Part 17

Trânsgressus inde in Âfricam Iarbam, Numidiae rêgem, quî Mariî partibus favêbat, bellô persecûtus intrâ diês quadrâgintâ oppressit et Âfricam subêgit adulêscêns[2] quattuor et vîgintî annôrum. Deinde cum litterae eî â Sullâ redditae essent, quibus {45} exercitû[3] dîmissô cum ûnâ legiône successôrem exspectâre iubêbâtur, Pompêius, quamquam aegrê id ferêbat, tamen pâruit et Rômam revertit. Revertentî incrêdibilis hominum multitûdô obviam îvit; Sulla quoque laetus eum excêpit et Mâgnî côgnômine cônsalûtâvit. Nihilô minus Pompêiô triumphum petentî {50} restitit: neque vêrô eâ rê â prôpositô dêterritus est Pompêius aususque[4] dîcere plûrês adôrâre sôlem orientem quam occidentem: quô dictô innuêbat Sullae potentiam minuî, suam crêscere. Eâ vôce audîtâ Sulla, cônfîdentiâ adulêscentis perculsus,[5] "Triumphet! triumphet!" exclâmâvit. {55}

Metellô[6] iam senî[7] et bellum in Hispâniâ sêgnius gerentî conlêga datus Pompêius adversus Sertôrium variô êventû dîmicâvit. Mâximum ibi in proeliô quôdam perîculum subiit: cum enim vir vâstâ corporis mâgnitûdine impetum in eum fêcisset, Pompêius manum amputâvit; sed multîs[8] in eum concurrentibus vulnus in {60} femore accêpit et â suîs fugientibus dêsertus in[9] hostium potestâte erat. At praeter spem êvâsit: barbarî enim equum êius aurô phalerîsque eximiîs înstrûctum cêperant. Dum igitur praedam inter sê altercantês[10] partiuntur, Pompêius eôrum manûs effûgit. Alterô proeliô cum Metellus Pompêiô labôrantî auxiliô vênisset, {65} Sertôrius recêdere coâctus dîxisse fertur: "Nisi anus illa [[83]] supervênisset,[1] ego hunc puerum verberibus castîgâtum Rômam dîmîsissem."[1] Metellum anum appellâbat, quia is, iam senex,[2] ad mollem et effêminâtam vîtam dêflexerat. Sertôriô interfectô Pompêius Hispâniam recêpit. {70}

[Sidenote: B.C. 67.]

Cum[3] pîrâtae illâ tempestâte maria omnia înfêstârent[3] et quâsdam etiam Îtaliae urbês dîripuissent,[3] ad eôs opprimendôs cum imperiô extraôrdinâriô {75} missus est Pompêius. Nimiae virî potentiae obsistêbant quîdam ex optimâtibus et imprîmîs Quîntus Catulus. Quî cum in côntiône dîxisset esse quidem[4] praeclârum virum Cn. Pompêium, sed[4] nôn esse ûnî omnia tribuenda, adiêcissetque: "Sî quid huîc acciderit, quem in êius locum substituêtis?" summô cônsênsû succlâmâvit {81} ûniversa côntiô, "Tê, Quînte Catule." Tam honôrificô cîvium têstimôniô victus Catulus ê côntiône discessit. Pompêius, dispositîs[5] per omnês maris recessûs nâvibus, brevî terrârum orbem illâ pêste lîberâvit; praedônês multîs locîs victôs fûdit; eôsdem in dêditiônem acceptôs in urbibus et agrîs procul â marî {86} conlocâvit. Nihil hâc victôriâ celerius, nam intrâ quadrâgêsimum diem pîrâtâs tôtô marî expulit.

[Sidenote: B.C. 66.]

Cônfectô bellô pîrâticô, Gnaeus Pompêius contrâ Mithridâtem profectus in Asiam mâgnâ celeritâte contendit. Proelium {90} cum rêge cônserere cupiêbat, neque[6] opportûna dabâtur pûgnandî facultâs, quia Mithridâtês interdiû castrîs sê continêbat, noctû vêrô haud tûtum erat congredî cum hoste in locîs îgnôtîs. Nocte tamen aliquandô cum Pompêius Mithridâtem aggressus esset, lûna mâgnô fuit Rômânîs adiûmentô. Quam cum Rômânî {95} [[84]] â[1] tergô habêrent, umbrae corporum longius prôiectae ad prîmôs ûsque hostium ôrdinês pertinêbant, unde dêceptî rêgiî mîlitês in umbrâs, tamquam in propinquum hostem, têla mittêbant. Victus Mithridâtês in Pontum profûgit. Pharnacês fîlius bellum eî {99} intulit, quî, occîsîs â patre frâtribus, vîtae suae ipse timêbat. Mithridâtês â fîliô obsessus[2] venênum sûmpsit; quod cum tardius subîret, quia adversus venêna multîs anteâ medicâmentîs corpus fîrmâverat, â mîlite Gallô, â[3] quô ut adiuvâret sê petierat, interfectus est.

[Sidenote: B.C. 63.]

Tigrânî deinde, Armeniae rêgî, quî Mithridâtis partês secûtus {105} erat, Pompêius bellum intulit eumque ad dêditiônem compulit. Quî cum prôcubuisset ad genua Pompêî, eum êrêxit,[4] et benîgnîs verbîs recreâtum diadêma, quod abiêcerat, capitî repônere iussit, aequê[5] pulchrum esse iûdicâns et vincere rêgês et {110} facere. Inde in Iûdaeam profectus Rômânôrum prîmus[6] Iûdaeôs domuit, Hierosolyma, caput gentis, cêpit, templumque iûre[7] victôriae ingressus est. Rêbus Asiae {114} compositîs, in Italiam versus[8] ad urbem[9] vênit, nôn, ut plêrîque timuerant, armâtus, sed dîmissô exercitû, et tertium triumphum bîduô[10] dûxit. Însîgnis fuit multîs novîs inûsitâtîsque ôrnâmentîs hîc triumphus; sed nihil inlûstrius vîsum, quam quod[11] tribus triumphîs três orbis partês dêvictae causam praebuerant: Pompêius [[85]] enim, quod[1] anteâ contigerat nêminî, prîmum ex Âfricâ, {120} iterum ex Eurôpâ, tertiô ex Asiâ triumphâvit, fêlîx opîniône hominum futûrus, sî, quem[2] glôriae, eundem vîtae fînem habuisset neque adversam fortûnam esset expertus iam senex.

[Sidenote: B.C. 49.]

Posteriôre enim tempore ortâ inter Pompêium et Caesarem[3] gravî dissênsiône, quod[4] hîc[5] superiôrem, ille[5] parem ferre nôn posset, bellum cîvîle exârsit. Caesar înfêstô[6] exercitû {126} in Îtaliam vênit. Pompêius, relîctâ urbe ac deinde Îtaliâ ipsâ, Thessaliam petit et cum eô cônsulês senâtusque omnis: quem însecûtus Caesar apud Pharsâlum aciê fûdit. Victus Pompêius ad Ptolemaeum, Aegyptî rêgem, cuî tûtor â senâtû datus erat, {130} profûgit, quî Pompêium interficî iussit. Latus Pompêî sub oculîs uxôris et lîberôrum mûcrône cônfossum est, caput praecîsum, truncus in Nîlum coniectus. Deinde caput cum ânulô ad Caesarem dêlâtum est, quî eô vîsô lacrimâs nôn continêns illud multîs pretiôsissimîsque odôribus cremandum cûrâvit. {135}

Is fuit Pompêî post três cônsulâtûs et totidem triumphôs vîtae exitus. Erant in Pompêiô multae et mâgnae virtûtês ac praecipuê admîranda frûgâlitâs. Cum eî aegrôtantî praecêpisset medicus ut turdum ederet, negârent autem[7] servî eam avem ûsquam aestîvô tempore posse reperîrî, nisi apud Lûcullum, quî {140} turdôs domî sagînâret, vetuit Pompêius turdum inde petî, medicôque dîxit: "Ergô,[8] nisi Lûcullus perditus dêliciîs esset, nôn vîveret Pompêius?" Aliam avem, quae parâbilis esset, sibi iussit appônî.

[[86]] Virîs[1] doctîs mâgnum honôrem habêbat Pompêius. Ex Syriâ {145} dêcêdêns, cônfectô bellô Mithridâticô, cum Rhodum vênisset, Posîdônium cupiit audîre[2]; sed cum audîvisset eum graviter esse aegrum, quod[3] vehementer êius artûs labôrârent, voluit tamen nôbilissimum philosophum vîsere. Môs erat ut, cônsule[4] aedês {149} aliquâs ingressûrô, lîctor forês percuteret,[5] admonêns cônsulem adesse, at Pompêius forês Posîdôniî percutî honôris causâ vetuit. Quem ut vîdit et salûtâvit, molestê sê dîxit ferre, quod eum nôn posset audîre. At ille "Tû vêrô" inquit "potes, nec committam ut dolor corporis efficiat[5] ut frûstrâ tantus vir ad mê vênerit.[5]" Itaque cubâns graviter et côpiôsê dê hôc ipsô disputâvit: nihil {155} esse[6] bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dîcî posse, quod turpe nôn esset. Cum vêrô dolôrês âcriter eum pungerent, saepe "Nihil agis," inquit "dolor! quamvîs[7] sîs molestus, numquam tê esse malum cônfitêbor."

[Footnotes: XXVI (pages 80-86)

80.3: See Vocab., _Pompêius_. 80.4: The reference is to the war between Marius and Sulla. See selections XXIV and XXV. 80.5: Cf. _iuvenî_, l. 7. We should say 'the younger.' He was at this time but nineteen years of age. 80.6: #hunc . . . suscêpit#: 'undertook to kill him.' How literally? For #occîdendum#, see p. 2, n. 18. 80.7: #dum#, though meaning 'while' (cf. p. xx, G 2), takes the subjunctive here because of the informal indir. disc. Terenti said: _fîlium . . . suscipiam dum aliî incenditis_. 80.8: #solitô hilarius#: 'with (even) more gaiety than usual.' #solitô# is here a noun. Neuter adj. and part. are often so used. For its case, see p. 10, n. 18. 80.9: #quâ anteâ#: sc. _ûsus erat_. 80.10: _percutiô_. 81.1: 'proved himself.' 81.2: See p. 25, n. 6. 81.3: objective gen. (p. 14, n. 15) with the part. #temperâns#, which here = a simple adj. So #somnî# is obj. gen. with #parcus#. 81.4: Sc. _erat_. 81.5: abl. of specification. 81.6: #eî venientî#: '(as a mark of respect) to him when approaching.' #eî# is a dat. of advantage with #adsurgere#. 81.7: After #quem#, whose antecedent is #Carbô#, l. 31, this word might have been omitted without loss of clearness. In fact, such omission is the more usual construction. 81.8: #quae . . . fuisset#: causal. Note that in forming the pluperfect subjunctive certain writers often use _fuisset_ for _esset_. 81.9: What were the exact words of Sthenius? 82.1: _parcô_. 82.2: '(being then) a young man.' Cf. p. 44, n. 12. 82.3: #exercitû dîmissô . . . exspectâre# = _exercitum dîmittere et . . . exspectâre_. 82.4: Cf. p. 13, n. 12. 82.5: _percellô_. 82.6: Quintus Caecilius Metellus, proconsul in Spain 79-76 B.C. 82.7: #senî#: 'because he was old.' 82.8: #multîs . . . concurrentibus#: the abl. abs. here denotes both time and cause; see p. xxiii, K 6. The prefix in #concurrentibus# conveys the idea of 'from every side.' 82.9: #in . . . erat# = _ab hostibus captus est_. 82.10: #altercantês partiuntur#: lit., 'wrangling they divided' = 'they wrangled about the division.' 83.1: Why subjunctive? 83.2: '_though_ already old.' The thought is that luxury and effeminacy are especially unbecoming to old age. 83.3: See p. xx, H 2. What is the meaning of the change of tense in #dîripuissent#? 83.4: Cf. p. 10, n. 10. 83.5: See p. xxiii, K 10. 83.6: #neque . . . facultâs#: 'but no opportunity,' etc. 84.1: #â tergô#: 'in the rear.' See p. 11, n. 10. 84.2: _obsideô_. 84.3: #â quô . . . petierat#: 'whom he had asked to help him.' How literally? #ut adiuvâret sê# is a substantive clause of purpose and object of _petierat_. See p. 7, n. 20. 84.4: _êrigô_. 84.5: #aequê . . . facere#: lit., 'because he thought it an equally fine thing both to conquer kings and to create them.' The expression is somewhat careless. We would say: 'as glorious to create kings as to conquer them.' #aequê pulchrum# is predicate, #et vincere . . . et facere# subject to #esse#. 84.6: #prîmus . . . domuit#: cf. p. 38, n. 1. 84.7: #iûre victôriae#: 'by right of (i.e. on the strength of) his victory.' 84.8: 'turning'; lit., 'having turned himself.' Cf. n. on _cingitur_, XIII, l. 29. 84.9: 'the City,' i.e. Rome. 84.10: Cf. p. xvii, D 1. 84.11: #quod . . . praebuerant#: 'the fact that the conquest of (the) three parts,' etc. Cf. p. 5, n. 15, and p. xxiv, L 4. 85.1: 'something which'; its antecedent is the clause #prîmum . . . triumphâvit# below. 85.2: With #quem glôriae#, sc. _fînem habuit_. 85.3: The famous C. Julius Caesar, for whom see next selection. 85.4: #quod . . . posset#: 'because (as men said) the one,' etc. For the subjunctive, see p. xxi, H 4. 85.5: #hîc . . . ille#: 'the one (Caesar) . . . the other (Pompey).' 85.6: #înfêstô exercitû#: abl. of accompaniment: H 474, 2, N. 1 (419, III, 1, 1): M 634: A 243, _a_, N.: G 392, R. 1: B 222, 1. 85.7: #autem# contrasts #negârent# with #praecêpisset#. There is a contrast also between #servî# and #medicus#. 85.8: #Ergô . . . Pompêius#? The force of this sentence can be given only by a free rendering, thus: 'Shall it be said, then, that Pompey would not be alive, had not Lucullus ruined himself by his luxury?' 86.1: #Virîs . . . habêbat#: 'he highly honored learned men.' 86.2: _audiô_, like our 'hear,' is often used of listening to lectures or to teachers. 86.3: #quod . . . labôrârent#: i.e. because he had the gout. 86.4: #cônsule . . . ingressûrô#: 'whenever the consul,' etc.; a temporal abl. abs. 86.5: Subjunctive in substantive clauses of result: see p. xix, F 3. 86.6: infinitive, because the clause in which it stands is in apposition to #hôc#. This use of the infin. is common. 86.7: #quamvîs sîs#: concessive subjunctive: H 586, II (515, III): M 875: A 313, _a_: G 606: B 308.]

#XXVII. Gaius Iulius Caesar# [[stripped text]]

C. Iulius Caesar, nobilissima Iuliorum genitus familia, annum agens sextum et decimum patrem amisit. Corneliam, Cinnae filiam, duxit uxorem; cuius pater cum esset Sullae inimicissimus, is Caesarem voluit compellere ut eam repudiaret; neque id potuit efficere. Qua re Caesar bonis spoliatus cum etiam ad necem quaereretur, mutata veste nocte urbe elapsus est et quamquam tunc quartanae morbo laborabat, prope per singulas noctes latebras commutare cogebatur; et comprehensus a Sullae liberto, ne ad Sullam perduceretur, vix data pecunia evasit. Postremo per propinquos et adfines suos veniam impetravit. Satis constat Sullam, cum deprecantibus amicissimis et ornatissimis viris aliquamdiu denegasset atque illi pertinaciter contenderent, expugnatum tandem proclamasse, vincerent, dummodo scirent eum, quem incolumem tanto opere cuperent, aliquando optimatium partibus, quas secum simul defendissent, exitio futurum; nam Caesari multos Marios inesse.

Stipendia prima in Asia fecit. In expugnatione Mitylenarum corona civica donatus est. Mortuo Sulla, Rhodum secedere statuit, ut per otium Apollonio Moloni, tunc clarissimo dicendi magistro, operam daret. Huc dum traicit, a praedonibus captus est mansitque apud eos prope quadraginta dies. Per omne autem illud spatium ita se gessit, ut piratis pariter terrori venerationique esset. Comites interim servosque ad expediendas pecunias, quibus redimeretur, dimisit. Viginti talenta piratae postulaverant: ille quinquaginta daturum se spopondit. Quibus numeratis cum expositus esset in litore, confestim Miletum, quae urbs proxime aberat, properavit ibique contracta classe invectus in eum locum, in quo ipsi praedones erant, partem classis fugavit, partem mersit, aliquot naves cepit piratasque in potestatem redactos eo supplicio, quod illis saepe minatus inter iocum erat, adfecit crucique suffixit.

Quaestori ulterior Hispania obvenit. Quo profectus cum Alpes transiret et ad conspectum pauperis cuiusdam vici comites per iocum inter se disputarent num illic etiam esset ambitioni locus, serio dixit Caesar malle se ibi primum esse, quam Romae secundum. Dominationis avidus a prima aetate regnum concupiscebat semperque in ore habebat hos Euripidis, Graeci poetae, versus:

Nam si violandum est ius, regnandi gratia Violandum est. Aliis rebus pietatem colas.

Cumque Gades, quod est Hispaniae oppidum, venisset, animadversa apud Herculis templum magni Alexandri imagine ingemuit et quasi pertaesus ignaviam suam, quod nihildum a se memorabile actum esset in ea aetate, qua iam Alexander orbem terrarum subegisset, missionem continuo efflagitavit ad captandas quam primum maiorum rerum occasiones in urbe.

Aedilis praeter comitium ac Forum etiam Capitolium ornavit porticibus. Venationes autem ludosque et cum conlega M. Bibulo et separatim edidit: quo factum est ut communium quoque impensarum solus gratiam caperet. His autem rebus patrimonium effudit tantumque conflavit aes alienum, ut ipse diceret sibi opus esse millies sestertium, ut haberet nihil.

Consul deinde creatus cum M. Bibulo, societatem cum Gnaeo Pompeio et Marco Crasso iunxit Caesar, ne quid ageretur in re publica, quod displicuisset ulli ex tribus. Deinde legem tulit ut ager Campanus plebi divideretur. Cui legi cum senatus repugnaret, rem ad populum detulit. Bibulus conlega in Forum venit, ut legi obsisteret, sed tanta in eum commota est seditio, ut in caput eius cophinus stercore plenus effunderetur fascesque ei frangerentur atque adeo ipse armis Foro expelleretur. Qua re cum Bibulus per reliquum anni tempus domo abditus Curia abstineret, unus ex eo tempore Caesar omnia in re publica ad arbitrium administrabat, ut nonnulli urbanorum, si quid testandi gratia signarent, per iocum non, ut mos erat, 'consulibus Caesare et Bibulo' actum scriberent, sed 'Iulio et Caesare,' unum consulem nomine et cognomine pro duobus appellantes.

Functus consulatu Caesar Galliam provinciam accepit. Gessit autem novem annis, quibus in imperio fuit, haec fere: Galliam in provinciae formam redegit; Germanos, qui trans Rhenum incolunt, primus Romanorum ponte fabricato aggressus maximis adfecit cladibus. Aggressus est Britannos, ignotos antea, superatisque pecunias et obsides imperavit. Hic cum multa Romanorum militum insignia narrantur, tum illud egregium ipsius Caesaris, quod, nutante in fugam exercitu, rapto fugientis e manu scuto in primam volitans aciem proelium restituit. Idem alio proelio legionis aquiliferum ineundae fugae causa iam conversum faucibus comprehensum in contrariam partem detraxit dextramque ad hostem tendens "Quorsum tu" inquit "abis? Illic sunt, cum quibus dimicamus." Qua adhortatione omnium legionum trepidationem correxit vincique paratas vincere docuit.

Interfecto interea apud Parthos Crasso et defuncta Iulia, Caesaris filia, quae, nupta Pompeio, generi socerique concordiam tenebat, statim aemulatio erupit. Iam pridem Pompeio suspectae Caesaris opes et Caesari Pompeiana dignitas gravis, nec hic ferebat parem, nec ille superiorem. Itaque cum Caesar in Gallia detineretur, et, ne imperfecto bello discederet, postulasset ut sibi liceret, quamvis absenti, alterum consulatum petere, a senatu, suadentibus Pompeio eiusque amicis, negatum ei est. Hanc iniuriam acceptam vindicaturus in Italiam rediit et bellandum ratus cum exercitu Rubiconem flumen, qui provinciae eius finis erat, transiit. Hoc ad flumen paulum constitisse fertur ac reputans quantum moliretur, conversus ad proximos, "Etiamnunc" inquit "regredi possumus; quod si ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt." Postremo autem "Iacta alea esto!" exclamans exercitum traici iussit plurimisque urbibus occupatis Brundisium contendit, quo Pompeius consulesque confugerant.

Qui cum inde in Epirum traiecissent, Caesar, eos secutus a Brundisio, Dyrrachium inter oppositas classes gravissima hieme transmisit; copiisque quas subsequi iusserat diutius cessantibus, cum ad eas arcessendas frustra misisset, mirae audaciae facinus edidit. Morae enim impatiens castris noctu egreditur, clam naviculam conscendit, obvoluto capite, ne agnosceretur, et quamquam mare saeva tempestate intumescebat, in altum tamen protinus dirigi navigium iubet et, gubernatore trepidante, "Quid times?" inquit "Caesarem vehis!" neque prius gubernatorem cedere adversae tempestati passus est, quam paene obrutus esset fluctibus.

Deinde Caesar in Epirum profectus Pompeium Pharsalico proelio fudit, et fugientem persecutus, ut occisum cognovit, Ptolemaeo regi, Pompeii interfectori, a quo sibi quoque insidias tendi videret, bellum intulit; quo victo in Pontum transiit Pharnacemque, Mithridatis filium, rebellantem et multiplici successu praeferocem intra quintum ab adventu diem, quattuor, quibus in conspectum venit, horis una profligavit acie, more fulminis, quod uno eodemque momento venit, percussit, abscessit. Nec vana de se praedicatio est Caesaris ante victum hostem esse quam visum. Pontico postea triumpho trium verborum praetulit titulum: "Veni, vidi, vici." Deinde Scipionem et Iubam, Numidiae regem, reliquias Pompeianarum partium in Africa refoventes, devicit.

Victorem Africani belli Gaium Caesarem gravius excepit Hispaniense, quod Cn. Pompeius, Magni filius, adulescens fortissimus, ingens ac terribile conflaverat, undique ad eum auxiliis paterni nominis magnitudinem sequentium ex toto orbe confluentibus. Sua Caesarem in Hispaniam comitata fortuna est: sed nullum umquam atrocius periculosiusque ab eo initum proelium, adeo ut, plus quam dubio Marte, descenderet equo consistensque ante recedentem suorum aciem increpans fortunam, quod se in eum servasset exitum, denuntiaret militibus vestigio se non recessurum; proinde viderent, quem et quo loco imperatorem deserturi essent. Verecundia magis quam virtute acies restituta est. Cn. Pompeius victus et interemptus est. Caesar, omnium victor, regressus in urbem omnibus, qui contra se arma tulerant, ignovit et quinquies triumphavit.

Bellis civilibus confectis, conversus iam ad ordinandum rei publicae statum fastos correxit annumque ad cursum solis accommodavit, ut trecentorum sexaginta quinque dierum esset et, intercalario mense sublato, unus dies quarto quoque anno intercalaretur. Ius laboriosissime ac severissime dixit. Repetundarum convictos etiam ordine senatorio movit. Peregrinarum mercium portoria instituit: legem praecipue sumptuariam exercuit. De ornanda instruendaque urbe, item de tuendo ampliandoque imperio plura ac maiora in dies destinabat: imprimis ius civile ad certum modum redigere atque ex immensa legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas et Latinas, quas maximas posset, publicare; siccare Pomptinas paludes: viam munire a Mari Supero per Apennini dorsum ad Tiberim usque: Dacos, qui se in Pontum effuderant, coercere: mox Parthis bellum inferre per Armeniam.

Haec et alia agentem et meditantem mors praevenit. Dictator enim in perpetuum creatus agere insolentius coepit: senatum ad se venientem sedens excepit et quendam, ut adsurgeret monentem, irato vultu respexit. Cum Antonius, Caesaris in omnibus bellis comes et tunc consulatus conlega, capiti eius in sella aurea sedentis pro rostris diadema, insigne regium, imposuisset, id ita ab eo est repulsum, ut non offensus videretur. Quare coniuratum in eum est a sexaginta amplius viris, Cassio et Bruto ducibus conspirationis, decretumque eum Idibus Martiis in senatu confodere.

Plurima indicia futuri periculi obtulerant dii immortales. Uxor Calpurnia, territa nocturno visu, ut Idibus Martiis domi subsisteret orabat et Spurinna haruspex praedixerat ut proximos dies triginta quasi fatales caveret, quorum ultimus erat Idus Martiae. Hoc igitur die Caesar Spurinnae "Ecquid scis" inquit "Idus Martias iam venisse?" et is "Ecquid scis illas nondum praeterisse?" Atque cum Caesar eo die in senatum venisset, adsidentem conspirati specie officii circumsteterunt ilicoque unus, quasi aliquid rogaturus, propius accessit renuentique ab utroque umero togam apprehendit. Deinde clamantem "Ista quidem vis est!" Casca, unus e coniuratis, adversum vulnerat paulum infra iugulum. Caesar Cascae bracchium adreptum graphio traiecit conatusque prosilire alio vulnere tardatus est. Dein ut animadvertit undique se strictis pugionibus peti, toga caput obvolvit et ita tribus et viginti plagis confossus est. Cum Marcum Brutum, quem filii loco habebat in se inruentem vidisset, dixisse fertur: "Tu quoque, mi fili!"

Illud inter omnes fere constitit talem ei mortem paene ex sententia obtigisse. Nam et quondam cum apud Xenophontem legisset Cyrum ultima valetudine mandasse quaedam de funere suo, aspernatus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque optaverat, et pridie quam occideretur, in sermone nato super cenam quisnam esset finis vitae commodissimus, repentinum inopinatumque praetulerat. Percussorum autem neque triennio quisquam amplius supervixit neque sua morte defunctus est. Damnati omnes alius alio casu perierunt, pars naufragio, pars proelio; nonnulli semet eodem illo pugione, quo Caesarem violaverant, interemerunt.