Part 18

Quo rarior in regibus et principibus viris moderatio, hoc laudanda magis est. C. Iulius Caesar victoria civili clementissime usus est; cum enim scrinia deprehendisset epistularum ad Pompeium missarum ab iis, qui videbantur aut in diversis aut in neutris fuisse partibus, legere noluit, sed combussit, ne forte in multos gravius consulendi locum darent. Cicero hanc laudem eximiam Caesari tribuit, quod nihil oblivisci soleret nisi iniurias. Simultates omnes, occasione oblata, libens deposuit. Ultro ac prior scripsit C. Calvo post famosa eius adversum se epigrammata. Valerium Catullum, cuius versiculis famam suam laceratam non ignorabat, adhibuit cenae. C. Memmii suffragator in petitione consulatus fuit, etsi asperrimas fuisse eius in se orationes sciebat.

Fuisse traditur excelsa statura, ore paulo pleniore, nigris vegetisque oculis, capite calvo; quam calvitii deformitatem, quod saepe obtrectatorum iocis obnoxia erat, aegre ferebat. Ideo ex omnibus decretis sibi a senatu populoque honoribus non alium aut recepit aut usurpavit libentius quam ius laureae perpetuo gestandae. Vini parcissimum eum fuisse ne inimici quidem negaverunt. Verbum Catonis est unum ex omnibus Caesarem ad evertendam rem publicam sobrium accessisse. Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem patiens; in agmine nonnumquam equo, saepius pedibus anteibat, capite detecto, seu sol, seu imber erat. Longissimas vias incredibili celeritate conficiebat, ut persaepe nuntios de se praeveniret: neque eum morabantur flumina, quae vel nando vel innixus inflatis utribus traiciebat.

#XXVII. Gâius Iûlius Caesar# [[as printed]]

C. Iûlius Caesar,[8] nôbilissimâ Iûliôrum genitus familiâ,[9] annum agêns sextum et decimum patrem âmîsit. Cornêliam, Cinnae[10] fîliam, dûxit uxôrem; cûius pater cum esset Sullae inimîcissimus, is[11] Caesarem voluit compellere ut eam repudiâret; {5} neque[12] id potuit efficere. Quâ rê Caesar bonîs spoliâtus cum etiam ad necem quaererêtur, mûtâtâ veste nocte urbe êlâpsus[13] est et quamquam tunc [[87]] quârtânae[1] morbô labôrâbat, prope[2] per singulâs noctês latebrâs commûtâre côgêbâtur; et comprehênsus â Sullae lîbêrtô, nê[3] ad {10} Sullam perdûcerêtur, vix datâ[4] pecûniâ êvâsit. Postrêmô per propinquôs et adfînês suôs veniam impetrâvit. Satis cônstat Sullam, cum dêprecantibus[5] amîcissimîs et ôrnâtissimîs virîs aliquamdiû dênegâsset atque illî pertinâciter contenderent, expûgnâtum tandem prôclâmâsse, vincerent,[6] dummodo scîrent[7] eum, quem incolumem tantô opere cuperent, aliquandô optimâtium {16} partibus, quâs sêcum simul dêfendissent, exitiô futûrum; nam Caesarî multôs Mariôs inesse.

Stîpendia prîma in Asiâ fêcit. In expûgnâtiône Mitylênârum corônâ cîvicâ dônâtus est. Mortuô Sullâ, Rhodum sêcêdere {20} statuit, ut per otium Apollôniô Molônî, tunc clârissimô dîcendî[8] magistrô, operam daret. Hûc dum trâicit, â praedônibus captus est mânsitque apud eôs prope quadrâgintâ diês. Per omne autem illud spatium ita sê gessit, ut pîrâtîs pariter terrôrî venerâtiônîque esset. Comitês interim servôsque ad expediendâs pecûniâs, quibus {25} redimerêtur, dîmîsit. Vîgintî talenta pîrâtae pôstulâverant: ille quînquâgintâ datûrum sê spopondit. Quibus numerâtîs cum {27} expositus esset in lîtore, cônfêstim Mîlêtum, quae urbs proximê[9] aberat, properâvit ibique contrâctâ classe invectus in eum locum, in quô ipsî praedônês erant, partem classis fugâvit, partem mersit, aliquot nâvês cêpit pîrâtâsque in potestâtem redâctôs eô suppliciô, quod illîs saepe minâtus inter iocum erat, adfêcit crucîque suffîxit.

[[88]] Quaestôrî ûlterior[1] Hispânia obvênit. Quô profectus cum Alpês trânsîret et ad cônspectum pauperis cûiusdam vîcî comitês per {35} iocum inter sê disputârent num illîc[2] etiam esset ambitiônî locus, sêriô dîxit Caesar mâlle sê ibi prîmum esse, quam Rômae secundum. Dominâtiônis avidus[3] â prîmâ aetâte rêgnum concupîscêbat semperque in ôre habêbat hôs Eurîpidis, Graecî poêtae, versûs:

Nam sî violandum est iûs, rêgnandî grâtiâ {40} Violandum est. Aliîs[4] rêbus pietâtem colâs.[5]

Cumque Gadês, quod est Hispâniae oppidum, vênisset, animadversâ apud Herculis templum mâgnî Alexandrî imâgine ingemuit et quasi pertaesus îgnâviam suam, quod nihildum â sê memorâbile âctum esset in eâ aetâte, quâ iam Alexander orbem terrârum {45} subêgisset, missiônem continuô efflâgitâvit ad captandâs quam prîmum mâiôrum rêrum occâsiônes in urbe.

Aedîlis praeter comitium ac Forum etiam Capitôlium ôrnâvit porticibus. Vênâtiônes autem lûdôsque[6] et cum conlêgâ M. Bibulô et sêparâtim êdidit: quô[7] factum est ut commûnium quoque {50} impênsârum sôlus grâtiam caperet. Hîs autem rêbus patrimônium effûdit tantumque cônflâvit aes aliênum, ut ipse dîceret sibi[8] opus esse mîlliês sêstertium, ut habêret nihil.

[Sidenote: B.C. 60.]

Cônsul deinde creâtus cum M. Bibulô, societâtem[9] cum Gnaeô Pompêiô et Marcô Crassô iûnxit Caesar, nê quid agerêtur in {55} rê pûblicâ, quod displicuisset ûllî ex tribus. Deinde lêgem [[89]] tulit ut ager Campânus plêbî dîvîderêtur. Cuî lêgî cum senâtus repûgnâret, rem ad populum dêtulit. Bibulus conlêga in Forum vênit, ut lêgî obsisteret, sed tanta in eum commôta est sêditiô, ut in caput êius cophinus stercore plênus effunderêtur fascêsque eî {60} frangerentur atque adeô ipse armîs Forô expellerêtur. Quâ rê cum Bibulus per reliquum annî tempus domô abditus Cûriâ abstinêret, ûnus ex eô tempore Caesar omnia in rê pûblicâ ad arbitrium administrâbat, ut nônnûllî urbânôrum, sî[1] quid têstandî grâtiâ sîgnârent, per iocum nôn, ut môs erat, 'cônsulibus[2] Caesare et {65} Bibulô' âctum[3] scrîberent, sed 'Iûliô et Caesare,' ûnum cônsulem nômine et côgnômine prô duôbus appellantês.

Fûnctus[4] cônsulâtû Caesar Galliam prôvinciam accêpit. Gessit autem novem[5] annîs, quibus[5] in imperiô fuit, haec ferê: Galliam in prôvinciae fôrmam redêgit; Germânôs, quî trâns Rhênum {70} incolunt, prîmus Rômânôrum ponte fabricâtô aggressus mâximîs adfêcit clâdibus. Aggressus est Britannôs, îgnôtôs anteâ, superâtîsque[6] pecûniâs et obsidês imperâvit. Hîc[7] cum[8] multa Rômânôrum mîlitum însîgnia nârrantur, tum[8] illud[9] êgregium ipsîus Caesaris, quod, nûtante in fugam exercitû, raptô fugientis ê manû scûtô in prîmam volitâns aciem proelium restituit. Îdem aliô {76} proeliô legiônis aquiliferum ineundae fugae causâ iam[10] conversum faucibus comprehênsum[11] in contrâriam partem dêtrâxit dextramque [[90]] ad hostem tendêns "Quôrsum tû" inquit "abîs? Illîc sunt, cum quibus dîmicâmus." Quâ adhortâtiône omnium legiônum {80} trepidâtiônem corrêxit vincîque parâtâs vincere docuit.

[Sidenote: B.C. 53.]

[Sidenote: B.C. 49.]

Interfectô intereâ apud Parthôs Crassô et dêfûnctâ Iûliâ, Caesaris fîliâ, quae, nûpta Pompêiô, generî socerîque concordiam tenêbat,[1] statim aemulâtiô êrûpit. Iam prîdem Pompêiô sûspectae[2] Caesaris opês et Caesarî Pompêiâna dîgnitâs gravis, {85} nec hîc[3] ferêbat parem, nec ille[3] superiôrem. Itaque cum Caesar in Galliâ dêtinêrêtur, et, nê imperfectô bellô discêderet, pôstulâsset ut sibi licêret, quamvîs absentî,[4] alterum cônsulâtum petere, â senâtû, suâdentibus Pompêiô êiusque amîcîs, negâtum eî est. Hanc iniûriam acceptam vindicâtûrus[5] in Îtaliam rediit et {90} bellandum[6] ratus cum exercitû Rubicônem flûmen, quî[7] prôvinciae êius fînis erat, trânsiit. Hôc ad flûmen paulum cônstitisse fertur ac reputâns quantum môlîrêtur, conversus ad proximôs, "Etiamnunc" inquit "regredî possumus; quod sî ponticulum trânsierimus, omnia armîs agenda erunt." Postrêmô autem {95} "Iacta âlea estô!" exclâmâns exercitum trâicî iussit plûrimîsque urbibus occupâtîs Brundisium contendit, quô Pompêius cônsulêsque cônfûgerant.

Quî cum inde in Êpîrum trâiêcissent, Caesar, eôs secûtus â {99} Brundisiô, Dyrrachium inter[8] oppositâs classês gravissimâ hieme trânsmîsit; côpiîsque[9] quâs subsequî iusserat diûtius cessantibus, cum ad eâs arcessendâs frûstrâ mîsisset, mîrae audâciae facinus [[91]] êdidit. Morae enim impatiêns castrîs noctû êgreditur, clam nâviculam cônscendit, obvolûtô capite, nê âgnôscerêtur, et quamquam mare saevâ tempestâte intumêscêbat, in altum tamen prôtinus {105} dîrigî nâvigium iubet et, gubernâtôre trepidante, "Quid timês?" inquit "Caesarem vehis!" neque prius[1] gubernâtôrem cêdere adversae tempestâtî passus est, quam[1] paene obrutus esset[1] fluctibus.

[Sidenote: B.C. 48.]

Deinde Caesar in Êpîrum profectus Pompêium Pharsâlicô {110} proeliô fûdit, et fugientem persecûtus, ut occîsum côgnôvit, Ptolemaeô rêgî, Pompêiî interfectôrî, â quô sibi quoque însidiâs tendî vidêret, bellum intulit; quô victô in Pontum trânsiit Pharnacemque, Mithridâtis fîlium, rebellantem et {114} multiplicî successû[2] praeferôcem intrâ[3] quîntum ab adventû diem, quattuor, quibus[4] in cônspectum vênit, hôrîs[4] ûnâ prôflîgâvit aciê, môre fulminis, quod ûnô eôdemque mômentô vênit, percussit, abscessit. Nec vâna dê sê praedicâtiô est Caesaris ante victum hostem esse quam vîsum.[5] Ponticô[6] posteâ triumphô trium verbôrum praetulit titulum: "Vênî, vîdî, vîcî." Deinde {120} Scîpiônem[7] et Iubam, Numidiae rêgem, reliquiâs Pompêiânârum partium in Âfricâ refoventês, dêvîcit.[8]

Victôrem Âfricânî bellî Gâium Caesarem gravius excêpit Hispâniênse, quod Cn. Pompêius, Mâgnî[9] fîlius, adulêscêns fortissimus, ingêns ac terribile cônflâverat, undique ad eum auxiliîs[10] {125} paternî nôminis mâgnitûdinem sequentium[11] ex tôtô orbe cônfluentibus. [[92]] Sua[1] Caesarem in Hispâniam comitâta fortûna est: sed nûllum umquam atrôcius perîculôsiusque ab eô initum proelium, adeô ut, plûs[2] quam dubiô Mârte, dêscenderet equô cônsistênsque ante recêdentem suôrum aciem increpâns fortûnam, quod sê in {130} eum servâsset exitum, dênûntiâret mîlitibus vêstîgiô sê nôn recessûrum; proinde vidêrent,[3] quem[4] et quô locô imperâtôrem dêsertûrî essent. Verêcundiâ magis quam virtûte aciês restitûta est. Cn. Pompêius victus et interêmptus est. Caesar, omnium victor, regressus in urbem omnibus, quî contrâ sê arma tulerant, îgnôvit et quînquiês triumphâvit. {136}

Bellîs cîvîlibus cônfectîs, conversus iam ad ôrdinandum reî pûblicae statum fâstôs[5] corrêxit annumque ad cursum sôlis accommodâvit, ut trecentôrum sexâgintâ quînque diêrum esset et, intercalâriô[5] mênse sublâtô, ûnus diês quârtô quôque[6] annô intercalârêtur. Iûs labôriôsissimê ac sevêrissimê dîxit. {141} Repetundârum[7] convictôs etiam ôrdine senâtôriô môvit. Peregrînârum mercium portôria înstituit: lêgem[8] praecipuê sûmptuâriam exercuit. Dê ôrnandâ înstruendâque urbe, item dê tuendô ampliandôque imperiô plûra ac mâiôra in diês dêstinâbat: imprîmîs iûs {145} cîvîle ad certum modum redigere[9] atque ex immênsâ lêgum côpiâ [[93]] optima quaeque et necessâria in paucissimôs cônferre librôs; bibliothêcâs Graecâs et Latînâs, quâs[1] mâximâs posset, pûblicâre; siccâre Pomptînâs palûdês: viam munîre â Marî Superô per Apennînî dorsum ad Tiberim ûsque: Dâcôs, quî sê in Pontum effûderant, {150} coercêre: mox Parthîs bellum înferre per Armeniam.

Haec et alia agentem et meditantem mors praevênit. Dictâtor enim in perpetuum creâtus agere însolentius coepit: senâtum ad sê venientem sedêns excêpit et quendam, ut adsurgeret monentem, {154} îrâtô vultû respexit. Cum Antônius,[2] Caesaris in omnibus bellîs comes et tunc cônsulâtûs conlêga, capitî êius in sellâ aureâ sedentis prô rôstrîs diadêma, însîgne rêgium, imposuisset, id ita ab eô est repulsum, ut nôn offênsus vidêrêtur. Quârê coniûrâtum in eum est â[3] sexâgintâ amplius virîs, Cassiô et Brûtô ducibus {159} cônspîrâtiônis, dêcrêtumque eum Îdibus Mârtiîs in senâtû cônfodere.

[Sidenote: March 15, B.C. 44.]

Plûrima indicia futûrî perîculî obtulerant diî immortâlês. Uxor Calpurnia, territa nocturnô vîsû, ut Îdibus Mârtiîs domî subsisteret ôrâbat et Spûrinna harûspex praedîxerat[4] ut proximôs diês trîgintâ quasi fâtâlês cavêret, quôrum ultimus erat Îdûs Mârtiae. Hôc igitur diê Caesar Spûrinnae "Ecquid scîs" inquit "Îdûs {165} Mârtiâs iam vênisse?" et is "Ecquid scîs illâs nôndum praeterîsse?" Atque cum Caesar eô diê in senâtum vênisset, adsîdentem cônspîrâtî speciê[5] officiî circumstetêrunt îlicôque ûnus, quasi aliquid rogâtûrus, propius accessit renuentîque[6] ab[7] utrôque umerô togam apprehendit. Deinde clâmantem "Ista quidem {170} vîs est!" Casca, ûnus ê coniûrâtîs, adversum[8] vulnerat paulum [[94]] înfrâ iugulum. Caesar Cascae bracchium adreptum graphiô trâiêcit cônâtusque prôsilîre aliô vulnere tardâtus est. Dein ut animadvertit undique sê strictîs pugiônibus petî,[1] togâ caput obvolvit et ita tribus et vîgintî plâgîs cônfossus est. Cum {175} Mârcum Brûtum, quem fîliî locô habêbat in sê inruentem vîdisset, dîxisse fertur: "Tû quoque, mî fîlî!"

Illud inter omnês ferê cônstitit tâlem eî mortem paene ex sententiâ obtigisse.[2] Nam et quondam cum apud Xenophôntem lêgisset Cyrum ultimâ valêtûdine mandâsse quaedam dê fûnere {180} suô, âspernâtus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque [[95]] optâverat, et prîdiê quam occîderêtur, in sermône nâtô super cênam quisnam esset fînis vîtae commodissimus, repentînum inopînâtumque praetulerat. Percussôrum autem neque trienniô quisquam amplius supervîxit neque suâ[1] morte dêfûnctus est. {185} Damnâtî omnês alius aliô câsû periêrunt, pars naufragiô, pars proeliô; nônnûllî sêmet eôdem illô pugiône, quô Caesarem violâverant, interêmêrunt.

Quô[2] rârior in rêgibus et prîncipibus virîs moderâtiô, hôc laudanda magis est. C. Iûlius Caesar victôriâ cîvîlî[3] {190} clêmentissimê ûsus est; cum enim scrînia dêprehendisset epistulârum ad Pompêium missârum ab iîs, quî[4] vidêbantur aut in dîversîs aut in neutrîs fuisse partibus, legere nôluit, sed combûssit, nê[5] forte in multôs gravius cônsulendî locum darent. Cicerô hanc {194} laudem eximiam Caesarî tribuit, quod nihil oblivîscî solêret nisi iniûriâs. Simultâtês omnês, occâsiône oblâtâ, libêns dêposuit. Ultrô ac prior scrîpsit C. Calvô post fâmôsa êius adversum sê epigrammata. Valerium Catullum, cûius[6] versiculîs fâmam suam lacerâtam nôn îgnôrâbat, adhibuit cênae. C. Memmiî suffrâgâtor in petîtiône cônsulâtûs fuit, etsî asperrimâs fuisse êius in sê {200} ôrâtiônês sciêbat.

Fuisse trâditur excelsâ statûrâ,[7] ôre[7] paulô[8] plêniôre, nigrîs vegetîsque oculîs,[7] capite[7] calvô; quam calvitiî dêfôrmitâtem, quod saepe obtrêctâtôrum iocîs obnoxia erat, aegrê ferêbat. Ideô ex omnibus dêcrêtîs sibi â senâtû populôque honôribus nôn alium {205} aut recêpit aut ûsûrpâvit libentius quam iûs laureae[9] perpetuô [[96]] gestandae. Vînî[1] parcissimum eum fuisse nê inimîcî quidem negâvêrunt. Verbum Catônis est ûnum ex omnibus Caesarem ad êvertendam rem pûblicam sôbrium accessisse. Armôrum et equitandî perîtissimus, labôris ultrâ fidem patiêns; in âgmine {210} nônnumquam equô, saepius pedibus anteîbat, capite dêtêctô, seu sôl, seu imber erat. Longissimâs viâs incrêdibilî celeritâte cônficiêbat, ut[2] persaepe nûntiôs dê sê praevenîret: neque eum morâbantur flûmina, quae vel nandô vel innîxus înflâtîs utribus trâiciêbat. {215}

[Footnotes: XXVII (pages 86-96)