Part 8
29.1: The dating is not exact, as the Decemvirs were elected in 451 B.C. 29.2: Cf. p. 5, n. 15. 29.3: #quî . . . prôpônerent#: i.e. after studying the laws of Greece, they were to draw up a code and submit it to the people. 29.4: Cf. p. 5, n. 3. 29.5: From this circumstance the code was known as the _Lêgês XII Tabulârum_. 29.6: abl. of means; we say '_on_ tablets.' The tablets were of bronze. For many centuries Roman schoolboys had to commit these laws to memory. 29.7: The Decemvirs had been elected for one year, at the end of which time they reported their work still unfinished, and a second board was chosen. The story that follows concerns the second board. All accounts agree that the rule of the first board was in all respects just. 29.8: #suâ ipsôrum#: a strong expression for 'their own.' 29.9: Cf. p. 4, n. 3. 29.10: See Vocab., _cliêns_. 29.11: #in servitûtem# expresses purpose (cf. p. 14, n. 4), and so = _ut serva esset_. 29.12: Cf. p. 5, n. 3. 29.13: _vincô_. 29.14: Join with #iniêcit manum#, and cf. p. 2, n. 7. 29.15: #litterârum lûdî#: schools where children were taught their A B C's, i.e. what we should call 'primary schools.' 29.16: subjunctive as the subordinate clause of the indirect quotation, which depends on #minâtur#. The threat was: _Nî (id) fêceris, vî (tê) abstraham_. 29.17: abl. abs. 30.1: #Neque eô sêtius#: 'nevertheless.' How literally? #eô# = 'for that reason.' 30.2: partitive gen. with #nihil#: H 441 (397, 1): M 564: A 216, _a_, 3: G 369: B 201, 2. 30.3: dat. with #îgnôsce#: H 426, 2 (385, II): M 531: A 227: G 346: B 187, II, _a_. 30.4: #cultrô . . . trânsfîgit#: cf. p. 2, n. 8. 30.5: #tribûnôs#: two armies were in the field against the Sabines and Aequians. The eight Decemvirs who commanded them were deposed, and ten tribunes, or 'captains,' were chosen in their place. 30.6: _côgô_. 30.7: _cônscîscô_. With this whole story cf. Macaulay's _Lays_, _Virginia_.]
#XIII. Titus Manlius Torquatus# [[stripped text]]
Titus Manlius ob ingenii et linguae tarditatem a patre rûs relegatus erat. Qui cum audivisset patri diem dictam esse a Pomponio, tribuno plebis, cepit consilium rudis quidem et agrestis animi, sed pietate laudabile. Cultro succinctus mane in urbem atque a porta confestim ad Pomponium pergit: introductus cultrum stringit et super lectum Pomponii stans se eum transfixurum minatur, nisi ab incepta accusatione desistat. Pavidus tribunus, quippe qui cerneret ferrum ante oculos micans, accusationem dimisit. Ea res adulescenti eo maiori fuit honori quod animum eius acerbitas paterna a pietate non avertisset, ideoque eodem anno tribunus militum factus est.
Cum postea Galli ad tertium lapidem trans Anienem fluvium castra posuissent, exercitus Romanus ab urbe profectus in citeriore ripa fluvii constitit. Pons in medio erat: tunc Gallus eximia corporis magnitudine in vacuum pontem processit et quam maxima voce potuit "Quem nunc" inquit "Roma fortissimum habet, is procedat agedum ad pugnam, ut eventus certaminis nostri ostendat utra gens bello sit melior." Diu inter primores iuvenum Romanorum silentium fuit. Tum Titus Manlius ex statione ad imperatorem pergit: "Iniussu tuo," inquit, "imperator, extra ordinem numquam pugnaverim, non si certam victoriam videam; si tu permittis, volo ego illi beluae ostendere me ex ea familia ortum esse, quae Gallorum agmen ex rupe Tarpeia deiecit." Cui imperator "Macte virtute," inquit "Tite Manli, esto: perge et nomen Romanum invictum praesta."
Armant deinde iuvenem aequales: scutum capit, Hispano cingitur gladio, ad propiorem pugnam habili. Exspectabat eum Gallus stolide laetus et linguam ab inrisu exserens. Ubi constitere inter duas acies, Gallus ensem cum ingenti sonitu in arma Manlii deiecit. Manlius vero inter corpus et arma Galli sese insinuans uno alteroque ictu ventrem transfodit et in spatium ingens ruentem porrexit hostem; iacenti torquem detraxit, quem cruore respersum collo circumdedit suo. Defixerat pavor cum admiratione Gallos; Romani alacres obviam militi suo progrediuntur et gratulantes laudantesque ad imperatorem perducunt. Manlius inde Torquati cognomen accepit.
Idem Manlius, postea consul factus bello Latino, ut disciplinam militarem restitueret, edixit ne quis extra ordinem in hostes pugnaret. T. Manlius, consulis filius, cum propius forte ad stationem hostium accessisset, is, qui Latino equitatui praeerat, ubi consulis filium agnovit, "Visne" inquit "congredi mecum, ut singularis certaminis eventu cernatur, quantum eques Latinus Romano praestet?" Movit ferocem animum iuvenis seu ira seu detrectandi certaminis pudor. Itaque oblitus imperii paterni in certamen ruit et Latinum ex equo excussum transfixit spoliisque lectis in castra ad patrem venit. Extemplo filium aversatus consul milites classico advocat. Qui postquam frequentes convenere, "Quandoquidem" inquit "tu, fili, contra imperium consulis pugnasti, oportet disciplinam, quam solvisti, poena tua restituas. Triste exemplum, sed in posterum salubre iuventuti eris. I, lictor, deliga ad palum." Metu omnes obstupuere; sed postquam cervice caesa fusus est cruor, in questus et lamenta erupere. Manlio Romam redeunti seniores tantum obviam exierunt: iuventus et tunc eum et omni deinde vita exsecrata est.
Operae pretium erit aliud severitatis disciplinae Romanae exemplum proferre, simul ut appareat quam facile severitas in crudelitatem et furorem abeat. Cn. Piso fuit vir a multis vitiis integer, sed pravus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus ad mortem duci iussisset militem, quasi interfecisset commilitonem, cum quo egressus erat e castris et sine quo redierat, roganti tempus aliquod ad conquirendum non dedit. Damnatus miles extra castrorum vallum ductus est et iam cervicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito, qui occisus dicebatur. Tunc centurio supplicio praepositus condere gladium carnificem iubet. Ambo commilitones alter alterum complexi ingenti concursu et magno gaudio exercitus deducuntur ad Pisonem. Ille conscendit tribunal furens et utrumque ad mortem duci iubet, adicit et centurionem, qui damnatum militem reduxerat, haec praefatus: "Te morte plecti iubeo, quia iam damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iussus occidere militem imperatori non paruisti."
Ceterum Manlianae gentis propriam fere fuisse illam in filios acerbitatem alius Manlius, illius de quo supra diximus nepos, ostendit. Cum Macedonum legati Romam venissent conquestum de Silano, Manlii Torquati filio, quod praetor provinciam expilasset, pater, avitae severitatis heres, petiit a patribus conscriptis ne quid de ea re statuerent, antequam ipse inspexisset Macedonum et filii sui causam. Id a senatu libenter concessum est viro summae dignitatis, consulari iurisque civilis peritissimo. Itaque, instituta domi cognitione causae, solus per totum biduum utramque partem audiebat ac tertio die pronuntiavit filium suum videri non talem fuisse in provincia, quales eius maiores fuissent, et in conspectum suum deinceps venire vetuit. Tam tristi patris iudicio perculsus lucem ulterius intueri non sustinuit et proxima nocte vitam suspendio finivit. Peregerat Torquatus severi et religiosi iudicis partes, satisfactum erat rei publicae, habebat ultionem Macedonia, at nondum erat inflexus patris rigor. Igitur ne exsequiis quidem filii interfuit, ut patribus mos erat apud Romanos, et eo ipso die, quo funus eius ducebatur, aures, ut solebat, volentibus consulere se de iure praebuit.
#XIII. Titus Mânlius Torquâtus# [[as printed]]
Titus Mânlius ob ingeniî et linguae tarditâtem â patre rûs[8] relêgâtus erat. Quî cum audîvisset patrî[9] diem dictam esse â Pompôniô, tribûnô plêbis, cêpit cônsilium rudis quidem et agrestis animî,[10] sed pietâte laudâbile. Cultrô succinctus mâne in urbem atque â portâ cônfêstim ad[11] Pompônium pergit: {5} intrôductus[12] cultrum stringit et super lectum Pompôniî stâns sê eum trânsfîxûrum minâtur, nisi ab inceptâ accûsâtiône dêsistat.[13] Pavidus [[31]] tribûnus, quîppe[1] quî cerneret ferrum ante oculôs micâns, accûsâtiônem dîmîsit. Ea rês adulêscentî[2] eô[3] mâiôrî[4] fuit honôrî quod animum êius acerbitâs paterna â pietâte nôn âvertisset, {10} ideôque eôdem annô tribûnus mîlitum factus est.
[Sidenote: B.C. 361.]
Cum posteâ Gallî[5] ad tertium[6] lapidem trâns Aniênem fluvium castra posuissent, exercitus Rômânus ab urbe profectus in citeriôre rîpâ fluviî cônstitit. Pôns in mediô[7] erat: tunc Gallus eximiâ corporis mâgnitûdine in vacuum pontem {15} prôcessit et quam[8] mâximâ vôce potuit "Quem nunc" inquit "Rôma fortissimum habet, is prôcêdat[9] agedum ad pûgnam, ut êventus certâminis nostrî ostendat utra gêns bellô sit melior." Diû inter prîmôrês iuvenum Rômânôrum silentium fuit. Tum {20} Titus Mânlius ex statiône ad imperâtôrem pergit: "Iniussû[10] tuô," inquit, "imperâtor, extrâ ôrdinem numquam pûgnâverim,[11] nôn sî certam victôriam {23} videam[11]; sî tû permittis, volô ego illî bêluae ostendere mê ex eâ familiâ ortum esse, quae Gallôrum âgmen ex rûpe Tarpêiâ dêiêcit."[12] [[32]] Cuî imperâtor "Macte[1] virtûte," inquit "Tite Mânlî, estô: perge et nômen Rômânum invictum praestâ." {27}
Armant deinde iuvenem aequâlês: scûtum capit, Hispânô[2] cingitur[3] gladiô, ad propiôrem[4] pûgnam habilî. Exspectâbat eum Gallus stolidê laetus et linguam ab inrîsû exserêns. {30} Ubi cônstitêre[5] inter duâs aciês, Gallus ênsem cum ingentî sonitû in arma Mânliî dêiêcit. Mânlius vêrô inter corpus et arma Gallî sêsê însinuâns ûnô[6] alterôque îctû ventrem trânsfôdit et in spatium ingêns ruentem porrêxit hostem; iacentî[7] torquem dêtrâxit, {35} quem cruôre respersum[8] collô[9] circumdedit[10] suô. Dêfîxerat pavor[11] cum admîrâtiône Gallôs; Rômânî alacrês obviam mîlitî suô prôgrediuntur et grâtulantês laudantêsque ad imperâtôrem perdûcunt. Mânlius inde Torquâtî côgnômen accêpit. {40}
[Sidenote: B.C. 340.]
Îdem Mânlius, posteâ cônsul factus bellô Latînô, ut dîsciplînam mîlitârem restitueret, êdîxit nê[12] quis extrâ ôrdinem in hostês pûgnâret. T. Mânlius,[13] cônsulis fîlius, cum propius forte ad statiônem hostium {44} accessisset, is, quî Latînô equitâtuî praeerat, ubi cônsulis fîlium âgnôvit,[14] "Vîsne" inquit "congredî mêcum, ut singulâris certâminis êventû cernâtur, quantum eques Latînus Rômânô praestet?" Môvit ferôcem animum iuvenis seu îra seu dêtrêctandî[15] [[33]] certâminis pudor. Itaque oblîtus[1] imperiî[2] paternî in certâmen ruit et Latînum[3] ex equô excussum trânsfîxit spoliîsque lêctîs {50} in castra ad patrem vênit. Extemplô fîlium âversâtus cônsul mîlitês classicô advocat. Quî postquam frequentês convênêre, "Quandôquidem" inquit "tû, fîlî, contrâ imperium cônsulis pûgnâstî, oportet[4] dîsciplînam, quam solvistî, poenâ[5] tuâ restituâs. {55} Trîste exemplum, sed in[6] posterum salûbre iuventûtî eris. Î,[7] lîctor, dêligâ[8] ad pâlum." Metû omnês obstupuêre; sed postquam cervîce caesâ fûsus est cruor, in questûs et lâmenta êrûpêre.[9] Mânliô Rômam redeuntî seniôrês tantum obviam exiêrunt: iuventûs et tunc eum et omnî[10] deinde vîtâ {60} exsecrâta est.
Operae pretium erit aliud sevêritâtis dîsciplînae Rômânae exemplum prôferre, simul ut appâreat quam facile sevêritâs in[11] crûdêlitâtem et furôrem abeat. Cn. Pîsô fuit[12] vir â multîs vitiîs integer, sed prâvus et cuî[13] placêbat prô cônstantiâ rigor. Is {65} cum îrâtus ad mortem dûcî iussisset mîlitem, quasi[14] interfêcisset commîlitônem, cum quô êgressus erat ê castrîs et sine quô redierat, rogantî[15] tempus aliquod ad conquîrendum[16] nôn dedit. Damnâtus mîles extrâ castrôrum vâllum ductus est et iam cervîcem porrigêbat, cum subitô appâruit ille commîlitô, quî occîsus[17] {70} [[34]] dîcêbâtur. Tunc centuriô suppliciô praepositus condere gladium carnificem iubet. Ambô commîlitônês alter alterum complexî ingentî concursû et mâgnô gaudiô exercitûs dêdûcuntur ad Pîsônem. Ille cônscendit tribûnal furêns et utrumque ad mortem {74} dûcî iubet, adicit et centuriônem, quî damnâtum mîlitem redûxerat, haec praefâtus[1]: "Tê morte plectî iubeô, quia iam damnâtus es; tê, quia causa damnâtiônis commîlitônî fuistî; tê, quia iussus occîdere mîlitem imperâtôrî[2] nôn pâruistî."
Cêterum Mânliânae gentis[3] propriam ferê fuisse[4] illam in fîliôs acerbitâtem alius Mânlius, illîus dê quô suprâ dîximus {80} nepôs, ostendit. Cum Macedonum lêgâtî Rômam vênissent conquestum[5] dê Sîlânô, Mânliî Torquâtî fîliô, quod praetor[6] prôvinciam expîlâsset,[7] pater, avîtae sevêritâtis hêrês, petiit â patribus[8] cônscrîptîs nê quid dê eâ rê statuerent, antequam ipse înspexisset Macedonum et fîliî suî causam. Id â senâtû libenter concessum {85} est virô summae[9] dîgnitâtis, cônsulârî iûrisque cîvîlis perîtissimô. Itaque, înstitûtâ domî côgnitiône causae, sôlus per tôtum bîduum utramque partem audiêbat ac tertiô diê prônûntiâvit fîlium suum vidêrî nôn tâlem fuisse in prôvinciâ, quâlês êius mâiôrês fuissent, et in cônspectum suum deinceps venîre vetuit. Tam trîstî patris {90} iûdiciô perculsus[10] lûcem[11] ulterius intuêrî nôn sustinuit et proximâ[12] nocte vîtam suspendiô fînîvit. Perêgerat[13] Torquâtus sevêrî et religiôsî iûdicis partês,[14] satisfactum erat reî pûblicae, habêbat ultiônem Macedonia, at nôndum erat înflexus patris rigor. Igitur {94} nê[15] exsequiîs quidem fîliî interfuit, ut patribus môs erat apud [[35]] Rômânôs, et eô ipsô diê, quô fûnus êius dûcêbâtur, aurês, ut solêbat, volentibus cônsulere sê dê iûre praebuit.
[Footnotes: XIII (pages 30-34)
30.8: Cf. p. 3, n. 4. 30.9: #patrî . . . esse#: 'that a day had been set against his father (for trial),' i.e. 'that his father had been summoned to appear for trial.' Among the charges against the elder Manlius was that of cruelty to his son. #patrî# is a dat. of disadvantage. 30.10: #cêpit . . . laudâbile#: 'he formed a plan (which, though it gave token) of a rough and uncouth temper (was) nevertheless commendable by reason of the filial devotion (which it showed).' For #quidem . . . sed#, cf. p. 10, n. 10. #animî# is a genitive of quality or description with #cônsilium#. 30.11: #ad Pompônium# = 'to (the house of) Pomponius.' 30.12: = a temporal clause: 'when he had been ushered in.' 30.13: For the mood, cf. p. 29, n. 16. 31.1: #quîppe quî#: 'since indeed he,' etc. #quî# = _cum is_ (cf. p. 4, n. 3), and the relative clause has its verb in the subjunctive because it expresses a reason: H 592, 1 (517, 3, 1)): M 840: A 320, _e_, N. 1: G 633: B 283, 3, _a_. 31.2: dat. of advantage. 31.3: #eô# = 'for this reason,' explained by #quod . . . âvertisset#. 31.4: #mâiôrî fuit honôrî#: 'was all the more credit'; cf. p. 25, n. 6. 31.5: In the fifth century B.C. the Gauls left their homes in northwestern Europe, and, crossing the Alps, gained control of the fertile valley of the Po. Hence that part of the Italian peninsula was called Gallia Cisalpina. Thence they made raids into the lands to the south. 31.6: With #tertium# sc. _ab urbe Rômâ_. On all the roads leading from Rome milestones were set up to mark the distance from the gate in the Servian Wall (see map, p. xxviii), by which the road issued from the capital. 31.7: Sc. _duôrum exercituum_, i.e. 'between the two armies.' 31.8: #quam . . . potuit#: cf. p. 26, n. 10. 31.9: subjunctive of exhortation or command: H 559, 1 (484, II): M 713: A 266: G 263, 3: B 274. 31.10: #Iniussû tuô#: 'without your consent.' 31.11: subjunctive in an ideal condition: H 576 (509): M 936: A 307, _b_: G 596: B 303. 31.12: In 388 B.C. the Gauls had captured and destroyed all of Rome save the Capitol, which was commanded by M. Manlius, the father of Titus. He was aroused one night by the cackling of the sacred geese, to find that the Gauls had climbed by a secret path, and had almost effected an entrance. He awoke the garrison, hurled the foremost Gauls back upon their companions, and thus saved the Capitol. 32.1: #macte virtûte . . . estô#: lit., 'be glorified in (respect of) your valor.' The phrase is in part an expression of commendation, like our 'bravo!' in part a prayer, like 'success attend thee!' 32.2: A straight, two-edged sword, not more than two feet long, used for thrusting rather than for striking. The Gallic sword was long and without point. 32.3: = _cingit sê_, i.e. 'girds himself,' not 'is girded.' 32.4: 'nearer,' i.e. hand to hand. 32.5: _cônsistô_. What tense? 32.6: #ûnô alterôque îctû#: 'with one stroke after the other'; i.e. he killed him with two quick blows. 32.7: Sc. _eî_, and render 'from him as he lay (dead).' See p. 17, n. 4. 32.8: _respergô_. 32.9: What case? 32.10: In its compounds, _dare_ more often = 'to put' than 'to give.' 32.11: #pavor cum admîrâtiône# = _pavor et admîrâtiô_; cf. _mentês cum oculîs_, II, 12. 32.12: #nê quis . . . pûgnâret#: 'that no one should fight.' For the subjunctive, see p. 9, n. 6. 32.13: Subject of #accessisset#. For its position, see p. 19, n. 7. 32.14: _âgnôscô_. 32.15: #dêtrêctandî . . . pudor#: 'his unwillingness to decline the fight.' A literal translation would be impossible. _Pudor_ implies that he was ashamed to decline lest his refusal should be attributed to cowardice. 33.1: _oblivîscor_. 33.2: dependent on #oblîtus#: H 454 (406, II): M 588: A 219, 1: G 376: B 206, 1. 33.3: #excussum trânsfîxit#: cf. p. 2, n. 8. 33.4: #oportet restituâs#: 'it is fitting that you restore.' _Oportet_ is construed either with the infinitive or with the subjunctive of result with _ut_ omitted. 33.5: Why abl.? 33.6: #in posterum# (cf. p. 4, n. 9) = 'for the future.' 33.7: Imperative of _eô_. 33.8: Cf. _Stâbant ad pâlum dêligâti_, IX, 21. 33.9: _êrumpô_. 33.10: #omnî . . . vîtâ#: 'throughout his whole subsequent life.' In this sense the simple acc., or the acc. with _per_ is far more common. #deinde#, standing between an adj. and a noun, may be rendered by an adj.: cf. p. 10, n. 14. 33.11: #in . . . abeat#: 'passes over into,' 'degenerates into.' 33.12: #fuit . . . sed#: we would say, 'was, to be sure, . . . but, after all,' i.e. 'although he was . . . yet.' In this sense _quidem . . . sed_ is commonly used: cf. p. 10, n. 10. 33.13: H 426 (385, I): M 531: A 227: G 346: B 187, II. 33.14: Cf. p. 3, n. 6. 33.15: Sc. _mîlitî_, and join with _dedit_. 33.16: Sc. _commîlitônem_. 33.17: Sc. _esse_. 34.1: _praefor_. 34.2: H 426 (385): M 531: A 227: G 346: B 187, II. 34.3: Join with _propriam_. _Proprius_, like _similis_, is construed with both the gen. and the dat. 34.4: dependent on #ostendit#, l. 81. 34.5: supine of _conqueror_, expressing purpose. Cf. p. 5, n. 20. 34.6: 'when praetor,' or 'during his praetorship.' 34.7: Many, indeed most, governors of provinces enriched themselves by extortion. 34.8: See Vocab., _cônscrîptus_. 34.9: #summae . . . perîtissimô#: these words contain the reasons why #Id . . . concessum est#. 34.10: _percellô_. 34.11: #lûcem . . . sustinuit#: 'he refused to live longer.' How literally? 34.12: The context must determine whether #proximâ nocte# = 'the next night' or 'last night.' 34.13: _pergô_. 34.14: 'role.' This meaning of _partês_ is borrowed from the theater. 34.15: #nê . . . quidem# is a very strong negative, and generally emphasizes some word or phrase placed between the _nê_ and the _quidem_.]
#XIV. Publius Decius# [[stripped text]]
P. Decius, Valerio Maximo et Cornelio Cosso consulibus, tribunus militum fuit. Exercitu Romano in angustiis Gauri montis clauso Decius editum collem conspexit imminentem hostium castris. Accepto praesidio verticem occupavit, hostes terruit, consuli spatium dedit ad subducendum agmen in aequiorem locum. Ipse, colle, quem insederat, undique armatis circumdato, intempesta nocte per medias hostium custodias somno oppressas incolumis evasit. Qua re ab exercitu donatus est corona civica, quae dabatur ei, qui cives in bello servasset. Consul fuit bello Latino cum Manlio Torquato. Hoc bello cum utrique consuli somnio obvenisset eos victores futuros, quorum dux in proelio cecidisset, convenit inter eos uti, utrius cornu in acie laboraret, is diis se Manibus devoveret. Inclinante sua parte Decius se et hostes diis Manibus devovit. Armatus in equum insiluit ac se in medios hostes immisit: corruit obrutus telis et victoriam suis reliquit.
#XIV. Pûblius Decius# [[as printed]]
[Sidenote: B.C. 343.]
[Sidenote: B.C. 340.]
P. Decius,[1] Valeriô[2] Mâximô et Cornêliô Cossô cônsulibus, tribûnus mîlitum fuit. Exercitû Rômânô in angustiîs Gaurî montis clausô[3] Decius êditum collem cônspexit imminentem hostium castrîs. Acceptô praesidiô verticem[4] occupâvit, hostês terruit, cônsulî spatium dedit ad subdûcendum âgmen in aequiôrem {5} locum. Ipse, colle, quem însêderat,[5] undique armâtîs circumdatô, intempestâ nocte per[6] mediâs hostium cûstôdiâs somnô oppressâs[7] incolumis êvâsit. Quâ rê ab exercitû dônâtus est corônâ cîvicâ, quae dabâtur eî, {10} quî cîvês in bellô servâsset. Cônsul fuit bellô Latînô cum Mânliô[8] Torquâtô. Hôc bellô cum[9] utrîque cônsulî somniô obvênisset eôs victôrês futûrôs, quôrum dux in proeliô cecidisset, convênit inter eôs utî, utrîus cornû in aciê labôrâret, is diîs[10] sê Mânibus dêvovêret. Inclînante suâ parte Decius sê et hostês {16} diîs Mânibus dêvôvit.[11] Armâtus in equum însiluit ac sê in mediôs hostês immîsit: corruit obrutus têlîs et victôriam suîs relîquit.
[Footnotes: XIV (page 35)
35.1: His full name was P. Decius Mus. 35.2: #Valeriô . . . cônsulibus#: 'in the consulship of,' etc. For the abl. abs. consisting of two nouns, see H 489 (431, 4): M 639: A 255, _a_: G 409: B 227, 1. For another method of dating events, cf. XII, 1. 35.3: _claudô_. 35.4: Sc. _collis_. 35.5: _însideô_. 35.6: #per . . . cûstôdiâs#: 'through the _midst of_ the enemy's pickets.' Cf. l. 17, #in mediôs hostês#, 'against the enemy's center.' Note the difference between the Latin and the English idioms. H 497, 4 (440, N. 1-2): M 565: A 193: G 291, R. 2: B 241, 1. 35.7: _opprimô_. 35.8: Cf. XIII, 41. 35.9: #cum . . . obvênisset#: 'when the two consuls had dreamed.' How literally? The subject of #obvênisset# is #eôs . . . cecidisset#. So the subject of #convênit# is #utî . . . dêvovêret#. 35.10: See Vocab., _Mânês_. 35.11: Decius' act was called #dêvôtiô#, and proceeded from the idea that for the victim which the Manes seemed to be claiming another might be substituted. According to Livy, Decius used this formula: "As a substitute for the commonwealth, the army, the legions, and the allies of the Roman people I devote to the Manes myself and the legions and allies of the enemy."]
#XV. Manius Curius# [[stripped text]]