Part 19

86.8: See Vocab., _Iûlius_. 86.9: ablative of source. 86.10: Cf. p. 73, n. 1. 86.11: i.e. Sulla. 86.12: #neque potuit#: '_but_ he was not able.' 86.13: _êlâbor_. 87.1: #quârtânae# (sc. _febris_) #. . . labôrâbat#: 'he was suffering from intermittent fever.' #morbô# is abl. of cause. 87.2: #prope . . . noctês#: 'almost every night.' 87.3: #nê . . . êvâsit#: 'he barely, by giving money, escaped being surrendered to Sulla.' #nê . . . perdûcerêtur# expresses the purpose of #datâ pecûniâ#. 87.4: Cf. p. xxiii, K 8. 87.5: = a rel. clause (cf. p. xxiv, L 1): 'who pleaded (for Caesar)'; lit., 'who sought to beg him off.' 87.6: For the subjunctive, see p. 63, n. 5. Sulla said: _Vincite, dummodo sciâtis_, etc. Translate #prôclâmâsse . . . scîrent# thus: 'cried out (bidding them) have their way, but at the same time to (lit. provided they) realize.' 87.7: See H 587 (513, I): M 920: A 314: G 573: B 310. 87.8: 'oratory.' 87.9: _prope abesse_ = 'to be near by,' is a common idiom. 88.1: See Vocab., _Hispânia_. 88.2: i.e. even in so insignificant a place. 88.3: = _quod avidus erat_. 88.4: #aliîs rêbus#: 'under other circumstances,' 'otherwise.' For the case, see p. 27, n. 3. 88.5: The subjunctive here = an imperative: see p. 31, n. 9. Note also that #colâs# is an example of the indefinite or universal second person, since the command is addressed, not to any particular individual, but to any one and every one. 88.6: #lûdôs êdidit#: 'he celebrated games.' On the magnificence of the games which the Aediles gave depended very largely their chance of promotion to the higher offices. 88.7: 'whereby'; abl. of means. 88.8: #sibi . . . sêstertium#: with #mîlliês# sc. _centêna mîlia_, and take #sêstertium# as gen. plural from _sêstertius_, and dependent on _mîlia_. Translate: 'that he needed 100,000,000 sesterces,' i.e. about $4,000,000. See Vocab., _sêstertius_. 88.9: #societâtem . . . iûnxit#: this combination is called 'The First Triumvirate.' 89.1: #sî . . . sîgnârent#: an instance of the iterative subjunctive (p. 45, n. 2) = 'whenever they affixed their seals as witnesses.' 89.2: #cônsulibus . . . Bibulô#: for this way of dating events, see XIV, 1. 89.3: Sc. _esse_. 89.4: #fûnctus# (_fungor_) = _postquam fûnctus est_. 89.5: Cf. p. xvii, C 2. 89.6: Sc. _eîs_, as dat. of indirect object with #imperâvit#. Caesar's operations were confined to the southern portion of Great Britain. 89.7: = _Hôc tempore_, i.e. during this campaign. The language of this whole sentence is somewhat loose. The writer begins as if he were going to say: _Hîc, cum . . . nârrantur, tum Caesarem ipsum êgregium fêcisse nârrant_, but changes the construction at #tum#. 89.8: #cum . . . tum#: cf. p. 67, n. 7. 89.9: #illud# is explained by the clause #quod . . . restituit#. The episode occurred in one of Caesar's Gallic campaigns, not, as here stated, in Britain. It is related in the second book of Caesar's _Gallic War_. Cf. also Longfellow's _Courtship of Miles Standish_, II. 89.10: #iam conversum# = _quî iam conversus erat_. 89.11: #comprehênsum . . . dêtrâxit# = _comprehendit et . . . dêtrâxit_. 90.1: 'preserved.' 90.2: Sc. _erant_; also _erat_ with #gravis#. Through the influence of #iam prîdem# both verbs have the force of Eng. pluperfects: H 535, 1 (469, 2): M 738: A 277, _b_: G 234: B 260, 4. 90.3: Point out the chiasmus (p. 21, n. 15) in #Caesaris . . . superiôrem#. 90.4: The law required a candidate to give notice of his candidacy in person at Rome within seventeen days of the election. Caesar desired to stand for the consulship in 49 B.C. 90.5: Cf. p. xviii, E 5. 90.6: #bellandum# (sc. _esse_): an impersonal passive: 'that war was necessary.' 90.7: #quî . . . erat#: this river also formed the boundary between Italy proper and Cisalpine Gaul; hence by crossing it Caesar put himself in a position of open hostility to the government. 90.8: = _per_, 'through the midst of.' 90.9: #côpiîs . . . cêssantibus#: causal abl. abs.: 'when, because his forces . . . tarried too long, he had sent,' etc. 91.1: Cf. p. xx, G 4. 91.2: abl. both of cause and means. Join with #praeferôcem#. 91.3: #intrâ . . . vênit#: 'within four days of his arrival (and) within four hours after he caught sight of him.' 91.4: See p. xvii, C 2. 91.5: Strictly, we ought to have _ante victum esse quam vîsus esset_, the subjunctive being due to the indirect discourse. Caesar said: _ante victus est quam vîsus_ (_est_). The infinitive #vîsum# (_esse_) is due to attraction of the neighboring infinitive #victum esse#. 91.6: #Ponticô . . . triumphô#: i.e. the procession in which he celebrated his victory in Pontus. #triumphô# is dat. with #praetulit#. 91.7: Q. Metellus Pius Scipio, father-in-law of Pompey. 91.8: at Thapsus, 46 B.C. 91.9: Cf. XXVI, 49. 91.10: #auxiliîs . . . cônfluentibus#: the abl. abs. denotes both cause and attendant circumstance. 91.11: = _eôrum quî sequêbantur_. Cf. _volentibus_, XIII, 97. 92.1: 'His own,' i.e. his usual. 92.2: #plûs . . . Mârte#: 'since the battle was more than doubtful.' The battle was fought at Munda, 45 B.C. 92.3: Cf. p. 63, n. 5. 92.4: = _quâlem_. So #quô# = _quâlî_. 92.5: #fâstôs corrêxit#: In III, 22, it is stated that Numa divided the year into twelve months according to the course of the moon. This year contained only 355 days. In order, therefore, to make the months coincide with the seasons to which they belong, Numa ordered that every two years an extra month, called a _mênsis intercalâris_, should be added. These intercalary months were inserted after February 23d, and contained alternately 22 and 23 days. This arrangement made the average length of the year 366-1/4 days. A further cause of confusion was the fact that the Pontifices, who had charge of the calendar, often, for political reasons, omitted the intercalary month. In Caesar's time the error amounted to about three months. The calendar arranged by him is almost identical with that in use to-day. 92.6: from _quisque_: 'each,' 'every.' 92.7: Sc. _rêrum_. _rês repetundae_ was a technical term for 'extortion.' For the gen., see p. 36, n. 8. 92.8: A _lêx sumptuâria_ was a law regulating the sums of money which might be spent for various purposes. Caesar attempted especially to check extravagance in dress and at banquets. 92.9: The infinitives in lines 146-151 are used because the clauses in which they stand are in apposition to _plûra ac mâiôra_, l. 144. See p. 86, n. 5. 93.1: #quâs . . . pûblicâre#: 'to throw open to the public as large libraries as possible.' 93.2: The celebrated Mark Antony. 93.3: #â . . . virîs#: 'by more than sixty men.' For the case of #virîs#, see p. 10, n. 18. 93.4: 'had warned him,' _not_ 'had predicted': hence it may be construed with a substantive clause of purpose (#ut . . . cavêret#) as its object. 93.5: #speciê officiî#: 'under pretense of doing him honor.' Cf. _per speciem vênandî_, XIX, 60. 93.6: Sc. _eî_: dat. of interest. 93.7: 'by'; cf. p. 11, n. 10. 93.8: #adversum# (sc. _eum_) #vulnerat#: 'wounds him in front.' The wound was in the shoulder. For #adversum# as = an adverbial phrase, cf. p. 4, n. 4. 94.1: 'assailed.' 94.2: _obtingô_. 95.1: #suâ morte#: 'a natural death'; an ablative of manner. 95.2: #Quô rârior . . . hôc laudanda magis#: 'The rarer . . . the more praiseworthy.' #Quô# and #hôc# are ablative of the degree of difference (a variety of the ablative of means): cf. p. 39, n. 12. 95.3: i.e. over his fellow-citizens. 95.4: #quî . . . partibus#: 'who had apparently belonged,' etc. How literally? With #dîversîs# sc. _Pompêiô_. 95.5: #nê . . . darent#: 'that they might not by any chance give occasion to vigorous measures,' etc. 95.6: #cûius . . . îgnôrâbat#: 'by whose verses, as he very well knew, his own fair fame had been wounded.' 95.7: ablatives of characteristic. 95.8: #paulô plêniôre#: 'somewhat full.' 95.9: Sc. _corônae_, and cf. the frequent omission of _manus_ with _dextra_ and _sinistra_. 96.1: #Vînî parcissimum#: cf. _Cibî vînîque temperâns, somnî parcus_, XXVI, 21, and note. 96.2: #ut . . . praevenîret# expresses result, not purpose.]

#XXVIII. Marcus Tullius Cicero# [[stripped text]]

Marcus Tullius Cicero, equestri genere, Arpini, quod est Volscorum oppidum, natus est. Ex eius avis unus verrucam in extremo naso sitam habuit, ciceris grano similem; inde cognomen Ciceronis genti inditum. Suadentibus quibusdam ut id nomen mutaret, "Dabo operam" inquit "ut istud cognomen nobilissimorum nominum splendorem vincat." Cum a patre Romam missus, ubi celeberrimorum magistrorum scholis interesset, eas artes disceret, quibus aetas puerilis ad humanitatem solet informari, tanto successu tantaque cum praeceptorum tum ceterorum discipulorum admiratione id fecit, ut, cum fama de Ciceronis ingenio et doctrina ad alios manasset, non pauci, qui eius videndi et audiendi gratia scholas adirent, reperti esse dicantur.

Cum nulla re magis ad summos in re publica honores viam muniri posse intellegeret quam arte dicendi et eloquentia, toto animo in eius studium incubuit, in quo quidem ita versatus est, ut non solum eos, qui in Foro et iudiciis causas perorarent, studiose sectaretur, sed privatim quoque diligentissime se exerceret. Primum eloquentiam et libertatem adversus Sullanos ostendit. Nam cum Roscium quendam, parricidii accusatum, ob Chrysogoni, Sullae liberti, qui in eius adversariis erat, potentiam nemo defendere auderet, tanta eloquentiae vi eum defendit Cicero, ut iam tum in arte dicendi nullus ei par esse videretur. Ex quo invidiam veritus Athenas studiorum gratia petiit, ubi Antiochum philosophum studiose audivit. Inde eloquentiae causa Rhodum se contulit, ubi Molonem, Graecum rhetorem tum disertissimum, magistrum habuit. Qui cum Ciceronem dicentem audivisset, flevisse dicitur, quod per hunc Graecia eloquentiae laude privaretur.

Romam reversus quaestor Siciliam habuit. Nullius vero quaestura aut gratior aut clarior fuit; cum magna tum esset annonae difficultas, initio molestus erat Siculis, quos cogeret frumenta in urbem mittere; postea vero, diligentiam et iustitiam et comitatem eius experti, maiores quaestori suo honores quam ulli umquam praetori detulerunt. E Sicilia reversus Romam in causis dicendis ita floruit, ut inter omnes causarum patronos et esset et haberetur princeps.

Consul deinde factus L. Sergii Catilinae coniurationem singulari virtute, constantia, cura compressit. Catilinae proavum, M. Sergium, incredibili fortitudine fuisse Plinius refert. Stipendia is fecit secundo bello Punico. Secundo stipendio dextram manum perdidit: stipendiis duobus ter et vicies vulneratus est: ob id neutra manu, neutro pede satis utilis, plurimisque postea stipendiis debilis miles erat. Bis ab Hannibale captus, bis vinculorum eius profugus, viginti mensibus nullo non die in catenis aut compedibus custoditus. Sinistra manu sola quater pugnavit, duobus equis, insidente eo, suffossis. Dextram sibi ferream fecit eaque religata proeliatus Cremonam obsidione exemit, Placentiam tutatus est, duodena castra hostium in Gallia cepit. Ceteri profecto, Plinius addit, victores hominum fuere, Sergius vicit etiam fortunam.

Singularem huius viri gloriam foede dehonestavit pronepotis scelus. Hic enim rei familiaris, quam profuderat, inopia multorumque scelerum conscientia in furorem actus et dominandi cupiditate incensus indignatusque, quod in petitione consulatus repulsam passus esset, coniuratione facta senatum confodere, consules trucidare, urbem incendere, diripere aerarium constituerat. Actum erat de pulcherrimo imperio, nisi illa coniuratio in Ciceronem et Antonium consules incidisset, quorum alter industria rem patefecit, alter manu oppressit. Cum Cicero, habito senatu, in praesentem reum perorasset, Catilina, incendium suum ruina se restincturum esse minitans, Roma profugit et ad exercitum, quem paraverat, proficiscitur, signa inlaturus urbi. Sed socii eius, qui in urbe remanserant, comprehensi in carcere necati sunt. A. Fulvius, vir senatorii ordinis, filium, iuvenem et ingenio et forma inter aequales nitentem, pravo consilio Catilinae amicitiam secutum inque castra eius ruentem, ex medio itinere retractum supplicio mortis adfecit, praefatus non se Catilinae illum adversus patriam, sed patriae adversus Catilinam genuisse.

Neque eo magis ab incepto Catilina destitit, sed infestis signis Romam petens Antonii exercitu opprimitur. Quam atrociter dimicatum sit exitus docuit: nemo hostium bello superfuit; quem quisque in pugnando ceperat locum, eum amissa anima tegebat. Catilina longe a suis inter hostium cadavera repertus est: pulcherrima morte, si pro patria sic concidisset! Senatus populusque Romanus Ciceronem patrem patriae appellavit. Cicero ipse in oratione pro Sulla palam praedicat consilium patriae servandae fuisse iniectum sibi a diis, cum Catilina coniurasset adversus eam. "O dii immortales," inquit "vos profecto incendistis tum animum meum cupiditate conservandae patriae. Vos avocastis me a cogitationibus omnibus ceteris et convertistis ad salutem unam patriae. Vos denique praetulistis menti meae clarissimum lumen in tenebris tantis erroris et inscientiae. Tribuam enim vobis, quae sunt vestra. Nec vero possum tantum dare ingenio meo, ut dispexerim sponte mea in tempestate illa turbulentissima rei publicae, quid esset optimum factu."

Paucis post annis Ciceroni diem dixit Clodius tribunus plebis, quod cives Romanos indicta causa necavisset. Senatus maestus, tamquam in publico luctu, veste mutata pro eo deprecabatur. Cicero, cum posset armis salutem suam defendere, maluit urbe cedere quam sua causa caedem fieri. Proficiscentem omnes boni flentes prosecuti sunt. Dein Clodius edictum proposuit ut Marco Tullio igni et aqua interdiceretur: illius domum et villas incendit. Sed vis illa non diuturna fuit, mox enim totus fere populus Romanus ingenti desiderio Ciceronis reditum flagitare coepit et maximo omnium ordinum studio Cicero in patriam revocatus est. Nihil per totam vitam Ciceroni itinere, quo in patriam rediit, accidit iucundius. Obviam ei redeunti ab universis itum est: domus eius publica pecunia restituta est.

Gravissimae illa tempestate inter Caesarem et Pompeium ortae sunt inimicitiae, ut res nisi bello dirimi non posse videretur. Cicero quidem summo studio enitebatur ut eos inter se reconciliaret et a belli civilis calamitatibus deterreret, sed cum neutrum ad pacem ineundam permovere posset, Pompeium secutus est. Sed victo Pompeio, a Caesare victore veniam ultro accepit. Quo interfecto Octavianum, Caesaris heredem, fovit, Antonium impugnavit effecitque ut a senatu hostis iudicaretur.

Sed Antonius, inita cum Octaviano societate, Ciceronem iam diu sibi inimicum proscripsit. Qua re audita, Cicero transversis itineribus in villam, quae a mari proxime aberat, fugit indeque navem conscendit, in Macedoniam transiturus. Unde aliquotiens in altum provectum cum modo venti adversi rettulissent, modo ipse iactationem maris pati non posset, taedium tandem eum et fugae et vitae cepit regressusque ad villam "Moriar" inquit "in patria saepe servata." Satis constat, adventantibus percussoribus, servos fortiter fideliterque paratos fuisse ad dimicandum, ipsum deponi lecticam et quietos pati, quod sors iniqua cogeret, iussisse. Prominenti ex lectica et immotam cervicem praebenti caput praecisum est. Manus quoque abscissae; caput relatum est ad Antonium eiusque iussu cum dextra manu in rostris positum.

Quamdiu res publica Romana per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat, in eam curas cogitationesque fere omnes suas conferebat Cicero et plus operae ponebat in agendo quam in scribendo. Cum autem dominatu unius C. Iulii Caesaris omnia tenerentur, non se angoribus dedidit nec indignis homine docto voluptatibus. Fugiens conspectum Fori urbisque rura peragrabat abdebatque se, quantum licebat, et solus erat. Nihil agere autem cum animus non posset, existimavit honestissime molestias posse deponi, si se ad philosophiam rettulisset, cui adulescens multum temporis tribuerat, et omne studium curamque convertit ad scribendum: atque ut civibus etiam otiosus aliquid prodesse posset, elaboravit ut doctiores fierent et sapientiores, pluraque brevi tempore, eversa re publica, scripsit, quam multis annis ea stante scripserat. Sic facundiae et Latinarum litterarum parens evasit paruitque virorum sapientium praecepto, qui docent non solum ex malis eligere minima oportere, sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid insit boni.

Multa exstant facete ab eo dicta. Cum Lentulum, generum suum, exiguae staturae hominem, vidisset longo gladio accinctum, "Quis" inquit "generum meum ad gladium adligavit?"--Matrona quaedam iuniorem se, quam erat, simulans dictitabat se triginta tantum annos habere; cui Cicero "Verum est," inquit "nam hoc viginti annos audio."--Caesar, altero consule mortuo die Decembris ultima, Caninium consulem hora septima in reliquam diei partem renuntiaverat; quem cum plerique irent salutatum de more, "Festinemus" inquit Cicero "priusquam abeat magistratu." De eodem Caninio scripsit Cicero: "Fuit mirifica vigilantia Caninius, qui toto suo consulatu somnum non viderit."

#XXVIII. Mârcus Tullius Cicerô# [[as printed]]

Mârcus Tullius Cicerô, equestrî genere, Arpînî, quod est Volscôrum oppidum, nâtus est. Ex êius avîs[3] ûnus verrûcam[4] in extrêmô nâsô[5] sitam habuit, ciceris[6] grânô similem; inde côgnômen Cicerônis gentî inditum. Suâdentibus quibusdam {5} ut id nômen mûtâret, "Dabô operam" inquit "ut istud côgnômen nôbilissimôrum nôminum splendôrem vincat." Cum â patre Rômam missus, ubi[7] celeberrimôrum magistrôrum scholîs interesset, eâs artês dîsceret, quibus aetâs puerîlis ad {10} hûmânitâtem[8] solet înfôrmârî, tantô successû tantâque cum praeceptôrum tum cêterôrum dîscipulôrum admîrâtiône id fêcit, ut, cum fâma dê Cicerônis ingeniô et doctrînâ ad aliôs mânâsset,[9] nôn paucî, quî êius videndî et audiendî grâtiâ scholâs adîrent, repertî esse dîcantur. {15}

Cum nûllâ rê magis ad summôs in rê pûblicâ honôrês viam mûnîrî posse intellegeret quam arte dîcendî et êloquentiâ, tôtô [[97]] animô in êius studium incubuit,[1] in quô quidem ita versâtus[2] est, ut nôn sôlum eôs, quî in Forô et iûdiciîs[3] causâs perôrârent,[4] studiôsê sectârêtur,[5] sed prîvâtim quoque dîligentissimê sê {20} exercêret. Prîmum êloquentiam et lîbertâtem[6] adversus Sullânôs ostendit. Nam cum Rôscium quendam, parricîdiî accûsâtum, ob Chrysogonî, Sullae lîbêrtî,[7] quî in êius adversâriîs erat, potentiam nêmô dêfendere audêret, tantâ êloquentiae vî eum dêfendit Cicerô, ut iam tum in arte dîcendî nûllus eî pâr esse vidêrêtur. Ex quô {25} invidiam veritus[8] Athênâs studiôrum grâtiâ petiit, ubi Antiochum philosophum studiôsê audîvit. Inde êloquentiae causâ Rhodum sê contulit, ubi Molônem, Graecum rhêtorem tum disertissimum,[9] magistrum habuit. Quî cum Cicerônem dîcentem audîvisset, flêvisse dîcitur, quod per hunc Graecia êloquentiae laude {30} prîvârêtur.[10]

Rômam reversus quaestor Siciliam habuit. Nûllîus vêrô quaestûra aut grâtior aut clârior fuit; cum mâgna tum esset annônae[11] difficultâs, initiô molestus erat Siculîs, quôs côgeret frûmenta in urbem mittere; posteâ vêrô, dîligentiam et iûstitiam et cômitâtem[12] êius expertî,[13] mâiôrês quaestôrî suô honôrês quam ûllî {36} umquam praetôrî dêtulêrunt. Ê Siciliâ reversus Rômam in causîs dîcendîs ita flôruit, ut inter omnês causârum patrônôs[14] et esset et habêrêtur prînceps.

Cônsul deinde factus L. Sergiî Catilînae coniûrâtiônem singulârî {40} virtûte, cônstantiâ, cûrâ compressit.[15] Catilînae proavum,[16] M. Sergium, incrêdibilî fortitûdine fuisse Plînius refert. Stîpendia[17] is fêcit secundô bellô Pûnicô. Secundô stîpendiô[18] dextram {43} manum perdidit: stîpendiîs[18] duôbus ter et vîciês vulnerâtus est: ob id neutrâ manû, neutrô pede satis ûtilis, plûrimîsque[19] posteâ [[98]] stîpendiîs dêbilis[1] mîles erat. Bis ab Hannibale captus, bis[2] vinculôrum êius profugus, vîgintî mênsibus nûllô[3] nôn diê in catênîs[4] aut compedibus[5] cûstôdîtus. Sinistrâ manû sôlâ quater pûgnâvit, duôbus equîs, însidente eô, suffossîs.[6] Dextram sibi ferream fêcit eâque religâtâ[7] proeliâtus Cremônam obsidiône {50} exêmit, Placentiam tûtâtus est, duodêna castra hostium in Galliâ cêpit. Cêterî profectô, Plînius addit, victôrês hominum fuêre, Sergius vîcit etiam fortûnam.

Singulârem hûius virî glôriam foedê dehonestâvit pronepôtis[8] scelus. Hîc enim reî familiâris, quam profûderat, inopiâ {55} multôrumque scelerum cônscientiâ in furôrem âctus et dominandî cupiditâte incênsus indîgnâtusque, quod in petîtiône cônsulâtûs repulsam[9] passus esset, coniûrâtiône factâ senâtum cônfodere, cônsulês trucîdâre,[10] urbem incendere, dîripere aerârium cônstituerat. Âctum[11] erat dê pulcherrimô imperiô, nisi illa coniûrâtiô {60} in[12] Cicerônem et Antônium cônsulês incidisset, quôrum alter[13] indûstriâ rem patefêcit, alter manû[14] oppressit. Cum Cicerô, habitô senâtû, in praesentem reum[15] perôrâsset, Catilîna, incendium suum ruînâ[16] sê restinctûrum esse minitâns, Rômâ profûgit et ad exercitum, quem parâverat, proficîscitur, sîgna inlâtûrus {65} urbî. Sed sociî êius, quî in urbe remânserant, comprehênsî in carcere necâtî sunt. A. Fulvius, vir senâtôriî ôrdinis, fîlium, iuvenem et ingeniô et fôrmâ inter aequâlês nitentem,[17] prâvô cônsiliô Catilînae amîcitiam secûtum inque castra êius ruentem, ex mediô itinere retrâctum suppliciô mortis adfêcit, praefâtus[18] nôn sê Catilînae illum adversus patriam, sed patriae adversus {71} Catilînam genuisse.[19]

[[99]] Neque eô magis ab inceptô Catilîna dêstitit, sed înfêstîs sîgnîs Rômam petêns Antôniî exercitû opprimitur. Quam atrôciter dîmicâtum sit exitus docuit: nêmô hostium bellô superfuit; {75} quem quisque in pûgnandô cêperat locum, eum âmissâ animâ[1] tegêbat. Catilîna longê â suîs inter hostium cadâvera[2] repertus est: pulcherrimâ morte,[3] sî prô patriâ sîc concidisset! Senâtus populusque Rômânus Cicerônem patrem patriae appellâvit. Cicerô ipse in ôrâtiône prô Sullâ palam praedicat cônsilium patriae {80} servandae fuisse iniectum sibi â diîs, cum Catilîna coniûrâsset adversus eam. "Ô diî immortâlês," inquit "vôs profectô incendistis tum animum meum cupiditâte cônservandae patriae. Vôs âvocâstis mê â côgitâtiônibus omnibus cêterîs et convertistis ad salûtem ûnam patriae. Vôs dênique praetulistis mentî meae {85} clârissimum lûmen in tenebrîs tantîs errôris et înscientiae. Tribuam enim vôbîs, quae sunt vestra. Nec vêrô possum tantum dare ingeniô meô, ut[4] dîspexerim sponte meâ in tempestâte illâ turbulentissimâ reî pûblicae, quid esset optimum factû."