Part 16

74.7: #mulier obvia . . . inquit#: 'a woman met them and said.' 74.8: #quaesîta . . . dîxisset#: 'though inquiries were made as to who had said this.' How literally? #dîxisset# is a subjunctive of indir. question dependent on #quaesîta#: cf. p. 3, n. 2. 74.9: Cf. VIII, 43. 74.10: Cf. XXIII, 20. 74.11: i.e. Sulla. 74.12: Cf. p. 13, n. 20. 74.13: #lûdicrae artis#: 'the sportive art,' i.e. what we would call 'the stage,' or 'the drama.' The better classes at Rome looked with disfavor on the theater. Since no free Roman was allowed to appear upon the stage, the actors were slaves or freedmen. The praetor was empowered to flog actors publicly at will. 74.14: After the election of the quaestors their posts were assigned to them by lot. 75.1: 'ability.' It was mainly through Sulla's efforts that Jugurtha was captured. 75.2: Cf. XXIII, 49. 75.3: Q. Lutatius Catulus, colleague of Marius in 101. 75.4: Cf. 72, n. 2. 75.5: abl. of comparison with #înferior#: cf. p. 10, n. 18. 75.6: This butchery occurred in 88. The number of victims is variously stated from 80,000 to 150,000. 75.7: At Chaeronea and Orchomenus in Boeotia. Both battles were fought in 86. 75.8: Cf. p. 47, n. 12. 75.9: #quâlemcumque pâcem#: 'peace on any terms.' 75.10: abl. of the penalty: H 456, 3 (410, III): M 584: A 220, _b_: G 378, R. 3: B 208, 2, _b_. 75.11: Cf. p. 1, n. 6. 75.12: Cf. XXIII, 113-122. 75.13: Sulla's dictatorship differed widely from those of former times (1) because his was unlimited in time, whereas the old dictators held office for six months only; (2) his power extended to every department of government, whereas formerly dictators had been created to accomplish some _one_ object. 75.14: #quisquis voluit# contains the subject of #occîdit#. 75.15: #ut . . . imperâret#: 'that there might be people for him (Sulla) to rule over.' For #quibus . . . imperâret#, see p. 5, n. 3. 76.1: #Novô . . . prôposuit#: 'He exposed to public view (in the Forum) a proscription list, an unprecedented and unheard of act.' #exemplô#: abl. of manner. 76.2: #prôscrîptiônis#: Latin often uses a gen. where English employs an adj. or a noun with adj. value. 76.3: #in eôs saevîvit#: 'he vented his rage upon those.' 76.4: ethical dat.: H 432 (389, N. 2): M 541: A 235, _e_: G 351: B 188, 2, _b_. 76.5: #Neque# = _et nôn_, as often at the beginning of clauses. 76.6: _cônfodiô_. 76.7: _prôsternô_. 76.8: These words all = 'Lucky.' 76.9: 'just now,' 'but a moment before.' 76.10: 'remained intact.' 76.11: #quî audêret# is a rel. clause of result = _tâlis ut audêret_. It characterizes or describes the antecedent #adulêscêns#. See p. 73, n. 5. 76.12: #in lîmine iam#: 'when he was already at (on) his own threshold,' i.e. even the brief comment that he deigned to make was not uttered till the last moment. 77.3: #vênandô . . . coepit#: cf. I, 21, _vênandô . . . coepêrunt_, and note. 77.4: Cf. p. 64, n. 2. 77.5: #amâns# is treated here as an adj., and so construed with the gen. Cf. _cupidus voluptâtum_, l. 59. 77.6: 'had thrust up from below.' Sulla was sitting on a tribunal in the Forum. 77.7: Cf. p. 11, n. 9. 77.8: Sc. _erat_. 77.9: #numquam . . . vituperandus# (_est_): 'can never be blamed enough.' In _negative_ sentences the gerundive often conveys this idea of possibility. For its other meanings, see p. 39, n. 11. 77.10: _parcô._]

#XXV. Lucius Lucullus# [[stripped text]]

Lucius Lucullus ingeniô, doctrina, virtute fuit insignis. In Asiam quaestor profectus ibi per multos annos admirabili quadam laude provinciae praefuit, deinde absens factus aedilis, continuo praetor, inde ad consulatum promotus est, quem ita gessit, ut omnes diligentiam admirarentur, ingenium agnoscerent. Post ad Mithridaticum bellum missus a senatu non modo opinionem vicit omnium, sed etiam gloriam superiorum ducum. Idque eo fuit mirabilius, quod ab eo laus imperatoria non admodum exspectabatur, qui adulescentiam in forensi opera, quaesturae diuturnum tempus in Asiae pace consumpserat; sed incredibilis quaedam ingenii magnitudo non desideravit usus disciplinam. Itaque cum totum iter et navigationem consumpsisset partim in percontando a peritis, partim in rebus gestis legendis, in Asiam factus imperator venit, cum esset Roma profectus rei militaris rudis.

Lucullus eo bello magnas ac memorabiles res gessit; Mithridatem saepe multis locis fudit; Tigranem, regum maximum, in Armenia vicit, ultimamque bello manum magis noluit imponere, quam non potuit; sed alioqui per omnia laudabilis et bello paene invictus pecuniae cupidini nimium deditus fuit; quam tamen ideo expetebat, ut per luxuriam effunderet. Itaque postquam de Mithridate triumphavit, abiecta omnium rerum cura coepit delicate ac molliter vivere otioque et luxu diffluere: magnifice et immenso sumptu villas aedificavit atque ad eorum usum mare ipsum vexavit. Nam in quibusdam locis moles mari iniecit; in aliis, suffossis montibus, mare in terras induxit, unde eum haud infacete Pompeius Xerxem togatum vocare adsueverat.

Habebat Lucullus villam prospectu et ambulatione pulcherrimam. Quo cum venisset Pompeius, id unum reprehendit, quod ea habitatio esset quidem aestate peramoena, sed hieme minus commoda videretur; cui Lucullus "Putasne" inquit "me minus sapere quam hirundines, quae adveniente hieme sedem commutant?" Villarum magnificentiae respondebat epularum sumptus. Cum aliquando modica ei, utpote soli, cena esset posita, coquum graviter obiurgavit, eique excusanti ac dicenti se non debuisse lautum parare convivium, quod nemo esset ad cenam invitatus, "Quid ais?" inquit iratus Lucullus. "Nesciebasne Lucullum hodie cenaturum esse apud Lucullum?"

Laudanda est Luculli impensa et studium in libris. Nam et multos et optimos conquisivit eosque liberaliter dedit utendos. Patebat omnibus bibliotheca, et in porticus ei adiectas velut ad Musarum aedem veniebant maxime Graeci tempusque ibi iucunde inter se traducebant ab aliis curis liberi. Saepe cum iis versabatur Lucullus et inter magnam doctorum virorum turbam ambulabat.

#XXV. Lûcius Lûcullus# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 74.]

Lûcius Lûcullus ingeniô, doctrînâ, virtûte fuit însîgnis. In Asiam quaestor profectus ibi per multôs annôs admîrâbilî quâdam[11] laude[12] prôvinciae praefuit, deinde absêns factus[13] aedîlis, continuô praetor, inde ad cônsulâtum[14] prômôtus est, quem ita gessit, ut omnês dîligentiam admîrârentur, ingenium {5} [[78]] âgnôscerent. Post ad Mithridâticum[1] bellum missus â senâtû nôn modo opîniônem vîcit[2] omnium, sed etiam glôriam superiôrum ducum. Idque eô[3] fuit mîrâbilius, quod ab eô laus[4] imperâtôria nôn admodum exspectâbâtur, quî adulêscentiam in forênsî[5] operâ, quaestûrae diuturnum tempus in[6] Asiae pâce cônsûmpserat; sed {10} incrêdibilis quaedam[7] ingeniî mâgnitûdô nôn dêsîdêrâvit ûsûs[8] dîsciplînam. Itaque cum tôtum iter[9] et nâvigâtiônem cônsûmpsisset partim in percontandô â perîtîs,[10] partim in rêbus[11] gestîs legendîs, in Asiam factus[12] imperâtor vênit, cum esset Rômâ profectus reî mîlitâris rudis.[13] {15}

Lûcullus eô bellô mâgnâs ac memorâbilês rês gessit; Mithridâtem saepe multîs locîs fûdit; Tigrânem,[14] rêgum mâximum, in Armeniâ vîcit, ultimamque[15] bellô manum magis nôluit impônere, quam nôn potuit; sed alioquî per omnia laudâbilis[16] et bellô paene invictus pecûniae cupîdinî nimium dêditus fuit; quam tamen {20} ideô expetêbat, ut per lûxuriam effunderet. Itaque postquam dê Mithridâte triumphâvit,[17] abiectâ omnium rêrum cûrâ coepit dêlicâtê ac molliter vîvere ôtiôque et lûxû diffluere: mâgnificê et immênsô sûmptû vîllâs aedificâvit atque ad eôrum ûsum[18] mare [[79]] ipsum vexâvit. Nam in quibusdam locîs môlês[1] marî iniêcit; in {25} aliîs, suffossîs montibus, mare in terrâs indûxit, unde eum haud înfacêtê Pompêius Xerxem togâtum[2] vocâre adsuêverat.[3]

Habêbat Lûcullus vîllam prôspectû[4] et ambulâtiône pulcherrimam. Quô cum vênisset Pompêius, id ûnum reprehendit, quod ea habitâtiô esset[5] quidem aestâte peramoena, sed hieme minus {30} commoda vidêrêtur[5]; cuî Lûcullus "Putâsne" inquit "mê minus sapere quam hirundinês, quae adveniente hieme sêdem commûtant?" Vîllârum mâgnificentiae respondêbat epulârum sûmptus. Cum aliquandô modica eî, utpote[6] sôlî, cêna esset posita, coquum graviter obiûrgâvit, eîque excûsantî ac dîcentî sê nôn dêbuisse {35} lautum parâre convîvium, quod nêmô esset[5] ad cênam invîtâtus, [[80]] "Quid ais?" inquit îrâtus Lûcullus. "Nesciêbâsne Lûcullum hodiê cênâtûrum esse apud Lûcullum?"

Laudanda est Lûcullî impênsa et studium in librîs. Nam et {39} multôs et optimôs conquîsîvit eôsque lîberâliter dedit[1] ûtendôs. Patêbat omnibus bibliothêca, et in porticûs eî adiectâs velut ad Mûsârum[2] aedem veniêbant mâximê Graecî tempusque ibi iûcundê inter sê trâdûcêbant ab aliîs cûrîs lîberî. Saepe cum iîs versâbâtur Lûcullus et inter mâgnam doctôrum virôrum turbam ambulâbat. {45}

[Footnotes: XXV (pages 77-80)

77.1: #efficiet nê . . . dêpônat#: 'will prevent any one from resigning.' For the subjunctive #dêpônat#, see p. 9, n. 6. 77.2: The indefinite pronoun _quis_ occurs chiefly after _sî_, _nisi_, _nê_, and _num_. Elsewhere _aliquis_ is used. 77.11: Cf. p. 76, n. 1. 77.12: 'ability.' 77.13: Sc. _est_. 77.14: The offices mentioned here formed the _cursus honôrum_, or official career, through which all desirous of political distinction were required to pass. The aedileship, however, might be omitted. 78.1: Cf. p. 72, n. 2. Lucullus assumed command against Mithridates in 74 B.C. 78.2: 'surpassed,' 'outstripped.' 78.3: causal abl., explained by #quod . . . exspectâbâtur#. 78.4: 'ability.' 78.5: #forênsî operâ#: 'legal business,' i.e. the practice of law. In or near the Forum were the law courts, as well as business places in general. 78.6: #in Asiae pâce#: 'in Asia, which was then at peace.' 78.7: #quîdam# is often used, as here, to soften a phrase which the writer fears may seem exaggerated. 78.8: #ûsûs dîsciplînam#: 'the training of experience.' 78.9: #iter et nâvigâtiônem#: 'voyage.' 78.10: 'experts.' Sc. #reî mîlitâris#. 78.11: #rêbus gestîs#: 'history'; here, of course, military history especially. 78.12: Cf. our use of the word 'finished.' 78.13: The statements in lines 9-15 are untrue, since Lucullus had served with distinction under Sulla in the first Mithridatic War. 78.14: King of Armenia, and son-in-law of Mithridates, with whom he had formed alliance. 78.15: #ultimam . . . potuit#: 'his failure to put the finishing touches (#ultimam manum#) to the war was due more to unwillingness than to inability.' How literally? Here too the biographer shows his prejudice. Lucullus' failure to end the war was due to the mutiny of his soldiers, who were weary of their incessant exertions, and angry because L. did not permit them to gratify their greed for plunder. 78.16: '(though) praiseworthy.' #invictus# must be similarly translated. 78.17: Cf. p. 18, n. 7. 78.18: 'convenience.' 79.1: #môlês . . . iniêcit#: 'he built huge structures out into the sea.' 79.2: Cf. p. 73, n. 10. Xerxes, king of Persia, made an expedition against Greece in 480 B.C., in the course of which he executed certain important engineering works. 79.3: _adsuêscô_. 79.4: #prôspectû . . . pulcherrimam#: 'with a very beautiful view and promenade.' #prôspectû# and #ambulâtiône# are abl. of specification. 79.5: Why subjunctive? 79.6: #utpote sôlî# = _quod sôlus erat_. In phrases like this Latin suffers from the lack of a present part. to _sum_. 80.1: #dedit ûtendôs#: i.e. loaned them. For #ûtendôs#, see p. 2, n. 18. 80.2: The Muses were patrons of literature in its various forms.]

#XXVI. Gnaeus Pompeius Magnus# [[stripped text]]

Gnaeus Pompeius, stirpis senatoriae, bello civili se et patrem consilio servavit. Cum enim Pompei pater exercitui suo ob avaritiam esset invisus, facta in eum conspiratione, Terentius quidam, Gnaei Pompei filii contubernalis, hunc occidendum suscepit, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res cum iuveni Pompeio cenanti nuntiata esset, nihil periculo motus solito hilarius bibit et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus clam subduxit se tentorio et firmam patri circumdedit custodiam. Terentius tum destricto ense ad lectum Pompei accessit multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit ac duci reconciliavit.

Eodem bello Pompeius partes Sullae secutus ita se gessit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias conlegit, statimque dux peritus exstitit. Magnus illius apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus; inter milites corpus exercens cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis luctando certabat. Tum ad Sullam iter intendit et in eo itinere tres hostium exercitus aut fudit aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo Pompeiumque salutavit imperatorem et postea ei venienti solebat sella adsurgere et caput aperire et equo descendere, quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat.

Postea Pompeius in Siciliam profectus est, ut eam a Carbone, Sullae inimico, occupatam reciperet. Carbo comprehensus et ad Pompeium ductus est: quem Pompeius, etsi Carbo muliebriter mortem extimescens demisse et flebiliter mortem deprecabatur, ad supplicium duci iussit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium, Siciliae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset, quae sibi adversata fuisset, inique eum facturum Sthenius exclamavit, si ob unius culpam omnes puniret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego" inquit Sthenius "qui cives meos ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius omnibus et Sthenio ipsi pepercit.

Transgressus inde in Africam Iarbam, Numidiae regem, qui Marii partibus favebat, bello persecutus intra dies quadraginta oppressit et Africam subegit adulescens quattuor et viginti annorum. Deinde cum litterae ei a Sulla redditae essent, quibus exercitu dimisso cum una legione successorem exspectare iubebatur, Pompeius, quamquam aegre id ferebat, tamen paruit et Romam revertit. Revertenti incredibilis hominum multitudo obviam ivit; Sulla quoque laetus eum excepit et Magni cognomine consalutavit. Nihilo minus Pompeio triumphum petenti restitit: neque vero ea re a proposito deterritus est Pompeius aususque dicere plures adorare solem orientem quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam crescere. Ea voce audita Sulla, confidentia adulescentis perculsus, "Triumphet! triumphet!" exclamavit.

Metello iam seni et bellum in Hispania segnius gerenti conlega datus Pompeius adversus Sertorium vario eventu dimicavit. Maximum ibi in proelio quodam periculum subiit: cum enim vir vasta corporis magnitudine impetum in eum fecisset, Pompeius manum amputavit; sed multis in eum concurrentibus vulnus in femore accepit et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: barbari enim equum eius auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum igitur praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius eorum manus effugit. Altero proelio cum Metellus Pompeio laboranti auxilio venisset, Sertorius recedere coactus dixisse fertur: "Nisi anus illa supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is, iam senex, ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Sertorio interfecto Pompeius Hispaniam recepit.

Cum piratae illa tempestate maria omnia infestarent et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus et imprimis Quintus Catulus. Qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Cn. Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid huic acciderit, quem in eius locum substituetis?" summo consensu succlamavit universa contio, "Te, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, dispositis per omnes maris recessus navibus, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari conlocavit. Nihil hac victoria celerius, nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit.

Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra Mithridatem profectus in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum erat congredi cum hoste in locis ignotis. Nocte tamen aliquando cum Pompeius Mithridatem aggressus esset, luna magno fuit Romanis adiumento. Quam cum Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant, unde decepti regii milites in umbras, tamquam in propinquum hostem, tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Pharnaces filius bellum ei intulit, qui, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit; quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicamentis corpus firmaverat, a milite Gallo, a quo ut adiuvaret se petierat, interfectus est.

Tigrani deinde, Armeniae regi, qui Mithridatis partes secutus erat, Pompeius bellum intulit eumque ad deditionem compulit. Qui cum procubuisset ad genua Pompei, eum erexit, et benignis verbis recreatum diadema, quod abiecerat, capiti reponere iussit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Inde in Iudaeam profectus Romanorum primus Iudaeos domuit, Hierosolyma, caput gentis, cepit, templumque iure victoriae ingressus est. Rebus Asiae compositis, in Italiam versus ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed dimisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil inlustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerant: Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primum ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si, quem gloriae, eundem vitae finem habuisset neque adversam fortunam esset expertus iam senex.

Posteriore enim tempore orta inter Pompeium et Caesarem gravi dissensione, quod hic superiorem, ille parem ferre non posset, bellum civile exarsit. Caesar infesto exercitu in Italiam venit. Pompeius, relicta urbe ac deinde Italia ipsa, Thessaliam petit et cum eo consules senatusque omnis: quem insecutus Caesar apud Pharsalum acie fudit. Victus Pompeius ad Ptolemaeum, Aegypti regem, cui tutor a senatu datus erat, profugit, qui Pompeium interfici iussit. Latus Pompei sub oculis uxoris et liberorum mucrone confossum est, caput praecisum, truncus in Nilum coniectus. Deinde caput cum anulo ad Caesarem delatum est, qui eo viso lacrimas non continens illud multis pretiosissimisque odoribus cremandum curavit.

Is fuit Pompei post tres consulatus et totidem triumphos vitae exitus. Erant in Pompeio multae et magnae virtutes ac praecipue admiranda frugalitas. Cum ei aegrotanti praecepisset medicus ut turdum ederet, negarent autem servi eam avem usquam aestivo tempore posse reperiri, nisi apud Lucullum, qui turdos domi saginaret, vetuit Pompeius turdum inde peti, medicoque dixit: "Ergo, nisi Lucullus perditus deliciis esset, non viveret Pompeius?" Aliam avem, quae parabilis esset, sibi iussit apponi.

Viris doctis magnum honorem habebat Pompeius. Ex Syria decedens, confecto bello Mithridatico, cum Rhodum venisset, Posidonium cupiit audire; sed cum audivisset eum graviter esse aegrum, quod vehementer eius artus laborarent, voluit tamen nobilissimum philosophum visere. Mos erat ut, consule aedes aliquas ingressuro, lictor fores percuteret, admonens consulem adesse, at Pompeius fores Posidonii percuti honoris causa vetuit. Quem ut vidit et salutavit, moleste se dixit ferre, quod eum non posset audire. At ille "Tu vero" inquit "potes, nec committam ut dolor corporis efficiat ut frustra tantus vir ad me venerit." Itaque cubans graviter et copiose de hoc ipso disputavit: nihil esse bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dici posse, quod turpe non esset. Cum vero dolores acriter eum pungerent, saepe "Nihil agis," inquit "dolor! quamvis sis molestus, numquam te esse malum confitebor."

#XXVI. Gnaeus Pompêius Mâgnus# [[as printed]]

Gnaeus Pompêius,[3] stirpis senâtôriae, bellô[4] cîvîlî sê et patrem cônsiliô servâvit. Cum enim Pompêî pater exercituî suô ob avâritiam esset invîsus, factâ in eum cônspîrâtiône, Terentius quîdam, Gnaeî Pompêî fîliî[5] contubernâlis, hunc[6] {5} occîdendum suscêpit, dum[7] aliî tabernâculum patris incenderent.[7] Quae rês cum iuvenî Pompêiô cênantî nûntiâta esset, nihil perîculô môtus solitô[8] hilarius bibit et cum Terentiô eâdem, quâ[9] anteâ, cômitâte ûsus est. Deinde cubiculum ingressus clam {10} subdûxit sê tentôriô et fîrmam patrî circumdedit cûstôdiam. Terentius tum dêstrictô ênse ad lectum Pompêî accessit multîsque îctibus strâgula percussit.[10] Ortâ mox sêditiône Pompêius sê in [[81]] media coniêcit âgmina, mîlitêsque tumultuantês precibus et lacrimîs plâcâvit ac ducî reconciliâvit. {15}

Eôdem bellô Pompêius partês Sullae secûtus ita sê gessit ut ab eô mâximê dîligerêtur. Annôs três et vîgintî nâtus, ut Sullae auxiliô venîret, paternî exercitûs reliquiâs conlêgit, statimque dux perîtus exstitit.[1] Mâgnus illîus apud mîlitem amor, mâgna apud omnês admîrâtiô fuit; nûllus eî[2] labor taediô,[2] nûlla dêfatîgâtiô {20} molestiae[2] erat. Cibî[3] vînîque[3] temperâns, somnî parcus[4]; inter mîlitês corpus exercêns cum alacribus saltû,[5] cum vêlôcibus cursû,[5] cum validîs luctandô[5] certâbat. Tum ad Sullam iter intendit et in eô itinere três hostium exercitûs aut fûdit aut sibi adiûnxit. Quem ubi Sulla ad sê accêdere audîvit êgregiamque {25} sub sîgnîs iuventûtem âspexit, dêsiliit ex equô Pompêiumque salûtâvit imperâtôrem et posteâ eî[6] venientî solêbat sellâ adsurgere et caput aperîre et equô dêscendere, quem honôrem nêminî nisi Pompêiô tribuêbat.

Posteâ Pompêius in Siciliam profectus est, ut eam â Carbône, {30} Sullae inimîcô, occupâtam reciperet. Carbô comprehênsus et ad Pompêium ductus est: quem Pompêius, etsi Carbô[7] muliebriter mortem extimêscêns dêmissê et flêbiliter mortem dêprecâbâtur, ad supplicium dûcî iussit. Longê moderâtior fuit Pompêius ergâ Sthenium, Siciliae cûiusdam cîvitâtis prîncipem. Cum enim in {35} eam cîvitâtem animadvertere dêcrêvisset, quae[8] sibi adversâta fuisset, inîquê eum factûrum Sthenius exclâmâvit,[9] sî ob ûnîus culpam omnês pûnîret. Interrogantî Pompêiô quisnam ille ûnus esset, "Ego" inquit Sthenius "quî cîvês meôs ad id indûxî." [[82]] Tam lîberâ vôce dêlectâtus Pompêius omnibus et Stheniô ipsî {40} pepercit.[1]