertisse. Curio ad focum sedenti in agresti scamno et ex ligneo catillo cenanti cum magnum auri pondus Samnites attulissent, repudiati ab eo sunt dixitque non aurum habere sibi praeclarum videri, sed iis qui haberent aurum imperare. Quo responso Curius Samnitibus ostendit se neque acie vinci neque pecunia corrumpi posse. Agri capti septena iugera populo viritim divisit; cumque ipsi senatus iugera quinquaginta adsignaret, plus accipere noluit quam singulis civibus erat datum, dixitque perniciosum esse civem, qui eo, quod reliquis tribueretur, contentus non esset.

Postea consul creatus adversus Pyrrhum missus est: cumque in Capitolio delectum haberet et iuniores taedio belli nomina non darent, coniectis in urnam omnium tribuum nominibus primum nomen urna extractum citari iussit et cum adulescens non responderet, bona eius hastae subiecit, deinde cum is questus de iniuria consulis tribunos plebis appellasset, ipsum quoque vendidit, nihil opus esse rei publicae eo cive, qui nesciret parere, dicens. Neque tribuni plebis adulescenti auxilio fuerunt; posteaque res in consuetudinem abiit, ut delectu rite acto, qui militiam detrectaret, in servitutem venderetur. Hoc terrore ceteri adacti nomina promptius dederunt.

His copiis Curius Pyrrhi exercitum cecidit deque eo rege triumphavit. Insignem triumphum fecerunt quattuor elephanti cum turribus suis, tum primum Romae visi. Victus rex relicto Tarenti praesidio in Epirum revertit. Cum autem bellum renovaturus putaretur, Manium Curium iterum consulem fieri placuit. Sed inopinata mors regis Romanos metu liberavit. Pyrrhus enim, dum Argos oppugnat, urbem iam ingressus a iuvene quodam Argivo lancea leviter vulneratus est. Mater adulescentis, anus paupercula, cum aliis mulieribus e tecto domus proelium spectabat; quae cum vidisset Pyrrhum in auctorem vulneris sui magno impetu ferri, periculo filii sui commota protinus tegulam corripuit et utraque manu libratam in caput regis deiecit.

[[36]]

#XV. Mânius Curius# [[as printed]]

Mânius Curius contrâ Samnîtês profectus[1] eôs ingentibus proeliîs vîcit.[2] In quô bellô cum permultum agrî[3] hominumque[3] mâximam vim[4] cêpisset,[5] ipse inde[6] dîtârî adeô[7] nôluit, ut, cum {3} interversae[8] pecûniae arguerêtur, catîllô[9] lîgneô, quô[10] ûtî ad sacrificia cônsuêverat,[11] in medium prôlâtô iûrâret sê nihil amplius dê praedâ hostîlî in domum suam convertisse. Curiô[12] ad focum {6} sedentî in agrestî scamnô et ex lîgneô catîllô cênantî cum mâgnum aurî pondus Samnîtês attulissent,[13] repudiâtî ab eô sunt dîxitque nôn[14] aurum habêre[15] sibi praeclârum vidêrî, sed iîs quî habêrent aurum imperâre.[15] Quô respônsô Curius Samnîtibus ostendit sê {10} neque aciê vincî neque pecûniâ corrumpî posse. Agrî captî septêna iûgera populô virîtim dîvîsit[16]; cumque ipsî senâtus iûgera quînquâgintâ adsîgnâret, plûs accipere nôluit quam singulîs cîvibus erat datum, dîxitque perniciôsum esse cîvem,[17] quî eô,[18] quod reliquîs tribuerêtur, contentus nôn esset.[19] {15}

Posteâ cônsul creâtus adversus Pyrrhum missus est: cumque in Capitôliô dêlêctum habêret et iûniôrês taediô[20] bellî nômina[21] nôn darent, coniectîs in ûrnam omnium tribuum nôminibus prîmum[22] nômen ûrnâ extrâctum citârî iussit et cum adulêscêns nôn respondêret, bona[23] êius hastae subiêcit, deinde cum is {20} [[37]] questus[1] dê iniûriâ cônsulis tribûnôs[2] plêbis appellâsset, ipsum quoque vêndidit, nihil[3] opus esse reî pûblicae eô cîve,[4] quî nescîret pârêre, dîcêns. Neque tribûnî plêbis adulêscentî[5] auxiliô[5] fuêrunt; posteâque rês[6] in cônsuêtûdinem abiit, ut dêlêctû rîte âctô, {24} quî[7] mîlitiam dêtrêctâret, in servitûtem vênderêtur. Hôc[8] terrôre cêterî adâctî[9] nômina prômptius dedêrunt.

Hîs côpiîs Curius Pyrrhî exercitum cecîdit[10] dêque eô rêge triumphâvit. Însîgnem[11] triumphum fêcêrunt quattuor elephantî cum turribus suîs, tum prîmum Rômae[12] vîsî. Victus rêx relîctô Tarentî[12] praesidiô {30} in Êpîrum revertit. Cum[13] autem bellum renovâtûrus putârêtur, Mânium Curium iterum cônsulem fierî placuit.[14] Sed inopînâta mors rêgis Rômânôs metû lîberâvit. Pyrrhus enim, dum Argôs {35} oppûgnat,[15] urbem iam ingressus â iuvene quôdam Argîvô lanceâ leviter vulnerâtus est. Mâter adulêscentis, anus paupercula, cum aliîs mulieribus ê têctô domûs proelium spectâbat; quae cum vîdisset Pyrrhum in auctôrem vulneris {40} suî mâgnô impetû ferrî,[16] perîculô fîliî suî commôta prôtinus têgulam corripuit et utrâque manû lîbrâtam[17] in caput rêgis dêiêcit.

[Footnotes: XV (pages 36-37)

36.1: _proficîscor_. 36.2: _vincô_. 36.3: partitive gen.: cf. p. 30, n. 2. 36.4: Cf. p. 4, n. 11. 36.5: _capiô_. 36.6: i.e. from the _ager_, or the money derived from the sale of the _hominês_. 36.7: Cf. p. 26, n. 8. 36.8: See p. 5, n. 15; cf. also H 456 (409, II): M 582: A 220: G 378: B 208, 1. 36.9: #catîllô . . . prôlâtô# (_prôferô_) #iûrâret# = _catîllum prôferret et iûrâret_. Cf. p. 2, n. 8. 36.10: H 477, I (421, I): M 253: A 249: G 407: B 218, 1. 36.11: _cônsuêscô_. 36.12: Join with #attulissent#. 36.13: _adferô_. 36.14: #nôn . . . imperâre#: 'it was not the having gold that seemed to him glorious, but the ruling over those who had it.' Give Curius' exact words. 36.15: subjects of #vidêrî#: cf. p. 6, n. 16. 36.16: = _distribuit_. 36.17: We would say, '_that_ citizen.' 36.18: H 476, 1 (421, III): M 629: A 254, _b_, 2: G 401, N. 6: B 219. 36.19: Why subjunctive? 36.20: abl. of cause. 36.21: _nômina dare_ = to hand in one's name to a recruiting officer, i.e. 'to volunteer.' 36.22: #prîmum nômen#: i.e. the man whose name was first drawn. 36.23: #bona . . . subiêcit#: i.e. he sold his goods at auction. At Roman auctions, especially of booty taken in war, a spear was set in the ground, just as nowadays a flag is exposed. 37.1: _queror_. 37.2: The _tribûnî plêbis_ had been created for the express purpose of protecting the people from unjust treatment by the patrician magistrates, especially the consuls. They could veto the acts of any magistrate. 37.3: #nihil# (adv. acc.) #. . . cîve#: 'the state had no need of that citizen.' 37.4: abl. with #opus#: H 477, III (414, IV): M 646: A 243, _e_: G 406: B 218, 2. 37.5: For the two datives see p. 25, n. 6. 37.6: #rês . . . âbiit#: i.e. it became a regular custom. Cf. _sevêritâs . . . abeat_, XIII, 63. 37.7: 'whoever.' 37.8: #Hôc terrôre#: i.e. 'by the terror occasioned by this (act).' 37.9: _adigô_. 37.10: At Beneventum, 275 B.C. 37.11: #Însîgnem . . . elephantî#: 'this triumph was made notable by the presence of four elephants.' How literally? 37.12: Cf. p. 25, n. 7. 37.13: #Cum . . . putârêtur#: with #renovâtûrus# sc. _esse_. For the personal construction, see p. 7, n. 12. 37.14: Sc. _populô Rômânô_. Its subject is the clause #Mânium . . . fierî#; hence the infin. #fierî#. 37.15: '_was_ besieging.' Cf. p. 3, n. 14. 37.16: 'rushing.' How literally? 37.17: #lîbrâtam . . . dêiêcit# = _lîbrâvit et dêiêcit_.]

#XVI. Gaius Duilius# [[stripped text]]

Gaius Duilius Poenos navali pugna primus devicit. Qui cum videret naves Romanas a Punicis velocitate superari, manus ferreas sive corvos, machinam ad comprehendendas hostium naves tenendasque utilem, excogitavit. Quae manus ubi hostilem apprehenderant navem, superiecto ponte transgrediebatur Romanus et in ipsorum ratibus comminus dimicabant, unde Romanis, qui robore praestabant, facilis victoria fuit. Celeriter sunt expugnatae naves Punicae triginta, in quibus etiam praetoria septiremis capta est, mersae tredecim.

Duilius victor Romam reversus primus navalem triumphum egit. Nulla victoria Romanis gratior fuit, quod invicti terra iam etiam mari plurimum possent. Itaque Duilio concessum est, ut per omnem vitam praelucente funali et praecinente tibicine a cena rediret.

Hannibal, dux classis Punicae, e navi quae iam capiebatur, in scapham saltu se demittens Romanorum manus effugit. Veritus autem, ne in patria classis amissae poenas daret, civium odium astutia avertit, nam ex illa infelici pugna priusquam cladis nuntius domum perveniret quendam ex amicis Carthaginem misit. Qui postquam curiam intravit, "Consulit" inquit "vos Hannibal, cum dux Romanorum magnis copiis maritimis instructis advenerit, num cum eo confligere debeat?" Acclamavit universus senatus non esse dubium quin confligi oporteret. Tum ille "Conflixit" inquit "et superatus est." Ita non potuerunt factum damnare, quod ipsi fieri debuisse iudicaverant. Sic Hannibal victus crucis supplicium effugit: nam eo poenae genere dux re male gesta apud Poenos adficiebatur.

[[38]]

#XVI. Gâius Duîlius# [[as printed]]

Gâius Duîlius Poenôs nâvâlî pûgnâ prîmus[1] dêvîcit. Quî cum vidêret nâvês Rômânâs â Pûnicîs vêlôcitâte superârî, manûs ferreâs sîve corvôs, mâchinam ad comprehendendâs hostium nâvês tenendâsque ûtilem, excôgitâvit. Quae[2] manûs ubi {5} hostîlem apprehenderant nâvem, superiectô ponte trânsgrediêbâtur Rômânus[3] et in ipsôrum[4] ratibus comminus dîmicâbant, unde[5] Rômânîs, quî rôbore praestâbant, facilis victôria fuit. Celeriter sunt expûgnâtae nâvês Pûnicae trîgintâ, in quibus etiam {10} praetôria[6] septirêmis[7] capta est, mersae[8] tredecim.

Duîlius victor Rômam reversus prîmus nâvâlem triumphum êgit. Nûlla victôria Rômânîs grâtior fuit, quod[9] invictî terrâ iam etiam marî plûrimum[10] possent.[9] Itaque {15} Duîliô concessum est, ut per omnem vîtam praelûcente fûnâli et praecinente tîbîcine â cênâ redîret.[11]

Hannibal, dux classis Pûnicae, ê nâvî quae iam capiêbâtur, in scapham saltû sê dêmittêns Rômânôrum {20} manûs effûgit. Veritus autem, nê[12] in patriâ classis[13] âmissae [[39]] poenâs daret, cîvium odium âstûtiâ âvertit, nam ex illâ înfêlîcî pûgnâ priusquam[1] clâdis nûntius domum[2] pervenîret[1] quendam ex amîcîs Carthâginem[2] mîsit. Quî postquam cûriam intrâvit, "Cônsulit" inquit "vôs Hannibal, cum[3] dux Rômânôrum mâgnîs {25} côpiîs maritimîs înstrûctîs advênerit,[3] num cum eô cônflîgere dêbeat?" Acclâmâvit ûniversus senâtus nôn esse dubium quîn[4] cônflîgî oportêret. Tum ille "Cônflîxit" inquit "et superâtus est." Ita nôn potuêrunt factum damnâre, quod ipsî fierî dêbuisse iûdicâverant. Sîc Hannibal victus crucis supplicium effûgit: {30} nam eô[5] poenae genere dux rê[6] male gestâ apud Poenôs adficiêbâtur.

[Footnotes: XVI (pages 38-39)

38.1: #prîmus dêvîcit#: 'was the first (Roman) to conquer.' Cf. _prîmus êgit_, l. 12. H 497, and 1 (443 and 1): A 191: G 325, R. 6: B 239. Such a phrase as _prîmus fuit dêvincere_ is never used by good writers. 38.2: 'These'; cf. p. 4, n. 3. 38.3: a collective noun: 'the Romans.' 38.4: Sc. _hostium_. 38.5: = 'and as a consequence.' 38.6: Cf. _rêgius_, I, 17. The Romans applied the term _praetor_ to the commander of any foreign force. 38.7: Sc. _nâvis_. At this time Carthaginian ships generally had five banks of oars. In building the fleet commanded by Duilius, the Romans, it is said, took as their model a Carthaginian vessel which had been wrecked on the coast of Italy. 38.8: _mergô_; sc. _sunt_. 38.9: Cf. p. 14, n. 1. 38.10: 'were supreme'; cf. p. 23, n. 1. 38.11: In commemoration also of the victory the Columna Rôstrâta was erected in the Forum. 38.12: #nê . . . daret#: a clause of purpose, dependent on #veritus#: H 567 (498, III) M 897: A 331, _f_: G 550: B 296, 2. 38.13: #classis âmissae#: 'for losing the fleet'; see p. 5, n. 15. 39.1: Cf. p. 12, n. 5. 39.2: Why accusative? 39.3: causal subjunctive. 39.4: _quîn_ with a subjunctive of result is regularly used after negative expressions of doubt: H 595, 1 (504, 3, 2): M 913: A 332, _g_, R.: G 555, 2: B 298. 39.5: #eô . . . adficiêbâtur#: 'in that way . . . was punished.' How literally? 39.6: #rê male gestâ#: 'if unsuccessful.' How literally?]

#XVII. Marcus Atilius Regulus# [[stripped text]]

Marcus Regulus cum Poenos magna clade adfecisset, Hanno Carthaginiensis ad eum venit, quasi de pace acturus, re vera ut tempus extraheret, donec novae copiae ex Africa advenirent. Is ubi ad consulem accessit, exortus est militum clamor auditaque vox, idem huic faciendum esse, quod paucis ante annis Cornelio consuli a Poenis factum esset. Cornelius enim, velut in conloquium per fraudem evocatus, a Poenis comprehensus erat et in vincula coniectus. Iam Hanno timere incipiebat, sed periculum astuto responso avertit: "Hoc vero" inquit "si feceritis, nihilo eritis Afris meliores." Consul tacere iussit eos, qui par pari referri volebant, et conveniens gravitati Romanae responsum dedit: "Isto te metu, Hanno, fides Romana liberat." De pace, quia neque Poenus serio agebat et consul victoriam quam pacem malebat, non convenit.

Regulus deinde in Africam primus Romanorum ducum traiecit. Clypeam urbem et trecenta castella expugnavit, neque cum hominibus tantum, sed etiam cum monstris dimicavit. Nam cum ad flumen Bagradam castra haberet, anguis mira magnitudine exercitum Romanorum vexabat; multos milites ingenti ore corripuit; plures caudae verbere elisit; nonnullos ipso pestilentis halitus adflatu exanimavit. Neque is telorum ictu perforari poterat, durissima squamarum lorica omnia tela facile repellente. Confugiendum fuit ad machinas advectisque ballistis et catapultis, velut arx quaedam munita, deiciendus hostis fuit. Tandem saxorum pondere oppressus iacuit, sed cruore suo flumen corporisque pestifero adflatu vicina loca infecit Romanosque castra inde submovere coegit. Corium beluae, centum et viginti pedes longum, Romam misit Regulus.

Huic ob res bene gestas imperium in annum proximum prorogatum est. Quod ubi cognovit Regulus, scripsit senatui vilicum suum in agello, quem septem iugerum habebat, mortuum esse et servum, occasionem nactum, aufugisse ablato instrumento rustico ideoque petere se ut sibi successor in Africam mitteretur, ne, deserto agro, non esset unde uxor et liberi alerentur. Senatus, acceptis litteris, res quas Regulus amiserat publica pecunia redimi iussit, agellum colendum locavit, alimenta coniugi ac liberis praebuit. Regulus deinde multis proeliis Carthaginiensium opes contudit eosque pacem petere coegit. Quam cum Regulus nollet nisi durissimis condicionibus dare, a Lacedaemoniis illi auxilium petierunt.

Lacedaemonii Xanthippum, virum belli peritissimum, Carthaginiensibus miserunt, a quo Regulus victus est ultima pernicie: nam duo tantum milia hominum ex omni Romano exercitu refugerunt et Regulus ipse captus et in carcerem coniectus est. Inde Romam de permutandis captivis missus est dato iureiurando. ut, si non impetrasset, rediret ipse Carthaginem. Qui cum Romam venisset, inductus in senatum mandata exposuit; sententiam ne diceret recusavit; quamdiu iureiurando hostium teneretur, se non esse senatorem. Iussus tamen sententiam dicere, negavit esse utile captivos Poenos reddi, illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse, cum retineretur a propinquis et amicis, tamen Carthaginem rediit: neque vero tunc ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci, sed iusiurandum conservandum putavit. Reversum Carthaginienses omni cruciatu necaverunt: palpebris enim resectis aliquamdiu in loco tenebricoso tenuerunt: deinde cum sol esset ardentissimus, repente eductum intueri caelum coegerunt; postremo in arcam ligneam, undique clavis praeacutis horrentem et tam angustam, ut erectus perpetuo manere cogeretur, incluserunt. Ita dum fessum corpus, quocumque inclinabat, stimulis ferreis confoditur, vigiliis et dolore continuo interemptus est. Hic fuit Atilii Reguli exitus, ipsa vita clarior et inlustrior.

#XVII. Mârcus Atîlius Rêgulus# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 256.]

Mârcus Rêgulus cum Poenôs mâgnâ clâde[7] adfêcisset, Hannô Carthâginiênsis ad eum vênit, quasi dê pâce âctûrus,[8] rê vêrâ ut[8] tempus extraheret,[8] dônec[9] novae côpiae ex Âfricâ advenîrent.[9] Is ubi ad cônsulem accessit, exortus[10] est mîlitum clâmor audîtaque vôx, idem[11] huîc faciendum esse, quod paucîs {5} ante annîs[12] Cornêliô cônsulî â Poenîs factum esset. Cornêlius enim, velut in conloquium per fraudem êvocâtus, â Poenîs comprehênsus erat et in vincula coniectus. Iam Hannô timêre incipiêbat, sed perîculum âstûtô respônsô âvertit: "Hôc vêrô" inquit [[40]] "sî fêceritis,[1] nihilô[2] eritis Âfrîs[3] meliôrês." Cônsul tacêre iussit eôs, quî pâr[4] parî referrî volêbant, et conveniêns[5] gravitâtî {11} Rômânae respônsum dedit: "Istô tê metû, Hannô, fidês Rômâna lîberat." Dê pâce, quia neque Poenus sêriô agêbat et cônsul victôriam quam pâcem mâlêbat, nôn convênit.

Rêgulus deinde in Âfricam prîmus[6] Rômânôrum ducum trâiêcit. {15} Clypeam urbem et trecenta[7] castella expûgnâvit, neque[8] cum hominibus tantum, sed etiam cum mônstrîs dîmicâvit. Nam cum ad flûmen Bagradam castra habêret, anguis mîrâ mâgnitûdine exercitum Rômânôrum vexâbat; multôs mîlitês ingentî ôre corripuit; plûrês caudae verbere êlîsit[9]; nônnûllôs ipsô pêstilentis {20} hâlitûs adflâtû exanimâvit. Neque is têlôrum îctû perforârî poterat, dûrissimâ[10] squâmârum lôrîcâ omnia têla facile repellente. Cônfugiendum[11] fuit ad mâchinâs advectîsque ballistîs[12] {23} et catapultîs, velut[13] arx quaedam mûnîta, dêiciendus hostis fuit. Tandem saxôrum pondere oppressus[14] iacuit, sed cruôre suô flûmen corporisque pêstiferô adflâtû vîcîna loca înfêcit Rômânôsque castra inde submovêre coêgit.[15] Corium bêluae, centum et vîgintî pedês[16] longum, Rômam mîsit Rêgulus.

Huîc ob rês[17] bene gestâs imperium in annum proximum prôrogâtum [[41]] est. Quod ubi côgnôvit Rêgulus, scrîpsit senâtuî vîlicum {30} suum in agellô, quem septem iûgerum[1] habêbat, mortuum esse et servum, occâsiônem nactum,[2] aufûgisse ablâtô înstrûmentô[3] rûsticô ideôque petere sê ut sibi[4] successor in Âfricam mitterêtur, nê, dêsertô agrô, nôn esset unde[5] uxor et lîberî alerentur.[6] {34} Senâtus, acceptîs litterîs, rês quâs Rêgulus âmîserat pûblicâ pecûniâ redimî iussit, agellum colendum[7] locâvit, alimenta[8] coniugî ac lîberîs praebuit. Rêgulus deinde multîs proeliîs Carthâginiênsium opês contudit[9] eôsque pâcem petere coêgit. Quam cum Rêgulus nôllet nisi dûrissimîs condiciônibus[10] dare, â Lacedaemoniîs illî auxilium petiêrunt. {40}

[Sidenote: B.C. 255]

[Sidenote: B.C. 251]

Lacedaemoniî Xanthippum, virum bellî perîtissimum, Carthâginiênsibus mîsêrunt, â quô Rêgulus victus est ûltimâ perniciê[10]: nam duo tantum mîlia hominum ex omnî Rômânô exercitû refûgêrunt et Rêgulus ipse captus et in carcerem coniectus est. Inde Rômam dê permûtandîs captîvîs missus {45} est datô iûreiûrandô. ut,[11] sî nôn impetrâsset,[12] redîret ipse Carthâginem. Quî cum Rômam vênisset, inductus in senâtum mandâta exposuit; sententiam[13] nê dîceret recûsâvit; quamdiû[14] iûreiûrandô hostium tenêrêtur, sê nôn esse senâtôrem. Iûssus tamen sententiam dîcere, negâvit[15] esse ûtile captîvôs Poenôs {50} [[42]] reddî, illôs enim adulêscentês esse et bonôs ducês, sê iam cônfectum[1] senectûte. Cûius cum[2] valuisset auctôritâs, captîvî retentî sunt, ipse, cum retinêrêtur â propinquîs et amîcîs, tamen Carthâginem rediit: neque vêrô tunc îgnôrâbat sê ad crûdêlissimum hostem et ad exquîsîta supplicia proficîscî, sed iûsiûrandum {55} cônservandum[3] putâvit. Reversum[4] Carthâginiênsês omnî cruciâtû necâvêrunt: palpebrîs enim resectîs aliquamdiû in locô tenebricôsô tenuêrunt: deinde cum sôl esset ârdentissimus, repente êductum intuêrî caelum coêgêrunt; postrêmô in arcam lîgneam, undique clâvîs praeacûtîs horrentem et tam angustam, ut êrêctus {60} perpetuô manêre côgerêtur, inclûsêrunt. Ita dum fessum corpus, quôcumque inclînâbat, stimulîs ferreîs cônfoditur, vigiliîs et dolôre continuô interêmptus est. Hîc fuit Atîliî Rêgulî exitus, ipsâ vîtâ clârior et inlûstrior.

[Footnotes: XVII (pages 39-42)