Part 21
Augustus in quadam villa aegrotans noctes inquietas agebat, rumpente somnum eius crebro noctuae cantu. Qua molestia cum liberari se vehementer cupere significasset, miles quidam, aucupii peritus, noctuam prehendendam curavit, vivamque Augusto attulit, spe ingentis praemii. Cui cum Augustus mille nummos dari iussisset, ille minus dignum praemium existimans dicere ausus est: "Malo ut vivat," et avem dimisit. Imperatori nec ad irascendum causa deerat nec ad ulciscendum potestas: hanc tamen iniuriam aequo animo tulit Augustus hominemque impunitum abire passus est.
Augustus amicitias neque facile admisit et constantissime retinuit. Imprimis familiarem habuit Maecenatem, equitem Romanum; qui ea, qua apud principem valebat, gratia ita semper usus est, ut prodesset omnibus, quibus posset, noceret nemini. Ius aliquando dicebat Augustus et multos capite damnaturus videbatur. Aderat tum Maecenas, qui per circumstantium turbam perrumpere et ad tribunal propius accedere conabatur. Quod cum frustra tentasset, haec verba in tabella scripsit: "Surge tandem, carnifex!" eamque tabellam ad Augustum proiecit. Qua lecta is statim surrexit neque quisquam est morte multatus.
Habitavit Augustus in aedibus modicis, neque laxitate neque cultu conspicuis, ac per annos amplius quadraginta in eodem cubiculo hieme et aestate mansit. Suppellex quoque eius vix privatae elegantiae erat. Raro veste alia usus est quam confecta ab uxore, sorore, filia neptibusque. Item tamen Romam, quam pro maiestate imperii non satis ornatam invenerat, adeo excoluit, ut iure gloriaretur marmoream se relinquere, quam latericiam accepisset.
Forma fuit Augustus eximia et per omnes aetatis gradus venustissima. Erat tamen omnis lenocinii neglegens et in capite comendo tam incuriosus, ut eo ipso tempore, quo illud tonsoribus committeret, aut legeret aliquid aut etiam scriberet.
Paucis annis antequam moreretur, gravissimam in Germania accepit cladem, tribus legionibus cum duce Varo legatisque et auxiliis omnibus caesis. Hac nuntiata excubias per urbem indixit, ne quis tumultus exsisteret, et magnos ludos Iovi optimo maximo vovit, si res publica in meliorem statum vertisset. Adeo denique consternatum ferunt, ut, per continuos menses barba capilloque submisso, caput interdum foribus inlideret, vociferans: "Quintili Vare, legiones redde!" diemque cladis quotannis maestum habuerit ac lugubrem.
Tandem adflicta valetudine in Campaniam concessit, ubi, remisso ad otium animo, nullo hilaritatis genere abstinuit. Supremo vitae die petito speculo capillum sibi comi iussit et amicos circumstantes percontatus ecquid iis videretur mimum vitae commode transegisse, adiecit solitam clausulam: "Edite strepitum vosque omnes cum gaudio applaudite." Obiit Nolae sextum et septuagesimum annum agens.
#XXX. Octâviânus Caesar Augustus# [[as printed]]
Octâviânus, Iûliae, Gâî Caesaris sorôris, nepôs, quârtum annum agêns patrem âmîsit. Ab avunculô adoptâtus profectum eum in Hispâniâs[12] adversus Gnaeî Pompêî lîberôs secûtus est. Deinde ab eô Apollôniam missus studiîs[13] vacâvit. Utque prîmum occîsum [[104]] Caesarem hêrêdemque sê comperit, in urbem regressus {5} hêrêditâtem adiit, nômen Caesaris sûmpsit conlêctôque veterânôrum exercitû opem Decimô[1] Brûtô tulit, quî ab Antôniô Mutinae obsidêbâtur. Cum autem urbis aditû prohibêrêtur, ut Brûtum dê omnibus rêbus certiôrem faceret, prîmô lîtterâs {10} mîsit plumbeîs[2] lâminîs înscrîptâs, quâs ad bracchium[3] religâtâs ûrînâtôrês[4] Scultennam amnem trânsnantês[5] ad Brûtum dêferêbant. Quîn et avibus internûntiîs ûtêbâtur. Columbîs[6] enim, quâs inclûsâs ante famê[7] adfêcerat, {15} epistulâs ad collum religâbat eâsque â proximô moenibus locô êmittêbat. Illae, lûcis cibîque avidae, altissima aedificiôrum petentês excipiêbantur â Decimô Brûtô, quî eô modô dê omnibus rêbus certior fîêbat, utique[8] postquam dispositô quibusdam locîs cibô columbâs illûc dêvolâre înstituerat. {20}
Bellum Mutinênse Octâviânus duôbus proeliîs cônfêcit, quôrum in alterô nôn ducis modo, sed mîlitis etiam fûnctus est officiô atque in mediâ dîmicâtiône, aquiliferô legiônis suae graviter sauciô,[9] aquilam umerîs subîsse diûque fertur portâsse. Posteâ reconciliâtâ cum Antôniô grâtiâ[10]iûnctîsque cum eô côpiîs, ut {25} Gâî Caesaris necem ulcîscerêtur, ad urbem hostîliter accessit mîsitque quî nômine exercitûs sibi cônsulâtum dêpôscerent. Cunctante senâtû centuriô, prînceps lêgâtiônis, rêiectô sagulô,[11] ostendêns gladiî capulum[12] nôn dubitâvit[13] in Cûriâ dîcere: "Hîc faciet, sî vôs nôn fêceritis." {30}
Ita cum Octâviânus vîcêsimô aetâtis annô cônsulâtum invâsisset, pâcem fêcit cum Antôniô et Lepidô, ita ut triumvirî reî [[105]] pûblicae cônstituendae per quînquennium essent ipse et Lepidus et Antônius, et ut suôs quisque inimîcôs prôscrîberent. Quae prôscrîptiô Sullânâ longê crûdêlior fuit. Exstant autem ex eâ {35} multa vel extrêmae impietâtis vel mîrae fideî âc cônstantiae exempla. T. Tôranius, triumvirôrum partês secûtus, prôscrîptî patris suî, praetôriî et ôrnâtî virî, latebrâs, aetâtem notâsque[1] corporis, quibus âgnôscî posset, centuriônibus êdidit, quî eum persecûtî sunt. Alius quîdam cum prôscrîptum sê côgnôvisset, {40} ad clientem suum cônfûgit; sed fîlius êius per ipsa vêstîgia patris mîlitibus ductîs occîdendum eum in cônspectû suô obiêcit.
Cum C. Plôtius Plancus â triumvirîs prôscrîptus in regiône Salernitânâ[2] latêret, servî êius, comprehênsî multumque âc diû tortî,[3] negâbant sê scîre ubi dominus esset. Nôn sustinuit deinde Plancus tam fidêlês tamque bonî exemplî servôs ulterius cruciârî; sed prôcessit in medium iugulumque gladiîs mîlitum obiêcit. {47} Senâtôris cûiusdam servus cum ad dominum prôscrîptum occîdendum mîlitês advênisse côgnôsset, commûtâtâ cum eô veste, permûtâtô etiam ânulô, illum postîcô[4] clam êmîsit, sê autem in {50} cubiculum ad lectulum[5] recêpit et ut dominum occîdî passus est. "Quantî[6] virî est" addit Seneca,[7] "cum praemia prôditiônis ingentia ostendantur, praemium fideî mortem concupîscere!"
Octâviânus deinde M. Brûtum, interfectôrem Caesaris, bellô persecûtus id bellum, quamquam invalidus atque aeger, duplicî {55} proeliô trânsêgit; quôrum priôre castrîs exûtus[8] vix fugâ êvâsit. Victor acerbissimê sê gessit: in nôbilissimum quemque captîvum nôn sine verbôrum contumêliâ saeviit. Ûnî suppliciter sepultûram precantî respondisse dîcitur iam istam in volucrum fore potestâte. Aliôs, patrem et fîlium, prô vîtâ rogantês sortîrî {60} fertur iussisse ut alterutrî[9] concêderêtur, ac cum, patre quia [[106]] sê obtulerat occîsô, fîlius quoque voluntâriâ occubuisset nece, spectâsse utrumque morientem. Ôrâre veniam vel excûsâre sê cônantibus, ûnâ vôce occurrêbat[1] moriendum esse. Scrîbunt quîdam trecentôs ex dêditîciîs[2] êlêctôs ad âram dîvô[3] Iûliô {65} exstrûctam Îdibus Mârtiîs hostiârum[4] môre mactâtôs.[5]
Abaliênâtus posteâ est ab Antôniô, quod is, repudiâtâ Octâviâ sorôre, Cleopatram, Aegyptî rêgînam, dûxisset uxôrem: quae quidem mulier cum Antôniô lûxû et dêliciîs[6] certâbat. Ûnâ sê cênâ centiês[7] sêstertium absûmptûram aliquandô dîxerat. Cupiêbat {70} dîscere Antônius, sed fierî posse nôn arbitrâbâtur. Posterô igitur diê mâgnificam[8] aliâs cênam, sed cottîdiânam Antôniô apposuit inrîdentî, quod prômissô stâre nôn potuisset. At illa înferrî mênsam[9] secundam iussit. Ex praeceptô ministrî ûnum tantum {74} vâs ante eam posuêre acêtî,[10] cûius asperitâs vîsque margarîtâs[11] resolvit.[12] Exspectante igitur Antôniô quidnam esset âctûra, margarîtam, quam auribus gerêbat, dêtrâxit et acêtô liquefactam absorbuit. Victum Antônium omnês, quî aderant, prônûntiâvêrunt. {78}
Octâviânus cum Antôniô apud Actium, quî locus est in Êpîrô, {80} nâvâlî proeliô dîmicâvit. Victum et fugientem persecûtus Aegyptum petiit, et Alexandrêam, quô Antônius cum Cleopatrâ cônfûgerat, obsêdit. Antônius in ultimâ rêrum dêspêrâtiône, cum habitû rêgis in soliô[13] rêgâlî sêdisset, mortem sibi ipse cônscîvit. Cleopatra, quam Octâviânus, Alexandrêâ in potestâtem redâctâ, {85} mâgnô opere cupiêbat vîvam comprehendî triumphôque servârî, aspidem[14] sibi adferendam cûrâvit êiusque morsû periit. Cleopatrae mortuae commûnem cum Antôniô sepultûram tribuit.
[[107]] Tandem Octâviânus, hostibus victîs sôlus imperiô potîtus, clêmentem sê exhibuit.[1] Omnia deinceps in eô plêna mânsuêtûdinis[2] et hûmânitâtis. Multîs îgnôvit vel iîs quî saepe graviter {91} eum offenderant. Reversus in Îtaliam triumphâns Rômam ingressus est. Tum bellîs tôtô orbe compositîs Iânî geminî portâs suâ manû clausit, quae bis tantum anteâ clausae fuerant, prîmum sub Numâ rêge, iterum post prîmum Pûnicum bellum. Tunc {95} omnês praeteritôrum malôrum oblîviô cêpit populusque Rômânus praesentis ôtiî laetitiâ perfruêbâtur. Octâviânô mâximî honôrês â senâtû dêlâtî sunt. Ipse Augustus côgnôminâtus et in honôrem êius mênsis Sextîlis[3] eôdem nômine appellâtus est, quod illô mênse bellîs cîvîlibus fînis esset impositus. Patris patriae {100} côgnômen ûniversî mâximô cônsênsû dêtulêrunt eî. Dêferentibus lacrimâns respondit Augustus hîs verbîs: "Compos[4] factus vôtôrum meôrum, patrês conscrîptî, quid habeô aliud, quod deôs immortâlês precer, quam ut hunc cônsênsum vestrum ad ultimum vîtae fînem mihi perferre liceat!" {105}
Dictâtûram mâgnâ vî offerente populô dêprecâtus est. Dominî appellâtiônem semper exhorruit eamque sibi tribuî êdictô vetuit. Immô[5] dê restituendâ rê pûblicâ nôn semel côgitâvit, sed reputâns et sê prîvâtum nôn sine perîculô fore, et rem pûblicam plûrium arbitriô commissum[6] îrî, summam retinuit potestâtem, {110} id vêrô studuit nê quem novî statûs paenitêret. Bene dê iîs etiam, quôs adversâriôs expertus erat, et sentiêbat et loquêbâtur. Legentem aliquandô ûnum ê nepôtibus invênit; cumque puer territus volûmen Cicerônis, quod manû tenêbat, veste tegeret, Augustus librum cêpit eôque statim redditô, "Hîc vir," inquit {115} "fîlî mî, doctus fuit et patriae amâns."
[[108]] Pedibus saepe per urbem incêdêbat summâque cômitâte adeuntês excipiêbat. Convênit[1] aliquandô eum veterânus mîles, quî vocâtus in iûs perîclitâbâtur rogâvitque ut sibi adesset. Statim Augustus ûnum ê comitâtû[2] suô êlêgit advocâtum, quî lîtigâtôrem commendâret. Tum veterânus exclâmâvit: "At nôn ego, {121} tê perîclitante bellô Actiacô, vicârium[3] quaesîvî, sed ipse prô tê pûgnâvî," simulque dêtêxit cicâtrîcês.[4] Êrubuit[5] Augustus atque ipse vênit in advocâtiônem.
Cum post Actiacam victôriam Octâviânus Rômam reverterêtur, {125} occurrit eî inter grâtulantês opifex[6] quîdam corvum[7] tenêns, quem înstituerat haec dîcere: "Avê,[8] Caesar, victor, imperâtor!" Mîrâtus Caesar officiôsam avem vîgintî mîlibus nummôrum[9] êmit. Socius opificis, ad quem nihil ex illâ lîberâlitâte pervênerat, adfîrmâvit Caesarî habêre illum et alium corvum, quem ut adferre côgerêtur rogâvit. Adlâtus verba, quae didicerat, expressit: {131} "Avê, Antônî, victor, imperâtor!" Nihil exasperâtus Caesar satis dûxit iubêre illum dîvidere dônâtîvum[10] cum contubernâlî. Salûtâtus similiter â psittacô[11] emî eum iussit.
Exemplum sûtôrem[12] pauperem sollicitâvit ut corvum înstitueret ad parem salûtâtiônem. Quî impendiô[13] exhaustus saepe ad {136} avem nôn respondentem dîcere solêbat "Opera et impênsa[13] periit[14]!" Aliquandô tamen corvus coepit dîcere dictam salûtâtiônem. Hâc audîtâ, dum trânsit, Augustus respondit: "Satis domî tâlium salûtâtôrum habeô." Superfuit corvô memoria, ut {140} et illa, quibus dominum querentem solêbat audîre, subtexeret[15]: "Opera et impênsa periit." Ad quod Caesar rîsit emîque avem iussit, quantî[16] nûllam ante êmerat.
Solêbat Graeculus quîdam dêscendentî ê palâtiô Caesarî honôrificum aliquod epigramma porrigere.[17] Id cum frûstrâ saepe fêcisset {145} [[109]] et tamen rûrsus eum idem factûrum dûxisset Augustus, breve suâ manû in chartâ[1] exarâvit[2] Graecum epigramma et Graeculô advenientî obviam mîsit. Ille inter legendum laudâre[3] mîrârîque[3] tam[4] vôce quam[4] vultû gestûque. Deinde cum accessisset {149} ad sellam, quâ Caesar vehêbâtur, dêmissâ in pauperem crumênam[5] manû paucôs dênâriôs[6] prôtulit, quôs prîncipî daret, dîxitque sê plûs datûrum fuisse, sî plûs habuisset. Secûtô omnium rîsû, dispênsâtôrem[7] Caesar vocâvit et satis grandem pecûniae summam numerârî Graeculô iussit.
Augustus ferê nûllî sê invîtantî negâbat. Exceptus igitur â {155} quôdam cênâ satis parcâ et paene cottîdiânâ, hôc tantum însusurrâvit[8]: "Nôn putâbam mê tibi esse tam familiârem." Cum aliquandô apud Pôlliônem quendam cênâret frêgissetque ûnus ê servîs vâs crystallinum, rapî eum ad mortem Pôlliô iussit et {159} obicî mûraenîs[9] quâs ingêns piscîna[10] continêbat. Êvâsit ê manibus puer et ad pedês Caesaris cônfûgit, nihil aliud petîtûrus quam ut aliter perîret nec êsca[11] piscium fieret. Môtus est novô crûdêlitâtis genere Caesar et illum quidem mittî,[12] crystallina autem omnia côram sê frangî iussit complêrîque piscînam.
Augustus in quâdam vîllâ aegrôtâns noctês inquiêtâs agêbat, {165} rumpente somnum êius crêbrô noctuae[13] cantû. Quâ molestiâ cum lîberârî sê vehementer cupere sîgnificâsset, mîles quîdam, aucupiî perîtus, noctuam prehendendam cûrâvit, vîvamque Augustô attulit, spê ingentis praemiî. Cuî cum Augustus mîlle nummôs[14] darî {169} iussisset, ille minus dîgnum praemium exîstimâns dîcere ausus est: "Mâlô ut vîvat," et avem dîmîsit. Imperâtôrî nec ad îrâscendum causa deerat nec ad ulcîscendum potestâs: hanc tamen iniûriam aequô animô tulit Augustus hominemque impûnîtum abîre passus est.
[[110]] Augustus amîcitiâs neque facile admîsit et cônstantissimê retinuit. Imprîmîs familiârem habuit Maecênâtem, equitem Rômânum; {175} quî eâ, quâ apud prîncipem valêbat, grâtiâ ita semper ûsus est, ut prôdesset omnibus, quibus posset, nocêret nêminî. Iûs aliquandô dîcêbat Augustus et multôs capite damnâtûrus vidêbâtur. Aderat tum Maecênâs, quî per circumstantium turbam perrumpere et {180} ad tribûnal propius accêdere cônâbâtur. Quod cum frûstrâ tentâsset, haec verba in tabellâ scrîpsit: "Surge tandem, carnifex[1]!" eamque tabellam ad Augustum prôiêcit. Quâ lêctâ is statim surrêxit {185} neque quisquam est morte multâtus.
Habitâvit Augustus in aedibus modicîs, neque laxitâte[2] neque cultû[3] cônspicuîs, ac per annôs amplius quadrâgintâ in eôdem cubiculô hieme et aestâte {190} mânsit. Suppellex[4] quoque êius vix prîvâtae êlegantiae erat. Rârô veste aliâ ûsus est quam cônfectâ ab uxôre, sorôre, fîliâ neptibusque.[5] Item tamen Rômam, quam prô mâiestâte imperiî nôn {195} satis ôrnâtam invênerat, adeô excoluit, ut iûre glôriârêtur marmoream sê relinquere, quam laterîciam[6] accêpisset.
Fôrmâ fuit Augustus eximiâ et per omnês aetâtis gradûs venustissimâ. Erat tamen omnis lênôciniî[7] neglegêns et in capite cômendô tam incûriôsus, ut eô ipsô tempore, quô illud tônsôribus committeret, aut legeret aliquid aut etiam scrîberet. {201}
Paucîs annîs antequam morerêtur, gravissimam in Germâniâ accêpit clâdem, tribus legiônibus cum duce Vârô lêgâtîsque et [[111]] auxiliîs omnibus caesîs. Hâc nûntiâtâ excubiâs[1] per urbem {204} indîxit, nê quis tumultus exsisteret, et mâgnôs lûdôs Iovî optimô mâximô vôvit, sî rês pûblica in meliôrem statum vertisset. Adeô dênique[2] cônsternâtum ferunt, ut, per continuôs mênsês barbâ capillôque submissô,[3] caput interdum foribus inlîderet, vôciferâns: "Quîntilî Vâre, legiônês redde!" diemque clâdis quotannîs maestum habuerit ac lûgubrem. {210}
Tandem adflîctâ valêtûdine in Campâniam concessit, ubi, remissô ad ôtium animô, nûllô hilaritâtis genere abstinuit. Suprêmô vîtae diê petîtô speculô[4] capillum sibi cômî iussit et amîcôs circumstantês percontâtus ecquid iîs vidêrêtur mîmum[5] vîtae commodê trânsêgisse, adiêcit solitam clausulam[6]: "Êdite strepitum {215} vôsque omnês cum gaudiô applaudite." Obiit Nôlae sextum et septuâgêsimum annum agêns.
[Footnotes: XXX (pages 103-111)
103.12: See Vocab., _Hispânia_. 103.13: #studiîs vacâbat#: 'had time for (i.e. devoted himself to) study.' 104.1: At Caesar's death he was governor of Cisalpine Gaul. Antony carried a law allotting this province to himself, and then undertook to expel Brutus. 104.2: #plumbeîs lâminîs#: 'leaden plates.' 104.3: 'arm.' 104.4: 'divers.' 104.5: 'by swimming across.' 104.6: 'doves.' 104.7: 'hunger.' 104.8: 'especially.' 104.9: '(being) wounded.' 104.10: = _amîcitiâ_. 104.11: 'cloak.' 104.12: 'hilt.' 104.13: 'hesitate.' 105.1: 'marks.' 105.2: 'of Salernum,' a town in Campania; the modern Salerno. 105.3: 'though tortured.' 105.4: 'by a back door.' 105.5: 'couch.' 105.6: #Quantî . . . est#: 'What marvelous manhood it shows.' 105.7: A philosopher of the first century A.D. 105.8: 'stripped of.' 105.9: 'to one or the other,' i.e. to one, but not to both. 106.1: 'he met,' i.e. he answered. 106.2: 'prisoners of war.' Cf. _dêdere_, 'to surrender.' 106.3: Julius Caesar, like the later emperors, was deified after his death. 106.4: 'sacrificial victims.' 106.5: 'slaughtered.' 106.6: 'pleasure.' 106.7: #centiês# (sc. _centêna mîlia_) #sêstertium# = 'ten million sesterces,' or about four hundred thousand dollars. Cf. p. 88, n. 8. 106.8: #mâgnificam . . . Antôniô#: 'under other circumstances truly splendid, but to Antony quite commonplace.' 106.9: 'course.' 106.10: 'vinegar.' 106.11: 'pearls.' 106.12: 'melts,' 'dissolves.' 106.13: 'throne.' 106.14: 'asp.' 107.1: = _ostendit_. 107.2: 'gentleness.' 107.3: 'the sixth,' counting from March, with which, it is said, the Roman year originally began. 107.4: #Compos . . . meôrum#: 'Now that I have gained my heart's desire,' which had been to avenge his uncle's death. 107.5: 'Nay.' 107.6: #commissum îrî# is fut. infin. pass. of _committô_, and = 'was sure to be (lit. was going to be) handed over,' i.e. if he resigned. 108.1: 'met.' 108.2: 'retinue.' 108.3: 'substitute.' 108.4: 'wounds.' 108.5: 'blushed.' 108.6: 'artisan.' 108.7: 'raven.' 108.8: 'Hail!' 108.9: = _sêstertiôrum_. 108.10: = _dônum_. 108.11: 'parrot.' 108.12: 'cobbler.' 108.13: 'outlay.' 108.14: 'have come to naught.' 108.15: 'added': lit., 'wove in.' 108.16: #quantî . . . êmerat#: 'at a higher price than he had paid before.' 108.17: 'offer.' 109.1: 'paper.' 109.2: 'scratched off,' 'wrote.' 109.3: Examples of the historical infinitive, so called because it is especially common in historical writing. It is to be translated by an imperfect or perfect indicative. 109.4: = _et . . . et_. 109.5: 'purse.' 109.6: 'francs.' 109.7: 'steward.' 109.8: 'whispered.' 109.9: 'eels.' 109.10: 'fish-pond.' 109.11: 'food.' 109.12: 'freed.' 109.13: 'night-owl.' 109.14: = _sêstertiôs_. 110.1: 'executioner,' 'butcher.' 110.2: 'size.' 110.3: 'style.' 110.4: 'furniture.' 110.5: 'granddaughters.' 110.6: 'made of brick.' 110.7: 'finery.' 111.1: #excubiâs . . . indîxit#: 'ordered watches to be set.' 111.2: Often used like our 'to cut a long story short,' 'in short.' 111.3: #barbâ . . . submissô#: 'letting his beard grow.' 111.4: 'mirror' (of metal, generally bronze or silver). 111.5: 'comedy.' 111.6: 'conclusion.' Latin plays regularly close with an appeal of the actors to the spectators to grant them 'loud and prolonged applause.']
EXERCISES FOR TRANSLATION INTO LATIN
Words in round brackets are not to be translated; those in square brackets indicate the Latin rendering. Note the 'Caution' on p. xxv. The section numbers refer to the selections.
I.
#Apposition.#
1. Proca left his kingdom to his older son, Numitor. 2. Romulus and Remus were the sons of Rhea Silvia, a priestess of Vesta. 3. The boys were thrown into the river. 4. A shepherd of the king[1] carried them to his hut. 5. Who was the grandfather of these boys? 6. Remus, when grown,[2] was caught by (some) robbers.[3] 7. They thus accused him: "You have trespassed on the king's lands." 8. A dispute arose between the brothers. 9. Romulus said: "I shall give my name to the new city." 10. Which of them leaped over the wall?
[Footnotes: 1: Use adj. 2: See p. 2, n. 19. 3: H. 468 (415, I); M. 614; A 246; G 401; B 216.]
II.
#Agreement of adjectives, pronouns, and participles.#
1. Robbers and shepherds took refuge in[1] the city which Romulus had founded. 2. These were the fathers of the Romans. 3. The envoys that the king sent were nowhere kindly received. 4. The tribes to which he sent did not seek an alliance. 5. Many of those who gathered had not seen Rome. 6. The maidens whom they seized were the children of the Sabines, who now undertook war. 7. (While) advancing to battle, the Romans carried (their) shields on (their) left arms. 8. The Sabines killed Hostilius (while he was) fighting very bravely. 9. The Romans fell fighting bravely. 10. They founded a temple in honor[2] of Romulus and worshiped him as a god.
[Footnotes: 1: _ad_ with acc. 2: See p. 8, n. 1.]
III.
#Expressions of place; extent of time.#
1. Who succeeded Romulus? Numa Pompilius. 2. From what city did he come? From Cures, [from] a city of the Sabines. 3. What did he do at Rome? 4. He established many religious customs and had many useful laws passed. 5. A shield once slipped down from the sky. 6. (There) was a smith in Rome[1] who made twelve shields of the same shape. 7. The Romans had peace (for) forty-three years. 8. No temple was erected in honor of Numa, but he was of more use to the state than Romulus.
[Footnote: 1: Locative case.]
IV.
#Ablative absolute; locatives of common nouns.#
1. At the death of Numa [Numa having died] the Romans elected a more warlike king. 2. War[1] having broken[1] out between the Romans and the Sabines, the dispute was settled by a contest between [of] the Curiatii and the Horatii. 3. The young men took up arms and [arms having been taken up][1] advanced to battle. 4. At a given[2] signal,[2] with drawn swords, they rushed together. 5. As the two Romans fell [the two Romans falling], the Alban army shouted for joy. 6. The sister of Horatius began to weep when she saw her lover's cloak. 7. He drew his sword and stabbed the girl who forgot [having forgotten] her brothers and her country. 8. When Tullus learned of the treachery of the Alban general, in anger[3] he ordered him to be put to death. 9. Then war was declared against the Sabines.[4] 10. Very many young men were in military service, a few were at home. 11. Tullus[5] Hostilius, who succeeded Numa, liked war [war pleased] rather than peace.
[Footnotes: 1: See p. 1, n. 4. 2: See p. 5, l. 12. [[in selection II]] 3: Use participle. 4: H. 429 (386); M. 534; A. 228; G. 347; B. 187, III. 5: H. 426, 1 (385, I); M. 531; A. 227; G. 346; B. 187, II.]
V.
#Ablative of specification; dative with compounds.#