Part 6

17.2: #Tarquiniîs . . . urbe#: 'from Tarquinii, a city of Etruria.' Cf. p. 8, n. 5. 17.3: _proficîscor_. 17.4: Sc. _Rômam_: 'while on his way to Rome.' The participle agrees with _eî_ understood, which is a dat. of separation, or disadvantage, with #sustulit#: H 427 (385, 2): M 539: A 229: G 345, R. 1: B 188, 2, _d_. 17.5: _tollô_. 17.6: A two-wheeled carriage, with curtains and an awning. 17.7: #cuî#: 'in which.' Why dat.? 17.8: #rûrsus . . . reposuit#: since _repônô_ = 'to put _back_,' or 'to place _again_,' #rûrsus# is unnecessary. 17.9: More often _repônô_ is followed by _in_ with the abl., or the acc. 17.10: #sublîmis abiit#: 'flew high up in the air and departed.' 17.11: #caelestium . . . perîta#: 'skilled in (interpreting) portents from heaven.' The Romans regarded the Etruscans as exceptionally skillful in such matters. For the gen., see H 451, 1 (399, I, 2). M 573: A 218, _a_: G 374: B 204, 1. 17.12: #rêgnum eî portendî intellêxit#: 'perceived that the sign indicated that he was to be king.' How literally? According to Livy, the significance of the omen lay in these facts: It came from a favorable quarter of the sky (which, to the Romans, was the east); it concerned his _head_, the _supreme_ part of his being; hence the removal of his cap by the eagle, the bird of Jupiter, 'king of gods and men,' and its restoration, implied that his _cap_ was to be removed and replaced by a _crown_. 17.13: neuter plural adjectives, used as nouns: 'an exalted destiny.' 18.1: _ingredior_. 18.2: _cônsequor_. 18.3: _relinquô_. 18.4: H 584 (513, II): M 944, 945: A 312, and N. 1: G 602 and R.: B 307. 18.5: _adipîscor_. 18.6: #Circum Mâximum#: see map, p. xxviii. In its final form it could accommodate nearly 300,000 spectators. The Romans of the Empire were passionately devoted to the chariot races of the circus. For a good description of a Roman circus, see Lew Wallace's _Ben Hur_, Book V, Chap. XII. 18.7: #dê Sabînîs triumphâvit#: 'he triumphed over'; lit., 'he got a triumph out of.' See Vocab., _triumphus_. 18.8: #mûrum . . . circumdedit#: 'he built a stone wall round the city.' According to Livy, the wall was merely begun by Tarquin and finished by his successor, Servius Tullius. 18.9: Cf. II, 42. Livy says that when Romulus formed the three centuries of horsemen he called one _Ramnês_, after his own name, another _Titiênsês_, after King Tatius. Tarquin desired to name the new centuries after himself. 18.10: = _tempore_. 18.11: #nisi . . . addîxissent#: 'unless the birds gave consent,' i.e. without taking the _auspicia_ and finding them favorable. Cf. I, 42. The subjunctive is due to the indirect discourse. For the tense, see p. 6, n. 1. 18.12: #in experîmentum artis#: 'to test his art.' Cf. p. 14, n. 4. 18.13: Cf. Cf.] p. 3, n. 2. 18.14: Cf. p. 6, n. 1. The king said '_Potestne fierî quod in mente concêpî?_' 18.15: #hôc# is emphatic, 'Ah, but what I had in mind was _this_.' 18.16: #Potes ergô#: 'well, you can.' 18.17: descriptive gen.: H 440, 3 (396, V): M 558: A 215: G 365: B 203. 18.18: Cf. p. 14, n. 1. 18.19: Sc. _togâ_. 19.1: See Vocab., _bulla_. 19.2: = _ex quô_: 'in consequence of this circumstance.' 19.3: Cf. p. 5, n. 14, and p. 16, n. 9. 19.4: 'were still alive.' 19.5: = _patris_. Cf. the use of _rêgius_, I, 17. 19.6: The infinitive depends on #aegrê ferentês#. Phrases expressive of emotion, whether of joy or of sorrow, are often followed by the infinitive with subject accus. 19.7: Cf. p. 4, n. 3. 19.8: The conjunction of the subordinate clause is often preceded by one or two words, sometimes by a larger number. 19.9: #certâtim . . . obstrepere#: 'to (try to) drown each other's voices'; lit., 'in eager rivalry to make noise one against (_ob_) the other.' Why is _alterî_ dative? 19.10: #ex compositô#: 'according to previous agreement.' 19.11: #êlâtam secûrim . . . dêiêcit# = _extulit_ ('raised') _et dêiêcit_. Cf. p. 2, n. 8. 19.12: #relîctô . . . têlô#: we say, 'leaving the weapon--they flee,' i.e. we treat the two actions as simultaneous. The Romans say more exactly: 'having left--they flee,' i.e. the act of leaving is viewed as prior to that of flight.]

#VII. Servius Tullius, Romanorum rex sextus# [[stripped text]]

578-534 B.C.

Post hunc Servius Tullius suscepit imperium, genitus ex nobili femina, captiva tamen et famula. Qui cum in domo Tarquinii Prisci educaretur, ferunt prodigium visu eventuque mirabile accidisse. Flammae species pueri dormientis caput amplexa est. Hoc visu Tanaquil summam ei dignitatem portendi intellexit coniugique suasit ut eum haud secus ac suos liberos educaret. Is postquam adolevit, et fortitudine et consilio insignis fuit. In proelio quodam, in quo rex Tarquinius adversus Sabinos conflixit, militibus segnius dimicantibus, raptum signum in hostem misit. Cuius recipiendi gratia Romani tam acriter pugnaverunt, ut et signum et victoriam referrent. Quare a Tarquinio gener adsumptus est; et cum Tarquinius occisus esset, Tanaquil, Tarquinii uxor, mortem eius celavit, populumque ex superiore parte aedium adlocuta ait regem grave quidem, sed non letale vulnus accepisse, eumque petere, ut interim dum convalesceret, Servio Tullio dicto audientes essent. Sic Servius Tullius regnare coepit, sed recte imperium administravit. Sabinos subegit; montes tres, Quirinalem, Viminalem, Esquilinum urbi adiunxit; fossas circa murum duxit. Idem censum ordinavit, et populum in classes et centurias distribuit.

Servius Tullius aliquod urbi decus addere volebat. Iam tum inclitum erat Dianae Ephesiae fanum. Id communiter a civitatibus Asiae factum fama ferebat. Itaque Latinorum populis suasit ut et ipsi fanum Dianae cum populo Romano Romae in Aventino monte aedificarent. Quo facto, bos mirae magnitudinis cuidam Latino nata dicitur, et responsum somnio datum eum populum summam imperii habiturum, cuius civis bovem illam Dianae immolasset. Latinus bovem ad fanum Dianae egit et causam sacerdoti Romano exposuit. Ille callidus dixit prius eum vivo flumine manus abluere debere. Latinus dum ad Tiberim descendit, sacerdos bovem immolavit. Ita imperium civibus sibique gloriam adquisivit.

Servius Tullius filiam alteram ferocem, mitem alteram habens, cum Tarquinii filios pari esse animo videret, ferocem miti, mitem feroci in matrimonium dedit, ne duo violenta ingenia matrimonio iungerentur. Sed mites seu forte seu fraude perierunt; feroces morum similitudo coniunxit. Statim Tarquinius a Tullia incitatus advocato senatu regnum paternum repetere coepit. Qua re audita Servius dum ad Curiam contendit, iussu Tarquinii per gradus deiectus et domum refugiens interfectus est. Tullia carpento vecta in Forum properavit et coniugem e Curia evocatum prima regem salutavit; cuius iussu cum e turba ac tumultu decessisset domumque rediret, viso patris corpore, cunctantem et frena mulionem inhibentem super ipsum corpus carpentum agere iussit, unde vicus ille Sceleratus dictus est. Servius Tullius regnavit annos quattuor et quadraginta.

#VII. Servius Tullius, Rômânôrum rêx sextus# [[as printed]]

578-534 B.C.

Post hunc Servius Tullius suscêpit imperium, genitus ex nôbilî fêminâ,[13] captîvâ tamen et famulâ. Quî cum in domô Tarquiniî Prîscî êducârêtur, ferunt[14] prôdigium[15] vîsû êventûque mîrâbile [[20]] accidisse. Flammae[1] speciês puerî dormientis caput amplexa est. Hôc vîsû Tanaquil summam[2] eî dîgnitâtem portendî intellêxit {5} coniugîque suâsit ut[3] eum haud secus ac suôs lîberôs[4] êducâret.[3] Is postquam adolêvit, et fortitûdine et cônsiliô însîgnis fuit. In proeliô quôdam,[5] in quô rêx Tarquinius adversus Sabînôs cônflîxit, mîlitibus[6] sêgnius dîmicantibus, raptum[7] sîgnum in hostem mîsit. Cûius[8] {10} recipiendî grâtiâ Rômânî tam âcriter pûgnâvêrunt, ut et sîgnum et victôriam referrent. Quârê â Tarquiniô gener adsûmptus est; et cum Tarquinius occîsus esset, Tanaquil, Tarquiniî uxor, mortem êius cêlâvit, populumque ex superiôre[9] parte aedium adlocûta[10] ait rêgem grave {15} quidem, sed nôn lêtâle vulnus accêpisse, eumque petere, ut interim dum convalêsceret,[11] Serviô Tulliô[12] dictô audientês essent. Sîc[13] Servius Tullius rêgnâre coepit, sed rêctê imperium administrâvit. Sabînôs subêgit[14]; montês três, Quirînâlem, Vîminâlem, Êsquilînum urbî adiûnxit; fossâs[15] circâ mûrum dûxit. Îdem cênsum[16] {20} ôrdinâvit, et populum in classês[17] et centuriâs[18] distribuit.

[[21]] Servius Tullius aliquod urbî decus addere volêbat. Iam[1] tum inclitum erat Diânae Ephesiae fânum.[2] Id commûniter[3] â cîvitâtibus Asiae factum fâma ferêbat. Itaque Latînôrum populîs suâsit ut et[4] ipsî fânum Diânae {25} cum[5] populô Rômânô Rômae in Aventînô monte aedificârent. Quô[6] factô, bôs mîrae mâgnitûdinis[7] cuîdam Latînô nâta[8] dîcitur, et respônsum somniô datum[8] eum populum summam imperiî habitûrum,[8] cûius cîvis bovem illam Diânae immolâsset.[9] {30} Latînus[10] bovem ad fânum Diânae êgit et causam sacerdôtî Rômânô exposuit. Ille callidus[11] dîxit prius eum vîvô flûmine manûs abluere dêbêre. Latînus dum ad Tiberim[12] dêscendit, sacerdôs bovem immolâvit. Ita imperium cîvibus sibique glôriam adquîsîvit. {35}

Servius Tullius fîliam alteram ferôcem, mîtem alteram habêns,[13] cum Tarquiniî fîliôs parî esse animô[14] vidêret, ferôcem[15] mîtî, mîtem ferôcî in mâtrimônium dedit, nê duo violenta ingenia [[22]] mâtrimôniô iungerentur. Sed mîtês seu forte seu fraude periêrunt; ferôcês môrum similitûdô coniûnxit. Statim Tarquinius {40} â Tulliâ[1] incitâtus advocâtô[2] senâtû rêgnum paternum repetere coepit. Quâ[3] rê audîtâ Servius dum ad Cûriam contendit, iussû Tarquiniî per gradûs[4] dêiectus et domum refugiêns interfectus est. Tullia {45} carpentô vecta in Forum properâvit et côniugem ê Cûriâ êvocâtum prîma rêgem salûtâvit; cûius iussû cum ê turbâ ac tumultû dêcessisset[5] domumque redîret, vîsô patris corpore, cunctantem et frêna mûliônem inhibentem {50} super ipsum[6] corpus carpentum agere iussit, unde[7] vîcus ille Scelerâtus dictus est. Servius Tullius rêgnâvit annôs quattuor et quadrâgintâ.

[Footnotes: VII (pages 19-22)

19.13: Livy relates that at the capture of the Latin town Corniculum, Servius' father was killed and his mother taken prisoner. Out of respect to her high rank, Tanaquil set her free and welcomed her to the palace. There Servius was born, and he was brought up in Tarquin's household. 19.14: #ferunt . . . accidisse#: in English, the verb corresponding to #ferunt# would be parenthetical, thus: 'a prodigy, _they say_, happened.' 19.15: #prôdigium . . . mîrâbile#: 'a prodigy, strange to look upon, and marvelously fulfilled.' #vîsû# and #êventû# are ablatives of specification to #mîrâbile#: H 480 (424): M 650: A 253: G 397: B 226, 1. 20.1: #Flammae speciês#: 'the semblance of fire.' We may render the whole sentence, 'Fire seemed to envelop,' etc. 20.2: #summam . . . intellêxit#: cf. p. 17, n. 12. 20.3: Cf. p. 1, n. 5. 20.4: governed by _êducâbat_ understood. 20.5: _quîdam_ and _ûnus_ often have no more force than the English indefinite article. 20.6: #mîlitibus . . . dîmicantibus#: causal. 20.7: #raptum . . . mîsit#: cf. p. 2, n. 8. To lose the standard was as much of a disgrace then as it is now to lose the flag. 20.8: #Cûius . . . grâtiâ#: an expression of purpose = _quod ut reciperet_. 20.9: Roman houses in general had no windows on the ground floor. 20.10: Cf. p. 19, n. 12. 20.11: H 603, 2 (519, 2): M 921: A 328: G 572: B 293, III, 2, and p. xx, G 3. 20.12: dat. with #dictô audientês essent#, which together = _pârêrent_: H 426 (385, I): M 530: A 227 and N. 2: G 346 and N. 5: B 187, II. #dictô# is dat. with #audientês#, which here itself = 'obeying.' 20.13: i.e. instead of being formally chosen king by the senate and people (p. 15, n. 11). 20.14: _subigô_. 20.15: #fossâs . . . dûxit#: this statement harmonizes with VI, 14: see note there. Remains of the wall and ditch are extant, especially along the east side of the Esquiline, Viminal, and Quirinal hills. 20.16: The census was not, as with us, a mere enumeration of the inhabitants, but an enrollment and classification of them according to property for purposes of taxation and military service. Hence the clause #in . . . distribuit# is in part an explanation of #cênsum ôrdinâvit#. 20.17: These classes were six in number. 20.18: According to Livy, there were 193 centuries. At elections each century cast a single vote, the opinion of the majority of its members being regarded as the voice of the whole century. The first, or richest class, contained 98 centuries, and so controlled 98 votes, more than a majority. 21.1: #Iam tum#: 'even in those early days.' 21.2: This temple was one of the seven wonders of the ancient world. See Acts xix, 24 f. 21.3: #commûniter . . . factum# (_esse_): 'that the states of Asia had united in building it.' How literally? 21.4: #et ipsî# = _etiam ipsî_, or _ipsî quoque_: 'they too,' i.e. as well as the _cîvitâtês Asiae_. 21.5: 'in conjunction with.' The whole might have been expressed thus: _ut illî_ (i.e. the _Latînî_) _et populus Rômânus . . . aedificârent_. Cf. lines 23, 24. 21.6: #Quô factô# = _postquam hôc_ (i.e. the building of the temple) _factum est_. 21.7: Cf. p. 18, n. 17. 21.8: Sc. _esse_. For the personal construction #dîcitur#, see H 611, 1 (534, I and N. 1): M 962: A 330, _b_, 1: G 528, 1: B 332. 21.9: Subjunctive, because in a subordinate clause of indir. disc. For the tense, cf. p. 6, n. 1. 21.10: '_The_ (aforesaid) Latin,' mentioned in l. 28. This is one of the cases where Latin suffers from the lack of the definite article. 21.11: 'cunningly.' Cf. p. 4, n. 4. 21.12: The Tiber ran close to the foot of the Aventine hill on which (l. 26) the temple of Diana stood. 21.13: = _cum habêret_, 'since he had.' #cum . . . vidêret# is also causal. 21.14: abl. of quality: H 473, 2 (419, II): M 643: A 251: G 400: B 224. 21.15: #ferôcem . . . ferôcî#: note that the order in the second of these two pairs of words is the reverse of that in the first. Cf. l. 36, _alteram ferôcem, mîtem alteram_. This arrangement is called _Chiasmus_: H 666, 2 (562): M 1150: A 344, _f_, and N.: G 682, and R.: B 350, II, _c_). 22.1: The daughter of Tullius. 22.2: #advocâtô . . . coepit# = _senâtum advocâvit et . . . coepit_. Cf. p. 2, n. 8. 22.3: #quâ rê . . . contendit#: 'while Servius, after he had heard of this action, was hastening,' etc. For the tense of #contendit#, see p. 3, n. 14. 22.4: Sc. _Cûriae_. 22.5: #dêcessisset . . . redîret#: 'had departed . . . and _was_ returning.' 22.6: #super ipsum corpus#: 'over the _very_ body'; #ipsum# emphasizes the wickedness of Tullia. Roman feeling usually required that the utmost respect be shown to the bodies of the dead. 22.7: Used here as in VI, 27.]

#VIII. Tarquinius Superbus, Romanorum rex septimus et ultimus# [[stripped text]]

534-510 B.C.

Tarquinius Superbus regnum sceleste occupavit. Tamen bello strenuus Latinos Sabinosque domuit. Urbem Gabios in potestatem redegit fraude Sexti filii. Is cum indigne ferret eam urbem a patre expugnari non posse, ad Gabinos se contulit, patris saevitiam in se conquerens. Benigne a Gabinis exceptus paulatim eorum benevolentiam consequitur, fictis blanditiis ita eos adliciens, ut apud omnes plurimum posset, et ad postremum dux belli eligeretur. Tum e suis unum ad patrem mittit sciscitatum quidnam se facere vellet. Pater nuntio filii nihil respondit, sed velut deliberabundus in hortum transiit ibique inambulans sequente nuntio altissima papaverum capita baculo decussit. Nuntius, fessus exspectando, rediit Gabios. Sextus, cognito silentio patris et facto, intellexit quid vellet pater. Primores civitatis interemit patrique urbem sine ulla dimicatione tradidit.

Postea rex Ardeam urbem obsidebat. Ibi cum in castris essent, Tarquinius Collatinus, sorore regis natus, forte cenabat apud Sextum Tarquinium cum iuvenibus regiis. Incidit de uxoribus mentio; cum suam unusquisque laudaret, placuit experiri. Itaque citatis equis Romam avolant; regias nurus in convivio et luxu deprehendunt. Pergunt inde Collatiam; Lucretiam, Collatini uxorem, inter ancillas lanae deditam inveniunt. Ea ergo ceteris praestare iudicatur. Paucis interiectis diebus Sextus Collatiam rediit et Lucretiae vim attulit. Illa postero die, advocatispatre et coniuge, rem exposuit et se cultro, quem sub veste abditum habebat, occidit. Conclamat vir paterque et in exitium regum coniurant. Tarquinio Romam redeunti clausae sunt urbis portae et exsilium indictum.

In antiquis annalibus memoriae haec sunt prodita. Anus hospita atque incognita ad Tarquinium quondam Superbum regem adiit, novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula: eos se velle venumdare. Tarquinius pretium percontatus est: mulier nimium atque immensum poposcit. Rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. Tum illa foculum cum igni apponit et tres libros ex novem deurit; et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. Sed Tarquinius id multo risit magis, dixitque anum iam procul dubio delirare. Mulier ibidem statim tres alios libros exussit; atque id ipsum denuo placide rogat, ut tres reliquos eodem illo pretio emat. Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit; eam constantiam confidentiamque non neglegendam intellegit: libros tres reliquos mercatur nihilo minore pretio quam quod erat petitum pro omnibus. Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. Libri tres in sacrario conditi Sibyllinique appellati. Ad eos, quasi ad oraculum, Quindecemviri adeunt, cum dii immortales publice consulendi sunt.

#VIII. Tarquinius Superbus, Rômânôrum rêx septimus et ûltimus# [[as printed]]

534-510 B.C.

Tarquinius Superbus rêgnum scelestê[8] occupâvit.[9] Tamen bellô strênuus Latînôs Sabînôsque domuit. Urbem Gabiôs in potestâtem redêgit fraude Sextî fîliî. Is cum indîgnê ferret eam urbem â patre expûgnârî nôn posse,[10] ad Gabînôs sê contulit, patris saevitiam in sê conquerêns. Benîgnê â Gabînîs exceptus paulâtim {5} eôrum benevolentiam cônsequitur, fîctîs blanditiîs ita eôs adliciêns, [[23]] ut apud omnês plûrimum posset,[1] et ad postrêmum dux bellî êligerêtur. Tum ê suîs ûnum ad patrem mittit scîscitâtum[2] quidnam sê[3] facere vellet. Pater nûntiô fîliî nihil respondit, sed velut dêlîberâbundus[4] in hortum trânsiit ibique inambulâns {10} sequente nûntiô altissima[5] papâverum capita baculô dêcussit. Nûntius, fessus exspectandô, rediit Gabiôs. Sextus, côgnitô silentiô patris et factô,[6] intellêxit[7] quid vellet pater. Prîmôrês cîvitâtis interêmit patrîque urbem sine ûllâ dîmicâtiône trâdidit. {15}

Posteâ rêx Ardeam urbem obsidêbat. Ibi cum in castrîs essent, Tarquinius Collâtînus, sorôre[8] rêgis nâtus, forte cênâbat apud Sextum Tarquinium cum iuvenibus[9] rêgiîs. Incidit[10] dê uxôribus mentiô; cum suam ûnusquisque laudâret, placuit experîrî. Itaque citâtîs[11] equîs Rômam âvolant; rêgiâs[12] nurûs in convîviô[13] {20} et lûxû dêprehendunt. Pergunt inde Collâtiam[14]; Lucrêtiam, Collâtînî uxôrem, inter ancillâs lânae[15] dêditam inveniunt. Ea ergô cêterîs praestâre iûdicâtur. Paucîs interiectîs diêbus Sextus Collâtiam rediit et Lucrêtiae vim[16] attulit. Illa posterô diê, advocâtîs patre et coniuge, rem exposuit et sê cultrô, quem sub veste {25} [[24]] abditum habêbat, occîdit. Conclâmat vir paterque et in[1] exitium rêgum coniûrant. Tarquiniô[2] Rômam redeuntî clausae sunt urbis portae et exsilium indictum.[3]

In antîquîs annâlibus memoriae haec sunt prôdita.[4] Anus hospita atque incôgnita ad Tarquinium quondam Superbum rêgem {30} adiit,[5] novem librôs ferêns, quôs esse dîcêbat dîvîna ôrâcula: eôs sê velle[6] vênumdare. Tarquinius pretium percontâtus est: mulier nimium atque immênsum popôscit. Rêx, quasi[7] anus aetâte dêsiperet, dêrîsit.[8] Tum illa foculum cum îgnî appônit et três librôs ex novem deûrit; et, ecquid reliquôs sex eôdem pretiô[9] emere {35} vellet, rêgem interrogâvit. Sed Tarquinius id multô rîsit magis, dîxitque anum iam procul dubiô dêlîrâre. Mulier ibîdem statim três aliôs librôs exûssit[10]; atque id[11] ipsum dênuô placidê rogat, ut[12] três reliquôs eôdem illô pretiô emat. Tarquinius ôre[13] iam sêriô atque attentiôre animô[13] fit; eam[14] cônstantiam cônfîdentiamque {40} nôn neglegendam[15] intellegit: librôs três reliquôs mercâtur nihilô minôre pretiô[9] quam quod erat petîtum prô omnibus. Sed eam mulierem tunc â Tarquiniô dîgressam[16] posteâ nûsquam locî vîsam[15] cônstitit. Librî[17] três in sacrâriô conditî Sibyllînîque appellâtî. Ad eôs, quasi ad ôrâculum, Quîndecemvirî adeunt, cum {45} diî immortâlês pûblicê cônsulendî sunt.

[Footnotes: VIII (pages 22-24)