Part 15

Hîs rêbus audîtîs, Cimbrî êgrediuntur castrîs et cum paucîs suôrum ad vâllum Rômânum adequitâns Boiorix, Cimbrôrum dux, Marium ad pûgnam prôvocat et diem pûgnae â Rômânôrum imperâtôre petit. Proximum dedit cônsul. Marius cum aciem {65} ita înstituisset, ut pulvis[2] in oculôs et ôra hostium ferrêtur, incrêdibilî strâge[3] prôstrâta[4] est illa Cimbrôrum multitûdô: caesa trâduntur centum octôgintâ hominum mîlia. Nec minor cum uxôribus pûgna quam cum virîs fuit, cum obiectîs undique plaustrîs, dêsuper,[5] quasi ê turribus, lanceîs contîsque pûgnârent. {70} Victae tamen cum missâ ad Marium lêgâtiône lîbertâtem[6] nôn impetrâssent, suffôcâtîs êlîsîsque[7] înfantibus suîs aut mûtuîs[8] concidêrunt vulneribus aut vinculô ê crînibus suîs factô ab[9] arboribus pependêrunt. Canês quoque dêfendêre, Cimbrîs caesîs, eôrum domôs. Marius prô duôbus triumphîs, quî offerêbantur, {75} ûnô contentus fuit. Prîmôrês cîvitâtis, quî eî aliquamdiû ut[10] novô hominî ad tantôs honôrês êvectô[11] invîderant, cônservâtam[12] ab eô rem pûblicam fatêbantur. In ipsâ aciê Marius duâs Camertium cohortês, mîrâ virtûte vim Cimbrôrum sustinentês[13] contrâ lêgem[14] cîvitâte dônâverat. Quod quidem factum et vêrê et {80} [[72]] êgregiê posteâ excûsâvit, dîcêns inter armôrum strepitum verba sê iûris cîvîlis exaudîre nôn potuisse.

[Sidenote: B.C. 88.]

Illâ tempestâte prîmum Rômae bellum cîvîle commôtum est. Causam bellô dedit C. Marius. Cum enim Sulla[1] cônsul contrâ Mithridâtem,[2] rêgem Pontî, missus fuisset, Sulpicius, {85} tribûnus plêbis, lêgem[3] ad populum tulit ut Sullae imperium abrogârêtur, C. Mariô bellum dêcernerêtur Mithridâticum. Quâ rê Sulla commôtus cum exercitû ad urbem vênit, eam armîs occupâvit, Sulpicium interfêcit, Marium fugâvit. Marius hostês persequentês fugiêns aliquamdiû in palûde dêlituit.[4] Sed paulô post {90} repertus extrâctusque, ut erat nûdô corpore caenôque oblitus,[5] iniectô in collum lôrô Minturnâs raptus et in cûstôdiam coniectus est. Missus est ad eum occîdendum servus[6] pûblicus, nâtiône Cimber, quem Marius vultûs auctôritâte dêterruit. Cum enim hominem ad sê strictô gladiô venientem vîdisset "Tûne, homô," {95} inquit "C. Marium audêbis occîdere?" Quô audîtô attonitus ille ac tremêns abiectô ferrô fûgit, Marium sê nôn posse occîdere clâmitâns. Marius deinde ab iîs, quî prius eum occîdere voluerant, ê carcere êmissus est. {99}

Acceptâ nâviculâ in Âfricam trâiêcit et in agrum Carthâginiênsem pervênit. Ibi cum in locîs sôlitâriîs[7] sedêret, vênit ad eum lîctor Sextiliî praetôris, quî tum Âfricam obtinêbat. Ab hôc, quem[8] numquam laesisset, Marius hûmânitâtis tamen[9] aliquod [[73]] officium exspectâbat; at lîctor dêcêdere eum prôvinciâ iussit, {104} nisi in sê animadvertî vellet: torvêque intuentem et vôcem nûllam êmittentem Marium rogâvit tandem ecquid renûntiârî praetôrî vellet? Marius "Abî" inquit, "nûntiâ vîdisse tê Gâium Marium in Carthâginis ruînîs sedentem." Duôbus clârissimîs exemplîs dê incônstantiâ rêrum hûmânârum eum admonêbat, cum et urbis mâximae excidium et virî clârissimî câsum ante {110} oculôs pôneret.

Profectô ad bellum Mithridâticum Sullâ, Marius revocâtus â Cinnâ[1] in Îtaliam rediit, efferâtus magis calamitâte quam domitus. Cum exercitû Rômam ingressus eam caedibus et rapînîs {114} vâstâvit; omnês adversae factiônis nôbilês variîs[2] suppliciôrum generibus adfêcit: quînque diês continuôs totidemque noctês illa scelerum omnium dûrâvit licentia.[3] Hôc tempore admîranda sânê populî Rômânî abstinentia fuit. Cum enim Marius occîsôrum {118} domôs multitûdinî dîripiendâs[4] obiêcisset, invenîrî potuit nêmô, quî[5] cîvîlî[6] lûctû praedam peteret[5]: quae quidem tam misericors continentia plêbis tacita[7] quaedam crûdêlium victôrum vituperâtiô fuit. Tandem Marius, seniô et labôribus cônfectus, in morbum {122} incidit et ingentî[8] omnium laetitiâ vîtam fînîvit. Cûius virî sî exâminentur cum virtûtibus vitia, haud facile sit dictû[9] utrum bellô melior, an pâce perniciôsior fuerit: namque quam rem {125} pûblicam armâtus[10] servâvit, eam prîmô togâtus[10] omnî genere fraudis, postrêmô armîs hostîliter êvertit.

[[74]] Erat Marius dûrior[1] ad hûmânitâtis[2] studia et ingenuârum[3] artium contemptor. Cum aedem Honôris dê manubiîs hostium {129} vôvisset, sprêtâ[4] peregrînôrum marmorum nôbilitâte artificumque Graecôrum arte, eam vulgârî lapide[5] per artificem Rômânum cûrâvit aedificandam. Et Graecâs litterâs dêspiciêbat, quod[6] doctôribus suîs parum ad virtûtem prôfuissent. At îdem fortis, validus, adversus dolôrem cônfîrmâtus. Cum eî varicês in crûre secârentur, vetuit sê adligârî. Âcrem tamen fuisse dolôris morsum ipse ostendit: nam medicô, alterum crûs pôstulantî, nôluit {136} praebêre, quod mâiôrem esse remediî quem morbî dolôrem iûdicâret.

[Footnotes: XXIII (pages 68-74)

68.1: In 157 B.C., near Arpinum in Latium. 68.2: Sc. _Âfricânô Minôre_. 68.3: = _dêposuit_: 'laid aside, completed, served.' 68.4: #impigram . . . alacritâtem#: 'his energetic eagerness in the direction of (#ad#),' etc. = 'his energy and eagerness to face,' etc. 68.5: i.e. Scipio. 68.6: Subject of #dûcere#, l. 11. 68.7: = _quî missus erat_. Cf. _coeptum_, l. 15, and p. xxiv, L1. 68.8: #crîminâtus . . . dûcere#: 'charged him with prolonging.' _crîminârî_ is treated here as a verb of saying. 68.9: = _prôdûcere_, 'prolong.' Simple verbs not infrequently have the meanings which are more usually borne by some of their compounds. Cf. n. 3 above. 68.10: #sî . . . redâctûrum#: the words of Marius, reported in indir. disc. Cf. p. xxv, M 4, 7. 68.11: #in . . . suffectus#: 'he was appointed to supersede Metellus.' How literally? 68.12: This fortress lay on the steep, rocky bank of the river Malucha, which separated the dominions of Jugurtha and Bocchus. 68.13: #ôrantês# may be explained (1) as = _quî pâcem ôrâbant_ (cf. n. 7 above); or (2) as expressing purpose, and so = _quî pâcem ôrârent_. In this latter sense, however, the fut. part. active is commonly employed, not the present. 68.14: See next selection. 69.1: The Tullianum: see illustration on p. 16. 69.2: 'of one smiling.' Join with #modum#. 69.3: The Cimbri and Teutones had left their homes in Denmark as early as 113 B.C. Having overrun Gaul, they made their way to the northern slopes of the Alps, defeating three Roman armies on the way (cf. l. 34 below). They did not, however, at once enter Italy, but turned off to Spain, whence they were speedily expelled by the natives. 69.4: For the position of #cum#, see p. 19, n. 8. 69.5: Sc. _petere_, or better _adipîscî_, 'to secure.' 69.6: Cn. Papirius Carbo, 113; M. Iunius Silanus, 109; Q. Servilius Caepio, 105. 70.1: Sc. _sunt_. 70.2: #Âctum . . . fuisset#: 'it was all up with the Romans had there not been a Marius.' For #erat# we should have expected _esset_, since we have an unreal condition; but the indic., the mood of fact, is used to show that the ruin of the Romans actually was inevitable but for one thing. H 581, 1 (511, 1): M 940: A 308, _b_: G 597, 2: B 304, 3. 70.3: #nisi . . . fuisset#: we would say, 'but for Marius,' or 'if it hadn't been for Marius.' 70.4: in 102, at Aquae Sextiae (now Aix), near Marseilles. 70.5: 'that ran through (the valley).' 70.6: dat. of possession with _erat_ (to be supplied). On the whole sentence #Vallem . . . côpia#, see p. 5, n. 13. 70.7: #Virî . . . habêtis#: a rhetorical, but vigorous way of saying _Sî virî_ ('true men') _estis_, etc., i.e. the getting of water depends wholly on your own courage. 70.8: 'from a different side' (from that by which the Teutones had sought to enter Italy). The Cimbri came through the Brenner Pass at the eastern side of the Italian Alps. 70.9: Sc. _in flûmen_. 70.10: Cf. p. 68, n. 13. 70.11: #Quaerente . . . nôminâssent# = two temporal clauses: 'when Marius had asked . . . and they had named.' 70.12: 'Never mind.' 71.1: #sê . . . habêrî#: 'that they were being mocked.' #lûdibriô# is a dat. of purpose: cf. p. 25, n. 6. 71.2: #pulvis . . . ferrêtur#: cf. XX, lines 7 and 8. 71.3: at the battle of Vercellae (101), near the modern Milan. 71.4: _prôsternô_. 71.5: 'from above,' i.e. from the tops of the wagons. 71.6: Captives were either killed or sold into slavery. 71.7: _êlîdô_. 71.8: #mûtuîs . . . vulneribus#: 'wounds inflicted by each other.' 71.9: #ab . . . pependêrunt#: 'hung _from_ trees' = 'hanged themselves _to_ trees.' 71.10: #ut . . . hominî#: 'as (i.e. because he was) a new man,' i.e. one whose ancestors had never held any state office. Such a man was not necessarily of plebeian birth. 71.11: #êvectô#: 'when he had been elevated.' #eî . . . êvectô# may also be rendered 'his elevation.' 71.12: Sc. _esse_. 71.13: The part. gives the cause of _dônâverat_. 71.14: In theory citizenship could be conferred only by action of the _comitia tribûta_, or assembly in which the people met by tribes. 72.1: See next selection. 72.2: Mithridates the Great waged war thrice with the Romans, 88-84 B.C., 83-81, and 74-66, till finally defeated by Pompey the Great. At the time referred to in the text he had overrun Asia Minor and had entered Greece. 72.3: #lêgem . . . tulit#: 'proposed a law before the people,' i.e. submitted a proposed law to their votes. The proposal was carried. In the civil strife that followed, Sulla led the aristocratic, Marius and Cinna the popular party. 72.4: _dêlitêscô_. 72.5: _oblinô_. 72.6: #servus pûblicus#: i.e. a slave owned by the state. Cf. the phrase _ager pûblicus_, p. 64, n. 9. 72.7: Carthage had been destroyed by the Romans in 149 B.C. 72.8: #quem . . . laesisset# (_laedô_): a causal rel. clause = 'since he had,' etc.: H 592 (517): M 839: A 320, _e_: G 633: B 283, 3. 72.9: #tamen# looks back to #quî . . . obtinêbat#, l. 102. The thought is that Marius hoped for some kindly consideration (#hûmânitâtis aliquod officium#) from Sextilius, though his official position would naturally constrain him to be hostile to an outlaw. 73.1: L. Cornelius Cinna, leader with Marius of the popular party and enemy of Sulla. He was consul 86-84, but was killed by his own troops when he ordered them to cross to Greece to fight Sulla, who was preparing to return home at the close of the first Mithridatic War. 73.2: #variîs . . . adfêcit#: 'he punished in various ways.' 73.3: 'lawless reign,' 'wild revel.' 73.4: Cf. p. 2, n. 18. 73.5: #quî . . . peteret#: rel. clause of result: H 591, 1 (503, I): M 838: A 320: G 631: B 283. 73.6: #cîvîlî lûctû#: 'at the price of (lit. by means of) grief to his fellow-citizens.' 73.7: #tacita . . . fuit#: '(though) unexpressed was in a sense (#quaedam#) a criticism,' etc. 73.8: #ingentî . . . laetitiâ#: 'to the great joy of every one'; cf. p. 27, n. 3. 73.9: Join with #facile#, and see p. 19, n. 15. 73.10: #armâtus# = _bellô_; #togâtus# = _pâce_. Cf. l. 125. The toga was the regular dress of civilians. 74.1: #Erat dûrior ad#: 'He was rather hard as regards,' i.e. 'he had no liking for.' 74.2: 'culture.' 74.3: #ingenuârum artium#: 'polite accomplishments.' 74.4: _spernô_. 74.5: abl. of material: H 470, 1 (415, III): M 610: A 244, _d_: G 396, and 3. 74.6: #quod . . . prôfuissent#: 'because (so he declared) it had been of little service to its teachers in the direction of (attaining) virtue.' Cf. _quod . . . iûdicâret_, l. 137, and see p. 14, n. 1.]

#XXIV. Lucius Cornelius Sulla# [[stripped text]]

138-78 B.C.

Cornelius Sulla cum parvulus a nutrice ferretur, mulier obvia "Salve" inquit "puer tibi et rei publicae tuae felix," et statim quaesita quae haec dixisset, nôn potuit inveniri.

Hic bello Iugurthino quaestor Marii fuit. Qui cum usque ad quaesturae comitia vitam libidine, vino, ludicrae artis amore inquinatam perduxisset, C. Marius consul moleste tulisse traditur, quod sibi gravissimum bellum gerenti tam delicatus quaestor sorte obvenisset. Eiusdem tamen, postquam in Africam venit, virtus enituit. Bello Cimbrico, legatus consulis bonam operam navavit. Consul ipse deinde factus, pulso in exsilium Mario, adversus Mithridatem profectus est. Mithridates enim, Ponticus rex, vir bello acerrimus, virtute eximius, odio in Romanos non inferior Hannibale, occupata Asia necatisque in ea omnibus civibus Romanis, quos quidem eadem die atque hora per omnes civitates interimi iusserat, Europae quoque Italiaeque imminere videbatur. Ac primo Sulla illius praefectos duobus proeliis in Graecia profligavit; dein transgressus in Asiam Mithridatem ipsum fudit; et oppressisset, nisi ad bellum civile adversus Marium festinans qualemcumque pacem componere maluisset. Mithridatem tamen pecunia multavit; Asia aliisque provinciis, quas occupaverat, decedere paternisque finibus contentum esse coegit.

Sulla propter motus urbanos cum victore exercitu Romam properavit; eos, qui Mario favebant, omnes superavit. Nihil autem ea victoria fuit crudelius. Sulla, urbem ingressus et dictator creatus, vel in eos, qui se sponte dediderant, iussit animadverti. Quattuor milia deditorum inermium civium in Circo interfici iussit. Quis autem illos potest computare, quos in urbe passim, quisquis voluit, occidit, donec admoneret Fufidius quidam vivere aliquos debere, ut essent, quibus imperaret. Novo et inaudito exemplo tabulam proscriptionis proposuit, qua nomina eorum, qui occidendi essent, continebantur; cumque omnium orta esset indignatio, postridie plura etiam adiecit nomina. Ingens caesorum fuit multitudo. Nec solum in eos saevivit, qui armis contra se dimicavissent, sed etiam quieti animi cives propter pecuniae magnitudinem proscriptorum numero adiecit. Civis quidam innoxius, cui fundus in agro Albano erat, cum legens proscriptorum nomina se quoque videret ascriptum, "Vae" inquit "misero mihi! me fundus Albanus persequitur." Neque longe progressus a quodam, qui eum agnoverat, confossus est.

Depulsis prostratisque inimicorum partibus Sulla Felicem se edicto appellavit, cumque eius uxor geminos eodem tunc partu edidisset, puerum Faustum puellamque Faustam nominari voluit. Sed paucis annis post repente contra omnium exspectationem dictaturam deposuit. Dimissis lictoribus diu in Foro cum amicis deambulavit. Stupebat populus eum privatum videns, cuius modo tam formidolosa fuerat potestas; quodque non minus mirandum fuit, privato ei non solum salus, sed etiam dignitas constitit, qui cives innumeros occiderat. Unus adulescens fuit, qui auderet queri et recedentem usque ad fores domus maledictis incessere. Atque ille, cuius iram potentissimi viri maximaeque civitates nec effugere nec placare potuerant, unius adulescentuli contumelias patienti animo tulit, id tantum in limine iam dicens: "Hic adulescens efficiet ne quis posthac tale imperium deponat."

Sulla deinde in villam profectus rusticari et venando vitam agere coepit. Ibi morbo correptus interiit, vir ingentis animi, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior; litteris Graecis atque Latinis eruditus et virorum litteratorum adeo amans, ut sedulitatem etiam mali cuiusdam poetae aliquo praemio dignam duxerit: nam cum ille epigramma in eum fecisset eique subiecisset, Sulla statim praemium ei dari iussit, sed ea lege, ne quid postea scriberet. Ante victoriam laudandus, in iis vero, quae secuta sunt, numquam satis vituperandus, urbem enim et Italiam civilis sanguinis fluminibus inundavit. Non solum in vivos saeviit, sed ne mortuis quidem pepercit: nam Gai Marii, cuius, etsi postea hostis, aliquando tamen quaestor fuerat, erutos cineres in flumen proiecit. Qua crudelitate rerum praeclare gestarum gloriam corrupit.

#XXIV. Lûcius Cornêlius Sulla# [[as printed]]

138-78 B.C.

Cornêlius Sulla cum parvulus â nûtrîce ferrêtur, mulier[7] obvia "Salvê" inquit "puer tibi et reî pûblicae tuae fêlîx," et statim quaesîta[8] quae haec dîxisset, nôn potuit invenîrî.[9]

[Sidenote: B.C. 107.]

Hîc bellô Iugurthînô[10] quaestor Mariî fuit. Quî[11] cum[12] ûsque ad quaestûrae comitia vîtam libîdine, vînô, lûdicrae[13] artis {5} amôre inquinâtam perdûxisset,[12] C. Marius cônsul molestê tulisse trâditur, quod sibi gravissimum bellum gerentî tam dêlicâtus quaestor sorte[14] obvênisset. Êiusdem tamen, postquam in [[75]] Âfricam vênit, virtûs[1] ênituit. Bellô[2] Cimbricô, lêgâtus {9} cônsulis[3] bonam operam nâvâvit. Cônsul ipse deinde factus, pulsô in exsilium Mariô, adversus Mithridâtem[4] profectus est. Mithridâtês enim, Ponticus rêx, vir bellô âcerrimus, virtûte eximius, odiô in Rômânôs nôn înferior Hannibale,[5] occupâtâ Asiâ necâtîsque in eâ omnibus cîvibus Rômânîs,[6] quôs quidem eâdem diê atque hôrâ per omnês cîvitâtês interimî iusserat, Eurôpae quoque {15} Îtaliaeque imminêre vidêbâtur. Ac prîmô Sulla illîus praefectôs duôbus proeliîs[7] in Graeciâ prôflîgâvit; dein trânsgressus in Asiam Mithridâtem ipsum fûdit; et oppressisset,[8] nisi ad bellum cîvîle adversus Marium fêstînâns quâlemcumque[9] pâcem compônere mâluisset.[8] Mithridâtem tamen pecûniâ[10] multâvit; Asiâ[11] {20} aliîsque prôvinciîs,[11] quâs occupâverat, dêcêdere paternîsque fînibus contentum esse coêgit.

[Sidenote: B.C. 82.]

Sulla propter môtûs urbânôs[12] cum victôre exercitû Rômam properâvit; eôs, quî Mariô favêbant, omnês superâvit. Nihil autem eâ victôriâ fuit crûdêlius. Sulla, urbem ingressus et {25} dictâtor[13] creâtus, vel in eôs, quî sê sponte dêdiderant, iussit animadvertî. Quattuor mîlia dêditôrum inermium cîvium in Circô interficî iussit. Quis autem illôs potest computâre, quôs in urbe passim, quisquis[14] voluit, occîdit, dônec admonêret Fûfidius quîdam vîvere aliquôs dêbêre, ut[15] essent, quibus[15] imperâret. [[76]] Novô[1] et inaudîtô exemplô tabulam prôscrîptiônis[2] prôposuit, {31} quâ nômina eôrum, quî occîdendî essent, continêbantur; cumque omnium orta esset indîgnâtiô, postrîdiê plûra etiam adiêcit nômina. Ingêns caesôrum fuit multitûdô. Nec sôlum in[3] eôs saevîvit, quî armîs contrâ sê dîmicâvissent, sed etiam quiêtî animî cîvês {35} propter pecûniae mâgnitûdinem prôscrîptôrum numerô adiêcit. Cîvis quîdam innoxius, cuî fundus in agrô Albânô erat, cum legêns prôscrîptôrum nômina sê quoque vidêret âscrîptum, "Vae" inquit "miserô mihi[4]! mê fundus Albânus persequitur." Neque[5] longê prôgressus â quôdam, quî eum âgnôverat, {40} cônfossus[6] est.

[Sidenote: B.C. 78.]

Dêpulsîs prôstrâtîsque[7] inimîcôrum partibus Sulla Fêlîcem[8] sê êdictô appellâvit, cumque êius uxor geminôs eôdem tunc partû êdidisset, puerum Faustum[8] puellamque Faustam[8] nôminârî voluit. Sed paucîs annîs post repente contrâ omnium exspectâtiônem {45} dictâtûram dêposuit. Dîmissîs lîctôribus diû in Forô cum amîcîs deambulâvit. Stupêbat populus eum prîvâtum vidêns, cûius modo[9] tam formîdolôsa fuerat potestâs; quodque nôn minus mîrandum fuit, prîvâtô eî nôn sôlum salûs, sed etiam dîgnitâs cônstitit,[10] quî cîvês innumerôs occîderat. Ûnus adulêscêns {50} fuit, quî[11] audêret querî et recêdentem ûsque ad forês domûs maledictîs incessere. Atque ille, cûius îram potentissimî virî mâximaeque cîvitâtês nec effugere nec plâcâre potuerant, ûnîus adulêscentulî contumêliâs patientî animô tulit, id tantum in[12] [[77]] lîmine iam dîcêns: "Hîc adulêscêns efficiet[1] nê quis[2] posthâc tâle imperium dêpônat." {56}

Sulla deinde in vîllam profectus rûsticârî et vênandô[3] vîtam agere coepit. Ibi morbô correptus interiit, vir ingentis animî, cupidus voluptâtum, sed glôriae cupidior; lîtterîs[4] Graecîs atque Latînîs êrudîtus et virôrum lîtterâtôrum adeô amâns,[5] ut {60} sêdulitâtem etiam malî cûiusdam poêtae aliquô praemiô dîgnam dûxerit: nam cum ille epigramma in eum fêcisset eîque subiêcisset,[6] Sulla statim praemium eî darî iussit, sed eâ lêge,[7] nê quid[2] posteâ {63} scrîberet. Ante victôriam laudandus,[8] in iîs vêrô, quae secûta sunt, numquam[9] satis vituperandus, urbem enim et Îtaliam cîvîlis sanguinis flûminibus inundâvit. Nôn sôlum in vîvôs saeviit, {66} sed nê mortuîs quidem pepercit[10]: nam Gâî Mariî, cûius, etsî posteâ hostis, aliquandô tamen quaestor fuerat, êrutôs cinerês in flûmen prôiêcit. Quâ crûdêlitâte rêrum praeclârê gestârum glôriam corrûpit. {70}

[Footnotes: XXIV (pages 74-77)