Part 4

#III. Numa Pompilius, Rômânôrum rêx secundus# [[as printed]]

716-673 B.C.

Successit Rômulô Numa Pompilius, vir inclitâ iûstitiâ[4] et religiône.[4] Is Curibus,[5] ex oppidô Sabînôrum, accîtus est. Quî cum Rômam vênisset, ut[6] populum ferum religiône mîtigâret, sacra plûrima înstituit. Âram Vestae cônsecrâvit, et îgnem[7] in ârâ perpetuô alendum virginibus dedit. Flâminem[8] {5} Iovis sacerdôtem creâvit eumque însîgnî veste[9] et curûlî[10] sellâ adôrnâvit. Dîcitur[11] quondam ipsum Iovem ê caelô êlicuisse.[12] Hîc, ingentibus fulminibus in urbem dêmissîs, dêscendit in nemus Aventînum, ubi Numam docuit quibus sacrîs {10} fulmina[13] essent prôcûranda,[13] et praetereâ imperiî [[9]] certa[1] pîgnora populô Rômânô datûrum sê esse prômîsit. Numa laetus rem populô nûntiâvit. Postrîdiê omnês ad aedês[2] rêgiâs convênêrunt silentêsque exspectâbant[3] quid futûrum esset.[4] Atque sôle ortô dêlâbitur ê caelô scissô[5] scûtum, quod {15} ancîle appellâvit Numa. Id nê[6] fûrtô auferrî posset,[6] Mâmurium fabrum ûndecim scûta eâdem fôrmâ fabricâre iussit. Duodecim autem Saliôs[7] Mârtis sacerdôtês lêgit, quî ancîlia, sêcrêta illa imperiî pîgnora, cûstôdîrent[8] et Kalendîs {20} Mârtiîs per urbem canentês et rîte saltantês ferrent.[8] Annum in duodecim[9] mênsês ad cursum lûnae dêscrîpsit; nefâstôs[10] fâstôsque diês fêcit; portâs Iânô[11] geminô[12] aedificâvit ut esset index pâcis et bellî; nam apertus,[13] in {25} armîs esse cîvitâtem, clausus,[13] pâcâtôs circâ omnês populôs, sîgnificâbat.

Lêgês[14] quoque plûrimâs et ûtilês tulit {28} Numa. Ut vêrô mâiôrem înstitûtîs[15] suîs auctôritâtem conciliâret, [[10]] simulâvit[1] sibi[2] cum deâ Êgeriâ esse conloquia nocturna êiusque[3] monitû sê omnia, quae ageret, facere. Lûcus erat, quem[4] medium fôns perennî rigâbat aquâ; eô saepe Numa sine arbitrîs[5] sê {32} înferêbat, velut[6] ad congressum deae; ita[7] omnium animôs eâ[7] pietâte imbuit, ut fidês[8] ac iûsiûrandum nôn minus quam lêgum et poenârum metus cîvês continêret.[9] Bellum quidem[10] nûllum {35} gessit, sed[10] nôn minus cîvitâtî prôfuit quam Rômulus.[11] Morbô[12] exstînctus in Iâniculô monte sepultus[13] est. Ita duo[14] deinceps rêgês, ille bellô, hîc pâce, cîvitâtem auxêrunt. Rômulus septem et trîgintâ rêgnâvit annôs,[15] Numa três et quadrâgintâ. {39}

[Footnotes: III (pages 8-10)

8.4: See p. 7, n. 17. 8.5: #Curibus . . . Sabînôrum#: 'from Cures, a town of the Sabines.' H 462 (412, II): M 605: A 258, _a_: G 391: B 229, 1. '_At_ Cures, a town of the Sabines,' would be _Curibus, in oppidô Sabînôrum_. The two phrases well illustrate the difference between the treatment of names of towns, and that of common nouns, in expressions intended to denote rest in a place, or motion from a given point. 8.6: #ut . . . mîtigâret#: purpose clause, to be joined with what follows. Phrases and clauses often thus precede the words which they modify. 8.7: #îgnem . . . alendum#: for the form of expression, see p. 2, n. 18. 8.8: #Flâminem . . . creâvit#: 'he appointed a priest to be Jupiter's Flamen.' See Vocab., _flâmen_. 8.9: The distinctive parts of the dress worn by the _Flâminês_ were (1) a close-fitting woolen cap, from which projected a stick of olive wood, called _apex_; (2) the _toga praetexta_ (see Vocab., _toga_); and (3) a laurel crown. 8.10: See Vocab., _sella_. 8.11: Cf. p. 7, n. 12. 8.12: _êliciô_. 8.13: The Romans derived many omens from thunder. _Prôcûrâre_ is the technical word for 'caring for' an omen, i.e. warding off all harmful effects by sacrifices. 9.1: 'trustworthy.' This word never = 'certain,' as in the phrase 'a certain man.' In that sense _quîdam_ is used. 9.2: #aedês rêgiâs#: 'the palace.' What two meanings does _aedês_ bear? 9.3: 'waited (to see) what,' etc. 9.4: Why subjunctive? See p. 3, n. 2. 9.5: _scindô_. #dêlâbitur . . . scûtum#: 'the heavens were opened and a shield descended.' 9.6: Negative clause of purpose: H 568 (497, II): M 893: A 317, 1: G 545, 3: B 282. On the possession of this _ancîle_ Rome's power was believed to depend; hence Numa's care in guarding it. 9.7: #Saliôs . . . fêcit#: 'he chose twelve Salii as priests of Mars.' 9.8: Why subjunctive? Cf. p. 5, n. 3. 9.9: Roman writers say that before Numa's time the year contained only ten months, a statement hardly credible. 9.10: #nefâstôs . . . fêcit#: 'he made a distinction between _diês nefâstî_ and _diês fâstî_.' See Vocab., _fâstus_ and _nefâstus_. 9.11: Cf. p. 8, n. 1. 9.12: 'two-headed.' The reference is to a temple of Janus in the Forum, with two doors opposite each other, so that the whole structure resembled an arch. 9.13: Both adjectives = temporal clauses, signifying respectively 'when open,' 'when shut.' They agree with _Iânus_ understood, which means the temple, not the god. After Numa's time the temple remained open till 235 B.C. It was opened again in the same year, and not closed till 29 B.C. 9.14: #Lêgês quoque#: '_Laws_ too,' i.e. laws as well as religious ceremonies and priestly orders. 9.15: #înstitûtîs#: dative with #conciliâret#. 10.1: How different in meaning from _dissimulâns_, II, 9? 10.2: #sibi . . . esse conloquia#: 'that he had conversations.' #sibi# is dat. of the possessor; H 430 (387): M 542: A 231: G 349: B 190. 10.3: #êius monitû#: 'at her suggestion.' Cf. _quôrum cônsiliô_, II, 41. 10.4: #quem medium#: 'the middle of which.' 10.5: Here in its original sense of 'witness.' 10.6: #velut . . . deae#: 'giving it out that he was going to meet the goddess'; #velut# is used here as _quasi_ is in I, 28. See note there [[note 3.6]]. For #ad congressum# see p. 3, n. 8. #deae# is dat. after the prefix in #congressum#; cf. H 429 (386): M 532: A 228: G 347: B 187, III. 10.7: #ita# and #eâ# reinforce each other. 'To such a degree (#ita#), and with such (#eâ#) piety,' etc. 10.8: Here = 'respect for their oaths (and obligations).' #fidês ac iûsiûrandum# together = 'their own moral sense,' as opposed to the restraints of the law. 10.9: subjunctive of result: H 570 (500, II): M 905: A 319, 1: G 552, 2: B 284. 10.10: #quidem# is concessive, and so = 'to be sure, it is true.' Hence #quidem . . . sed# = _quamquam . . . sed tamen_. 10.11: Sc. _prôfuerat_. 10.12: #Morbô exstînctus# (_exstinguô_) means that he died a natural death. We are to feel a contrast here to the miraculous disappearance of Romulus, as described on page 7. 10.13: _sepeliô_. 10.14: #duo deinceps rêgês#: 'two _successive_ kings.' When an adverb like _deinceps_ stands between an adjective and a noun, it has the value of an adjective. 10.15: acc. of extent of time: H 417 (379): M 513: A 256, 2: G 336: B 181. See also p. xvii, D 1.]

#IV. Tullus Hostîlius, Romanorum rex tertius# [[stripped text]]

673-641 B.C.

Mortuo Numa Tullus Hostilius rex creatus est. Hic non solum proximo regi dissimilis, sed ferocior etiam Romulo fuit. Eo regnante bellum inter Albanos et Romanos exortum est. Ducibus Hostilio et Fufetio placuit rem paucorum certamine finiri. Erant apud Romanos trigemini fratres Horatii, tres apud Albanos Curiatii. Cum eis agunt reges ut pro sua quisque patria dimicent ferro. Foedus ictum est ea lege, ut, unde victoria, ibi imperium esset.

Icto foedere trigemini arma capiunt et in medium inter duas acies procedunt. Consederant utrimque duo exercitus. Datur signum, infestique armis terni iuvenes, magnorum exercituum animos gerentes, concurrunt. Ut primo concursu increpuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantes perstringit. Consertis deinde manibus, statim duo Romani alius super alium exspirantes ceciderunt; tres Albani vulnerati. Ad casum Romanorum conclamavit gaudio exercitus Albanus. Romanos iam spes tota deserebat. Unum Horatium tres Curiatii circumsteterant. Forte is integer fuit; sed quia tribus impar erat, ut distraheret hostes, fugam capessivit, singulos per intervalla secuturos esse ratus. Iam aliquantum spatii ex eo loco, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt unum e Curiatiis haud procul ab sese abesse. In eum magno impetu redit, et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis ut opem ferant fratri, iam Horatius eum occiderat. Alterum deinde, priusquam tertius posset consequi, interfecit.

Iam singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares. Alter erat intactus ferro et geminata victoria ferox; alter fessum vulnere, fessum cursu trahebat corpus. Nec illud proelium fuit. Romanus exsultans male sustinentem arma Curiatium conficit, iacentem spoliat. Romani ovantes ac gratulantes Horatium accipiunt et domum deducunt. Princeps ibat Horatius, trium fratrum spolia prae se gerens. Cui obvia fuit soror, quae desponsa fuerat uni ex Curiatiis, visoque super umeros fratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, flere et crines solvere coepit. Movet ferocis iuvenis animum comploratio sororis in tanto gaudio publico; itaque stricto gladio transfigit puellam, simul eam verbis increpans: "Abi hinc cum immaturo amore ad sponsum, oblita fratrum, oblita patriae. Sic eat, quaecumque Romana lugebit hostem."

Atrox id visum est facinus patribus plebique; quare raptus est in ius Horatius et apud iudices condemnatus. Iam accesserat lictor iniciebatque laqueum. Tum Horatius ad populum provocavit. Interea pater Horatii senex proclamabat filiam suam iure caesam esse; et iuvenem amplexus spoliaque Curiatiorum ostentans, orabat populum ne se, quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent, orbum liberis faceret. Non tulit populus patris lacrimas iuvenemque absolvit admiratione magis virtutis quam iure causae. Ut tamen caedes manifesta expiaretur, pater quibusdam sacrificiis peractis transmisit per viam tigillum et filium capite adoperto velut sub iugum misit; quod tigillum _Sororium_ appellatum est.

Non diu pax Albana mansit; nam Mettius Fufetius, dux Albanorum, cum se invidiosum apud cives videret, quod bellum uno paucorum certamine finisset, ut rem corrigeret, Veientes Fidenatesque adversus Romanos concitavit. Ipse, a Tullo in auxilium arcessitus, aciem in collem subduxit, ut fortunam belli exspectaret et sequeretur. Qua re Tullus intellecta magna voce ait suo illud iussu Mettium facere, ut hostes a tergo circumvenirentur. Quo audito hostes territi et victi sunt. Postero die Mettius cum ad gratulandum Tullo venisset, iussu illius quadrigis religatus et in diversa distractus est. Deinde Tullus Albam propter ducis perfidiam diruit et Albanos Romam transire iussit.

Roma interim crevit Albae ruinis; duplicatus est civium numerus; mons Caelius urbi additus et, quo frequentius habitaretur, eam sedem Tullus regiae cepit ibique deinde habitavit. Auctarum virium fiducia elatus bellum Sabinis indixit. Pestilentia insecuta est; nulla tamen ab armis quies dabatur. Credebat enim rex bellicosus salubriora militiae quam domi esse iuvenum corpora, sed ipse quoque diuturno morbo est implicitus. Tunc vero adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces, ut nulli rei posthac nisi sacris operam daret. Memorant Tullum fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnavit annos duos et triginta.

#IV. Tullus Hostîlius, Rômânôrum rêx tertius# [[as printed]]

673-641 B.C.

Mortuô[16] Numâ Tullus Hostîlius rêx creâtus est. Hîc nôn sôlum proximô[17] rêgî dissimilis, sed ferôcior etiam Rômulô[18] fuit. [[11]] Eô rêgnante[1] bellum inter Albânôs et Rômânôs exortum[2] est. Ducibus[3] Hostîliô et Fûfetiô placuit rem[4] paucôrum certâmine[5] fînîrî. Erant apud Rômânôs trigeminî frâtrês Horâtiî, três apud {5} Albânôs Cûriâtiî. Cum[6] eîs agunt rêgês ut prô suâ quisque patriâ dîmicent[7] ferrô. Foedus[8] îctum est eâ[9] lêge, ut, unde[10] victôria, ibi imperium esset.

Îctô foedere trigeminî arma capiunt et in medium inter duâs aciês prôcêdunt. Cônsêderant utrimque duo exercitûs. Datur {10} sîgnum, înfêstîque[11] armîs ternî[12] iuvenês, mâgnôrum[13] exercituum animôs gerentês, concurrunt. Ut prîmô concursû increpuêre[14] arma micantêsque fulsêre[15] gladiî, horror ingêns spectantês[16] perstringit. Cônsertîs[17] deinde manibus, statim duo Rômânî alius super alium exspîrantês cecidêrunt[18]; três Albânî vulnerâtî. Ad[19] câsum Rômânôrum conclâmâvit gaudiô exercitus Albânus. Rômânôs {16} iam spês tôta dêserêbat. Ûnum Horâtium três Cûriâtiî circumsteterant.[20] Forte[21] is integer fuit; sed quia tribus impâr erat, ut distraheret hostês, fugam capessîvit,[22] singulôs[23] per intervâlla [[12]] secûtûrôs esse ratus. Iam aliquantum[1] spatiî ex eô locô, {20} ubi pûgnâtum est, aufûgerat, cum respiciêns videt ûnum ê Cûriâtiîs haud procul ab sêsê abesse. In[2] eum mâgnô impetû redit, et dum Albânus exercitus inclâmat[3] Cûriâtiîs ut opem ferant frâtrî, iam Horâtius eum occîderat. Alterum[4] deinde, priusquam[5] tertius posset[5] cônsequî, interfêcit. {25}

Iam singulî[6] supererant,[7] sed nec spê nec vîribus parês.[8] Alter[9] erat intâctus ferrô et geminâtâ victôriâ ferôx[10]; alter fessum[11] vulnere, fessum cursû trahêbat[12] corpus. Nec illud proelium fuit. Rômânus exsultâns male sustinentem arma Cûriâtium cônficit,[13] iacentem[14] spoliat. Rômânî ovantês[15] ac grâtulantês Horâtium {30} accipiunt et domum[16] dêdûcunt. Prînceps îbat Horâtius, trium frâtrum spolia prae sê gerêns. Cuî[17] obvia fuit soror, quae dêspônsa fuerat ûnî ex Cûriâtiîs, vîsôque[18] super umerôs frâtris palûdâmentô spônsî, quod ipsa cônfêcerat, flêre et crînês[19] solvere coepit. Movet {34} ferôcis iuvenis animum complôrâtiô sorôris in tantô gaudiô pûblicô; itaque strictô[20] gladiô trânsfîgit puellam, simul eam verbîs[21] increpâns: {36} "Abî[22] hinc cum immâtûrô amôre ad spônsum, oblîta[23] [[13]] frâtrum, oblîta patriae. Sîc eat,[1] quaecumque Rômâna lûgêbit hostem."

Atrôx id vîsum est facinus[2] patribus[3] plêbîque; quârê raptus {40} est in iûs[4] Horâtius et apud iûdicês condemnâtus. Iam accesserat lîctor[5] iniciêbatque[6] laqueum. Tum Horâtius ad populum prôvocâvit. Intereâ pater Horâtiî senex prôclâmâbat fîliam suam iûre caesam[7] esse; et iuvenem amplexus[8] spoliaque Cûriâtiôrum ostentâns, ôrâbat populum nê[9] sê, quem paulô {45} ante cum êgregiâ stirpe cônspexissent,[10] orbum lîberîs[11] faceret.[9] Nôn tulit populus patris lacrimâs iuvenemque[12] absolvit admîrâtiône[13] magis virtûtis quam iûre[13] causae. Ut tamen caedês manifêsta expiârêtur, pater quibusdam[14] sacrificiîs {50} perâctîs trânsmîsit per viam[15] tigillum et fîlium capite adopertô velut sub iugum[16] mîsit; quod tigillum _Sorôrium_[17] appellâtum est.

Nôn diû pâx[18] Albâna mânsit[19]; nam Mettius {54} Fûfetius, dux Albânôrum, cum[20] sê invidiôsum apud cîvês vidêret,[20] [[14]] quod[1] bellum ûnô[2] paucôrum certâmine fînîsset, ut[3] rem corrigeret, Vêientês Fîdênatêsque adversus Rômânôs concitâvit. Ipse, â Tullô in[4] auxilium arcessîtus, aciem in collem subdûxit, ut fortûnam bellî exspectâret et sequerêtur. Quâ[5] rê Tullus intellêctâ {59} mâgnâ vôce ait[6] suô illud iussû Mettium facere, ut hostês â tergô circumvenîrentur. Quô audîtô hostês territî et victî sunt. Posterô diê Mettius cum ad grâtulandum Tullô vênisset, iussû illîus quadrîgîs[7] religâtus et in[8] dîversa distrâctus[9] est. Deinde Tullus Albam propter ducis perfidiam dîruit et Albânôs Rômam trânsîre iussit.[10]

Rôma interim crêvit[11] Albae ruînîs[12]; duplicâtus est cîvium {65} numerus; môns Caelius urbî additus et, quô[13] frequentius habitârêtur,[13] eam[14] sêdem Tullus rêgiae cêpit ibique deinde habitâvit. Auctârum[15] vîrium fîdûciâ êlâtus[16] bellum Sabînîs indîxit. Pêstilentia [[15]] însecûta[1] est; nûlla tamen ab armîs quiês dabâtur. Crêdêbat enim rêx bellicôsus[2] salûbriôra mîlitiae[3] quam domî esse {70} iuvenum[4] corpora, sed ipse quoque[5] diuturnô morbô est implicitus. Tunc vêrô adeô[6] frâctî[7] simul cum corpore sunt spîritûs[8] illî ferôcês, ut nûllî reî posthâc nisi sacrîs operam daret. Memorant Tullum fulmine[9] îctum cum domô cônflagrâsse. Tullus mâgnâ glôriâ bellî rêgnâvit annôs duôs et trîgintâ. {75}

[Footnotes: IV (pages 10-15)