Part 20

Paucîs post annîs Cicerônî diem dîxit Clôdius tribûnus plêbis, {90} quod cîvês Rômânôs indictâ[5] causâ necâvisset. Senâtus maestus,[6] tamquam in pûblicô lûctû, veste[7] mûtâtâ prô eô dêprecâbâtur. Cicerô, cum posset armîs salûtem suam dêfendere, mâluit urbe cêdere quam suâ causâ caedem fierî. Proficîscentem omnês bonî flentês prôsecûtî sunt. Dein Clôdius êdictum prôposuit ut Mârcô {95} Tulliô[8] îgnî et aquâ interdîcerêtur: illîus domum et vîllâs incendit. Sed vîs illa nôn diuturna fuit, mox enim tôtus ferê populus Rômânus ingentî dêsîderiô Cicerônis reditum flâgitâre coepit et mâximô omnium ôrdinum studiô Cicerô in patriam revocâtus est. [[100]] Nihil per tôtam vîtam Cicerônî itinere, quô in patriam rediit, {100} accidit iûcundius. Obviam[1] eî redeuntî ab ûniversîs itum est: domus êius pûblicâ pecûniâ restitûta est.

Gravissimae illâ tempestâte inter Caesarem et Pompêium ortae sunt inimîcitiae, ut rês[2] nisi bellô dîrimî nôn posse vidêrêtur. Cicerô quidem summô studiô ênîtêbâtur[3] ut eôs inter sê reconciliâret et â bellî cîvîlis calamitâtibus dêterrêret, sed cum neutrum {106} ad pâcem ineundam permovêre posset, Pompêium secûtus est. Sed victô Pompêiô, â Caesare victôre veniam ultrô accêpit. Quô interfectô Octâviânum, Caesaris hêrêdem, fôvit,[4] Antônium impûgnâvit effêcitque ut â senâtû hostis iûdicârêtur. {110}

Sed Antônius, initâ cum Octâviânô societâte,[5] Cicerônem iam diû sibi inimîcum prôscrîpsit. Quâ rê audîtâ, Cicerô trânsversîs[6] itineribus in vîllam, quae â marî proximê aberat, fûgit indeque nâvem cônscendit, in Macedoniam trânsitûrus. Unde aliquotiêns in altum prôvectum cum modo[7] ventî adversî rettulissent, modo {115} ipse iactâtiônem maris patî nôn posset, taedium[8] tandem eum et fugae et vîtae cêpit regressusque ad vîllam "Moriar" inquit "in patriâ saepe servâtâ." Satis cônstat, adventantibus percussôribus, servôs fortiter fidêliterque parâtôs fuisse ad dîmicandum, ipsum dêpônî lectîcam[9] et quiêtôs patî, quod {120} sors inîqua côgeret, iussisse. Prôminentî[10] ex lectîcâ et immôtam cervîcem[11] praebentî[10] caput praecîsum est. Manûs quoque abscissae; caput relâtum est ad Antônium êiusque iussû cum dextrâ manû in rôstrîs positum. {125}

Quamdiû rês pûblica Rômâna per eôs gerêbâtur, quibus sê ipsa commîserat, in eam cûrâs côgitâtiônêsque ferê omnês suâs cônferêbat [[101]] Cicerô et plûs[1] operae pônêbat in agendô quam in scrîbendô. Cum autem dominâtû ûnîus C. Iûliî Caesaris omnia tenêrentur, nôn sê angôribus[2] dêdidit nec indîgnîs homine doctô voluptâtibus. Fugiêns cônspectum Forî urbisque rûra peragrâbat abdêbatque {131} sê, quantum licêbat, et sôlus erat. Nihil agere autem cum animus nôn posset, exîstimâvit honestissimê molestiâs posse dêpônî, sî sê ad philosophiam rettulisset, cuî adulêscêns multum temporis tribuerat, et omne studium cûramque convertit ad scrîbendum: atque ut cîvibus etiam ôtiôsus[3] aliquid prôdesse[4] posset, {136} êlabôrâvit ut doctiôrês fierent et sapientiôrês, plûraque brevî tempore, êversâ rê pûblicâ, scrîpsit, quam multîs annîs eâ stante scrîpserat. Sîc fâcundiae[5] et Latînârum litterârum parêns {139} êvâsit[6] pâruitque virôrum sapientium praeceptô, quî docent nôn sôlum ex[7] malîs êligere minima oportêre, sed etiam excerpere[8] ex hîs ipsîs, sî quid însit bonî.

Multa exstant facêtê[9] ab eô dicta. Cum Lentulum, generum[10] suum, exiguae statûrae hominem, vîdisset longô gladiô accinctum, "Quis" inquit "generum meum ad gladium adligâvit?"--Mâtrôna {145} quaedam iûniôrem sê, quam erat, simulâns dictitâbat sê trîgintâ tantum annôs habêre; cuî Cicerô "Vêrum est," inquit "nam hôc vîgintî annôs audiô."--Caesar, alterô cônsule mortuô diê[11] Decembris ûltimâ, Canînium cônsulem hôrâ septimâ in reliquam diêî partem renûntiâverat; quem cum plêrîque îrent {150} salûtâtum dê môre, "Fêstînêmus" inquit Cicerô "priusquam abeat magistrâtû." Dê eôdem Canîniô scrîpsit Cicerô: "Fuit mîrificâ[12] vigilantiâ Canînius, quî tôtô suô cônsulâtû somnum nôn vîderit.[13]"

[Footnote: The following selections have been edited for rapid reading or reading at sight:]

[Footnotes: XXVIII (pages 96-101)

96.3: 'ancestors.' 96.4: 'wart.' 96.5: 'nose'; cf. _nasal_. 96.6: #ciceris grânô#: 'a tiny chickpea.' 96.7: = _ut_. 96.8: 'culture.' 96.9: 'had spread.' 97.1: 'applied himself.' 97.2: 'engaged.' 97.3: 'courts.' 97.4: 'pleaded.' 97.5: 'followed,' 'courted' (cf. _sequor_). 97.6: 'independence.' 97.7: 'freedman.' 97.8: 'fearing.' 97.9: 'most eloquent.' 97.10: 'was being deprived.' 97.11: #annônae difficultâs#: 'a lack of corn.' 97.12: 'courtesy.' 97.13: 'having had proof of.' 97.14: 'lawyers.' 97.15: 'crushed.' 97.16: 'great-grandfather.' 97.17: Cf. XXVII, 19. 97.18: 'campaign.' 97.19: #que# here = 'but.' 98.1: '_though_ disabled.' 98.2: #bis . . . profugus# = _bis vincula êius profûgit_. 98.3: #nûllô nôn#: 'every.' 98.4: 'chains.' 98.5: 'shackles.' 98.6: 'slain'; lit., 'stabbed from below.' 98.7: 'fastened' (to the stump of his arm). 98.8: 'great-grandson.' 98.9: 'defeat'; a technical term of Roman politics. 98.10: 'butcher.' 98.11: #Âctum erat dê#: 'it would have been all up with.' 98.12: #in . . . incidisset#: 'happened in the days of.' 98.13: Cicero. 98.14: 'prowess.' 98.15: 'culprit.' 98.16: 'by a general downfall.' 98.17: 'conspicuous'; lit., 'shining.' 98.18: 'having first said.' 98.19: from _gîgnô_, 'to beget.' 99.1: 'life.' 99.2: 'corpses.' 99.3: Sc. _concidisset_. 99.4: #ut . . . dîspexerim#: '(as to say) that I should have of my own accord clearly perceived.' 99.5: #indictâ causâ#: 'with their cause unpleaded,' i.e. without giving them a trial. 99.6: 'mourning.' 99.7: #veste mûtâtâ#: i.e. changing their ordinary attire, which was white, for darker robes of mourning. 99.8: #Tulliô . . . interdîcerêtur#: lit., 'that a ban should be laid on Tullius in respect of fire and water,' i.e. that he should be outlawed, and every one forbidden to aid him, even with the necessaries of life. 100.1: #Obviam . . . est#: 'all went to meet him.' 100.2: 'trouble.' 100.3: 'strove.' 100.4: 'cherished,' 'supported.' 100.5: The reference is to the Second Triumvirate. 100.6: #trânsversîs itineribus#: i.e. by out of the way paths. 100.7: #modo . . . modo#: 'now . . . now.' 100.8: 'disgust.' 100.9: 'litter,' 'sedan chair.' 100.10: 'leaning out'; sc. _eî_, dat. of disadvantage with #praecîsum est#. 100.11: 'neck.' 101.1: #plûs . . . scrîbendô#: 'he devoted more of his time to practical affairs than to literature.' 101.2: 'sorrow.' 101.3: #etiam ôtiôsus#: 'even though at ease,' i.e. not burdened with official duties. #ôtiôsus# here, as often = _prîvâtus_. 101.4: 'benefit.' 101.5: 'eloquence.' Sc. #Latînae#, to be derived from #Latînârum#. 101.6: 'became.' 101.7: #ex . . . oportêre#: we should say, 'of two evils choose the less.' 101.8: 'extract'; lit., 'pluck.' 101.9: 'wittily.' 101.10: 'son-in-law.' 101.11: On this day the consuls went out of office. 101.12: 'wondrous.' 101.13: causal subjunctive.]

#XXIX. Marcus Brutus# [[stripped text]]

M. Brutus, ex illa gente, quae Roma Tarquinios eiecerat, oriundus, Athenis philosophiam, Rhodi eloquentiam didicit. Eius pater, qui Sullae partibus adversabatur, iussu Pompei interfectus erat, unde Brutus cum eo graves gesserat simultates. Bello tamen civili Pompei causam, quod iustior videretur, secutus dolorem suum rei publicae utilitati posthabuit. Victo Pompeio Brutus a Caesare servatus est et praetor etiam factus. Postea vero, cum Caesar superbia elatus senatum contemnere et regnum adfectare coepisset, populus, praesenti statu haud laetus, vindicem libertatis requirebat. Subscripsere quidam L. Bruti statuae: "Utinam viveres!" Item ipsius Caesaris statuae: "Brutus, quia reges eiecit, primus consul factus est; hic, quia consules eiecit, postremo rex factus est." Inscriptum quoque est M. Bruti praetoris tribunali: "Dormis, Brute!"

Cognita populi Romani voluntate, Brutus adversus Caesarem conspiravit. Pridie quam Caesar est occisus, Porcia, Bruti uxor, Catonis filia, consilii conscia, egresso cubiculum Bruto, cultellum tonsorium quasi unguium resecandorum causa poposcit eoque velut forte elapso se vulneravit. Clamore deinde ancillarum in cubiculum revocatus obiurgare eam coepit, quod tonsoris praeripuisset officium. Cui secreto Porcia "Non est" inquit "hoc temerarium factum meum, sed in tali statu nostro mei erga te amoris certissimum indicium. Experiri enim volui, si tibi propositum ex sententia parum cessisset, quam aequo animo me ferro essem interemptura." Quibus verbis auditis Brutus ad caelum manus et oculos sustulisse dicitur et exclamavisse: "Utinam dignus tali coniuge maritus videri possem!"

Interfecto Caesare, cum Antonius vestem eius sanguinolentam ostentans populum veluti furore quodam adversus coniuratos inflammasset, Brutus in Macedoniam concessit ibique apud urbem Philippos adversus Antonium et Octavianum dimicavit. Victus acie, cum in tumulum se nocte recepisset, audita Cassii morte, ne in hostium manus veniret, uni ex comitibus latus transfodiendum praebuit. Antonius Bruti corpus liberto suo sepeliendum tradidit, quoque honoratius cremaretur, inici ei suum paludamentum iussit, iacentem non hostem, sed civem deposito existimans odio. Cumque interceptum a liberto paludamentum comperisset, ira percitus protinus in eum animadvertit, praefatus: "Quid? tu ignorasti cuius tibi viri sepulturam commisissem?" Non eadem fuit Octaviani erga Brutum moderatio, is enim avulsum Bruti caput Romam misit, ut Gai Caesaris statuae subiceretur. Porcia cum victum et interemptum virum suum cognovisset, quia ferrum non dabatur, ardentes ore carbones hausit, virilem patris exitum mulier imitata novo mortis genere.

[[102]]

#XXIX. Mârcus Brûtus# [[as printed]]

M. Brûtus, ex illâ gente, quae Rômâ Tarquiniôs êiêcerat, oriundus,[1] Athênîs philosophiam, Rhodî êloquentiam didicit. Êius pater, quî Sullae partibus adversâbâtur, iussû Pompêî interfectus erat, unde Brûtus cum eô gravês gesserat[2] {5} simultâtês. Bellô tamen cîvîlî Pompêî causam, quod iûstior vidêrêtur, secûtus dolôrem suum reî pûblicae ûtilitâtî posthabuit. Victô Pompêiô Brûtus â Caesare servâtus est et praetor etiam factus. Posteâ vêrô, cum Caesar superbiâ êlâtus senâtum {10} contemnere et rêgnum adfectâre[3] coepisset, populus, praesentî statû haud laetus, vindicem[4] lîbêrtâtis requîrêbat. Subscrîpsêre quîdam L. Brûtî[5] statuae: "Utinam[6] vîverês!" Item ipsîus Caesaris statuae: "Brûtus, quia rêgês êiêcit, prîmus cônsul factus {14} est; hîc, quia cônsulês êiêcit, postrêmô rêx factus est." Înscrîptum quoque est M. Brûtî praetôris tribûnâlî: "Dormîs,[7] Brûte!"

Côgnitâ populî Rômânî voluntâte, Brûtus adversus Caesarem cônspîrâvit. Prîdiê quam Caesar est occîsus, Porcia, Brûtî uxor, Catônis fîlia, cônsiliî[8] cônscia, êgressô cubiculum[9] Brûtô, {19} cultellum[10] tônsôrium quasi unguium[11] resecandôrum causâ popôscit eôque velut forte êlâpsô sê vulnerâvit. Clâmôre deinde ancillârum[12] in cubiculum revocâtus obiûrgâre[13] eam coepit, quod tônsôris praeripuisset officium. Cuî sêcrêtô Porcia "Nôn est" inquit "hôc temerârium[14] factum meum, sed in tâlî statû nostrô meî ergâ tê amôris certissimum indicium. Experîrî enim voluî, sî[15] {25} [[103]] tibi prôpositum ex sententiâ parum cessisset, quam aequô animô mê ferrô essem interêmptûra." Quibus verbîs audîtîs Brûtus ad caelum manûs et oculôs sustulisse dîcitur et exclâmâvisse: "Utinam dîgnus tâlî côniuge marîtus vidêrî possem!"

Interfectô Caesare, cum Antônius vestem êius sanguinolentam[1] {30} ostentâns populum velutî furôre quôdam adversus coniûrâtôs înflammâsset, Brûtus in Macedoniam concessit ibique apud urbem Philippôs adversus Antônium et Octâviânum dîmicâvit. Victus aciê, cum in tumulum[2] sê nocte recêpisset, audîtâ Cassiî morte, nê in hostium manûs venîret, ûnî ex comitibus latus trânsfodiendum praebuit. Antônius Brûtî corpus lîbertô suô sepeliendum[3] {36} trâdidit, quôque[4] honôrâtius cremârêtur, inicî eî suum palûdâmentum[5] iussit, iacentem[6] nôn hostem, sed cîvem dêpositô exîstimâns odiô. Cumque interceptum â lîbertô palûdâmentum comperisset, îrâ percitus[7] prôtinus in eum animadvertit, praefâtus: "Quid? tû îgnôrâstî cûius tibi virî sepultûram commîsissem?" {41} Nôn eadem fuit Octâviânî ergâ Brûtum moderâtiô, is enim âvulsum[8] Brûtî caput Rômam mîsit, ut Gâî Caesaris statuae subicerêtur. Porcia cum victum et interêmptum virum suum côgnôvisset, quia ferrum nôn dabâtur, ârdentês ôre carbônes[9] {45} hausit, virîlem patris[10] exitum mulier[11] imitâta novô mortis genere.

[Footnotes: XXIX (pages 102-103)

102.1: = _ortus, nâtus_. 102.2: _simultâtês gerere_ = 'to carry on a feud.' 102.3: 'to aim at.' 102.4: 'champion.' 102.5: The Brutus of selection IX. 102.6: #Utinam vîverês!# 'O that you were yet alive.' The subjunctive here expresses a wish or prayer; cf. l. 29. 102.7: 'you're fast asleep.' 102.8: #cônsiliî cônscia#: 'who was aware of,' etc. 102.9: 'sleeping-room.' 102.10: #cultellum tônsôrium#: 'a barber's knife.' 102.11: 'nails.' 102.12: 'maids.' 102.13: 'scold.' 102.14: 'heedless,' 'random.' 102.15: #sî . . . cessisset#: 'if your plan did not turn out according to your expectations.' Join with what follows. 103.1: 'bloody.' 103.2: 'hill.' 103.3: _sepelîre_ = 'to dispose of a body,' whether by burial or by cremation. 103.4: #quôque# = 'and in order that.' 103.5: 'cloak.' 103.6: 'the dead man.' 103.7: 'thoroughly aroused.' 103.8: 'torn (from the body).' 103.9: 'coals.' 103.10: See Vocab., _Catô_. 103.11: 'woman though she was.']

#XXX. Octavianus Caesar Augustus# [[stripped text]]

Octavianus, Iuliae, Gai Caesaris sororis, nepos, quartum annum agens patrem amisit. Ab avunculo adoptatus profectum eum in Hispanias adversus Gnaei Pompei liberos secutus est. Deinde ab eo Apolloniam missus studiis vacavit. Utque primum occisum Caesarem heredemque se comperit, in urbem regressus hereditatem adiit, nomen Caesaris sumpsit conlectoque veteranorum exercitu opem Decimo Bruto tulit, qui ab Antonio Mutinae obsidebatur. Cum autem urbis aditu prohiberetur, ut Brutum de omnibus rebus certiorem faceret, primo litteras misit plumbeis laminis inscriptas, quas ad bracchium religatas urinatores Scultennam amnem transnantes ad Brutum deferebant. Quin et avibus internuntiis utebatur. Columbis enim, quas inclusas ante fame adfecerat, epistulas ad collum religabat easque a proximo moenibus loco emittebat. Illae, lucis cibique avidae, altissima aedificiorum petentes excipiebantur a Decimo Bruto, qui eo modo de omnibus rebus certior fiebat, utique postquam disposito quibusdam locis cibo columbas illuc devolare instituerat.

Bellum Mutinense Octavianus duobus proeliis confecit, quorum in altero non ducis modo, sed militis etiam functus est officio atque in media dimicatione, aquilifero legionis suae graviter saucio, aquilam umeris subisse diuque fertur portasse. Postea reconciliata cum Antonio gratiaiunctisque cum eo copiis, ut Gai Caesaris necem ulcisceretur, ad urbem hostiliter accessit misitque qui nomine exercitus sibi consulatum deposcerent. Cunctante senatu centurio, princeps legationis, reiecto sagulo, ostendens gladii capulum non dubitavit in Curia dicere: "Hic faciet, si vos non feceritis."

Ita cum Octavianus vicesimo aetatis anno consulatum invasisset, pacem fecit cum Antonio et Lepido, ita ut triumviri rei publicae constituendae per quinquennium essent ipse et Lepidus et Antonius, et ut suos quisque inimicos proscriberent. Quae proscriptio Sullana longe crudelior fuit. Exstant autem ex ea multa vel extremae impietatis vel mirae fidei ac constantiae exempla. T. Toranius, triumvirorum partes secutus, proscripti patris sui, praetorii et ornati viri, latebras, aetatem notasque corporis, quibus agnosci posset, centurionibus edidit, qui eum persecuti sunt. Alius quidam cum proscriptum se cognovisset, ad clientem suum confugit; sed filius eius per ipsa vestigia patris militibus ductis occidendum eum in conspectu suo obiecit.

Cum C. Plotius Plancus a triumviris proscriptus in regione Salernitana lateret, servi eius, comprehensi multumque ac diu torti, negabant se scire ubi dominus esset. Non sustinuit deinde Plancus tam fideles tamque boni exempli servos ulterius cruciari; sed processit in medium iugulumque gladiis militum obiecit. Senatoris cuiusdam servus cum ad dominum proscriptum occidendum milites advenisse cognosset, commutata cum eo veste, permutato etiam anulo, illum postico clam emisit, se autem in cubiculum ad lectulum recepit et ut dominum occidi passus est. "Quanti viri est" addit Seneca, "cum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei mortem concupiscere!"

Octavianus deinde M. Brutum, interfectorem Caesaris, bello persecutus id bellum, quamquam invalidus atque aeger, duplici proelio transegit; quorum priore castris exutus vix fuga evasit. Victor acerbissime se gessit: in nobilissimum quemque captivum non sine verborum contumelia saeviit. Uni suppliciter sepulturam precanti respondisse dicitur iam istam in volucrum fore potestate. Alios, patrem et filium, pro vita rogantes sortiri fertur iussisse ut alterutri concederetur, ac cum, patre quia se obtulerat occiso, filius quoque voluntaria occubuisset nece, spectasse utrumque morientem. Orare veniam vel excusare se conantibus, una voce occurrebat moriendum esse. Scribunt quidam trecentos ex dediticiis electos ad aram divo Iulio exstructam Idibus Martiis hostiarum more mactatos.

Abalienatus postea est ab Antonio, quod is, repudiata Octavia sorore, Cleopatram, Aegypti reginam, duxisset uxorem: quae quidem mulier cum Antonio luxu et deliciis certabat. Una se cena centies sestertium absumpturam aliquando dixerat. Cupiebat discere Antonius, sed fieri posse non arbitrabatur. Postero igitur die magnificam alias cenam, sed cottidianam Antonio apposuit inridenti, quod promisso stare non potuisset. At illa inferri mensam secundam iussit. Ex praecepto ministri unum tantum vas ante eam posuere aceti, cuius asperitas visque margaritas resolvit. Exspectante igitur Antonio quidnam esset actura, margaritam, quam auribus gerebat, detraxit et aceto liquefactam absorbuit. Victum Antonium omnes, qui aderant, pronuntiaverunt.

Octavianus cum Antonio apud Actium, qui locus est in Epiro, navali proelio dimicavit. Victum et fugientem persecutus Aegyptum petiit, et Alexandream, quo Antonius cum Cleopatra confugerat, obsedit. Antonius in ultima rerum desperatione, cum habitu regis in solio regali sedisset, mortem sibi ipse conscivit. Cleopatra, quam Octavianus, Alexandrea in potestatem redacta, magno opere cupiebat vivam comprehendi triumphoque servari, aspidem sibi adferendam curavit eiusque morsu periit. Cleopatrae mortuae communem cum Antonio sepulturam tribuit.

Tandem Octavianus, hostibus victis solus imperio potitus, clementem se exhibuit. Omnia deinceps in eo plena mansuetudinis et humanitatis. Multis ignovit vel iis qui saepe graviter eum offenderant. Reversus in Italiam triumphans Romam ingressus est. Tum bellis toto orbe compositis Iani gemini portas sua manu clausit, quae bis tantum antea clausae fuerant, primum sub Numa rege, iterum post primum Punicum bellum. Tunc omnes praeteritorum malorum oblivio cepit populusque Romanus praesentis otii laetitia perfruebatur. Octaviano maximi honores a senatu delati sunt. Ipse Augustus cognominatus et in honorem eius mensis Sextilis eodem nomine appellatus est, quod illo mense bellis civilibus finis esset impositus. Patris patriae cognomen universi maximo consensu detulerunt ei. Deferentibus lacrimans respondit Augustus his verbis: "Compos factus votorum meorum, patres conscripti, quid habeo aliud, quod deos immortales precer, quam ut hunc consensum vestrum ad ultimum vitae finem mihi perferre liceat!"

Dictaturam magna vi offerente populo deprecatus est. Domini appellationem semper exhorruit eamque sibi tribui edicto vetuit. Immo de restituenda re publica non semel cogitavit, sed reputans et se privatum non sine periculo fore, et rem publicam plurium arbitrio commissum iri, summam retinuit potestatem, id vero studuit ne quem novi status paeniteret. Bene de iis etiam, quos adversarios expertus erat, et sentiebat et loquebatur. Legentem aliquando unum e nepotibus invenit; cumque puer territus volumen Ciceronis, quod manu tenebat, veste tegeret, Augustus librum cepit eoque statim reddito, "Hic vir," inquit "fili mi, doctus fuit et patriae amans."

Pedibus saepe per urbem incedebat summaque comitate adeuntes excipiebat. Convenit aliquando eum veteranus miles, qui vocatus in ius periclitabatur rogavitque ut sibi adesset. Statim Augustus unum e comitatu suo elegit advocatum, qui litigatorem commendaret. Tum veteranus exclamavit: "At non ego, te periclitante bello Actiaco, vicarium quaesivi, sed ipse pro te pugnavi," simulque detexit cicatrices. Erubuit Augustus atque ipse venit in advocationem.

Cum post Actiacam victoriam Octavianus Romam reverteretur, occurrit ei inter gratulantes opifex quidam corvum tenens, quem instituerat haec dicere: "Ave, Caesar, victor, imperator!" Miratus Caesar officiosam avem viginti milibus nummorum emit. Socius opificis, ad quem nihil ex illa liberalitate pervenerat, adfirmavit Caesari habere illum et alium corvum, quem ut adferre cogeretur rogavit. Adlatus verba, quae didicerat, expressit: "Ave, Antoni, victor, imperator!" Nihil exasperatus Caesar satis duxit iubere illum dividere donativum cum contubernali. Salutatus similiter a psittaco emi eum iussit.

Exemplum sutorem pauperem sollicitavit ut corvum institueret ad parem salutationem. Qui impendio exhaustus saepe ad avem non respondentem dicere solebat "Opera et impensa periit!" Aliquando tamen corvus coepit dicere dictam salutationem. Hac audita, dum transit, Augustus respondit: "Satis domi talium salutatorum habeo." Superfuit corvo memoria, ut et illa, quibus dominum querentem solebat audire, subtexeret: "Opera et impensa periit." Ad quod Caesar risit emique avem iussit, quanti nullam ante emerat.

Solebat Graeculus quidam descendenti e palatio Caesari honorificum aliquod epigramma porrigere. Id cum frustra saepe fecisset et tamen rursus eum idem facturum duxisset Augustus, breve sua manu in charta exaravit Graecum epigramma et Graeculo advenienti obviam misit. Ille inter legendum laudare mirarique tam voce quam vultu gestuque. Deinde cum accessisset ad sellam, qua Caesar vehebatur, demissa in pauperem crumenam manu paucos denarios protulit, quos principi daret, dixitque se plus daturum fuisse, si plus habuisset. Secuto omnium risu, dispensatorem Caesar vocavit et satis grandem pecuniae summam numerari Graeculo iussit.

Augustus fere nulli se invitanti negabat. Exceptus igitur a quodam cena satis parca et paene cottidiana, hoc tantum insusurravit: "Non putabam me tibi esse tam familiarem." Cum aliquando apud Pollionem quendam cenaret fregissetque unus e servis vas crystallinum, rapi eum ad mortem Pollio iussit et obici muraenis quas ingens piscina continebat. Evasit e manibus puer et ad pedes Caesaris confugit, nihil aliud petiturus quam ut aliter periret nec esca piscium fieret. Motus est novo crudelitatis genere Caesar et illum quidem mitti, crystallina autem omnia coram se frangi iussit complerique piscinam.