Part 14

Tiberius Gracchus, tribûnus plêbis creâtus, â senâtû dêscîvit: populî favôrem profûsîs largîtiônibus sibi conciliâvit; {15} agrôs[9] plêbî dîvidêbat; prôvinciâs novîs colôniîs[10] replêbat. Cum autem tribûnîciam potestâtem sibi prôrogârî[11] vellet [[65]] et palam dictitâsset,[1] interêmptô senâtû omnia per plêbem agî dêbêre, viam sibi ad rêgnum parâre vidêbâtur. Quârê cum convocâtî patrês dêlîberârent quidnam faciendum esset, statim Tiberius {20} Capitôlium petit, manum ad caput referêns, quô sîgnô salûtem suam populô commendâbat. Hôc[2] nôbilitâs ita accêpit, quasi diadêma pôsceret, sêgniterque cessante cônsule, Scîpiô Nâsîca, cum[3] esset cônsôbrînus Tiberiî Gracchî, patriam côgnâtiônî praeferêns sublâtâ dextrâ prôclâmâvit: "Quî rem pûblicam salvam {25} esse volunt, mê sequantur!" Dein optimâtês, senâtus atque equestris[4] ôrdinis pars mâior in Gracchum inruunt, quî fugiêns dêcurrênsque Clîvô Capitôlînô frâgmentô subselliî îctus vîtam, quam glôriôsissimê dêgere[5] potuerat, immâtûrâ morte fînîvit. Mortuî Tiberiî corpus in flûmen prôiectum est. {30}

[Sidenote: B.C. 123.]

Gâium Gracchum îdem furor, quî frâtrem, Tiberium, occupâvit. Tribûnâtum enim adeptus,[6] seu vindicandae frâternae necis, seu comparandae rêgiae potentiae causâ, pessima coepit inîre cônsilia: mâximâs largîtiônês fêcit; aerârium[7] effûdit: lêgem dê frûmentô plêbî dîvidendô tulit: cîvitâtem[8] omnibus Îtalicîs dabat.[9] {35} Hîs Gracchî cônsiliîs quantâ[10] poterant contentiône obsistêbant [[66]] omnês[1] bonî, in quibus mâximê Pîsô,[2] vir cônsulâris. Is cum multa contrâ lêgem frûmentâriam dîxisset, lêge tamen lâtâ ad frûmentum cum cêterîs accipiendum vênit. Gracchus ubi animadvertit in côntiône Pîsônem stantem, eum sîc compellâvit {40} audiente populô Rômânô: "Quî[3] tibi cônstâs, Pîsô, cum eâ lêge frûmentum petâs, quam dissuâsistî?" Cuî Pîsô "Nôlim[4] quidem, Gracche" inquit, "mea bona tibi[5] virîtim dîvidere liceat; sed sî faciês, partem petam." Quô respônsô apertê dêclârâvit vir {44} gravis et sapiêns lêge, quam tulerat Gracchus, patrimônium pûblicum dissipârî.

[Sidenote: B.C. 121.]

Dêcrêtum â senâtû est ut[6] vidêret cônsul Opîmius nê quid dêtrîmentî rês pûblica caperet: quod nisi in mâximô discrîmine dêcernî nôn solêbat. Gâius Gracchus, armâtâ familiâ,[7] Aventînum occupâvit. Cônsul, vocâtô ad arma populô, {50} Gâium aggressus est, quî pulsus profûgit et, cum iam[8] comprehenderêtur, iugulum servô praebuit, quî dominum et mox sêmet ipsum super dominî corpus interêmit. Ut Tiberiî Gracchî anteâ corpus, ita Gâiî mîrâ crûdêlitâte victôrum in Tiberim dêiectum est. Caput autem â Septimulêiô, amîcô Gracchî, ad Opîmium {55} relâtum aurô[9] repênsum fertur. Sunt[10] quî trâdunt înfûsô[11] plumbô eum partem capitis, quô gravius efficerêtur, explêsse.[12]

Occîsô Tiberiô Gracchô cum senâtus cônsulibus mandâsset, ut [[67]] in[1] eôs, quî cum Gracchô cônsênserant, animadverterêtur, Blosius quîdam, Tiberiî amîcus, prô sê dêprecâtum[2] vênit, hanc, ut[3] sibi îgnôscerêtur, causam adferêns, quod tantî[4] Gracchum fêcisset, {61} ut, quidquid ille vellet, sibi faciendum putâret. Tum cônsul "Quid?" inquit "sî tê Gracchus templô Iovis in Capitôliô facês subdere iussisset,[5] obsecûtûrusne voluntâtî illîus fuissês[5] propter istam, quam iactâs, familiâritâtem?" "Numquam" inquit {65} Blosius "voluisset[5] id quidem,[6] sed sî voluisset,[5] pâruissem.[5]" Nefâria est ea vôx, nûlla enim est excûsâtiô peccâtî, sî amîcî causâ peccâveris.

Exstat Gâiî Gracchî ê Sardiniâ Rômam reversî ôrâtiô, in quâ {69} cum[7] alia tum[7] haec dê sê nârrat: "Versâtus sum in prôvinciâ, quômodo ex[8] ûsû vestrô exîstimâbam esse, nôn quômodo ambitiônî meae condûcere arbitrâbar. Nêmô possit vêrê dîcere assem[9] aut eô plûs in mûneribus mê accêpisse aut meâ causâ quemquam sûmptum[10] fêcisse. Zônâs, quâs {75} Rômâ proficîscêns plênâs argentî[11] extulî, eâs ex prôvinciâ inânês rettulî. Aliî amphorâs, quâs vînî[11] plênâs extulêrunt, eâs argentô[11] replêtâs domum {80} reportârunt."

[Footnotes: XXII (pages 63-67)

63.6: When two persons of the same name are mentioned together, the cognomen is usually put in the plural. 63.7: Africanus Maior. 63.8: Her brother was the adoptive father of the younger Scipio Africanus. The Gracchi were thus connected with two of the most distinguished of the Roman clans, the Cornelian and the Aemilian. 64.1: #â puerîs#: we say, 'from _childhood_.' 64.2: 'literature'; abl. of means. 64.3: 'guest.' 64.4: #illô saeculô#: temporal abl. We say: 'for that age.' The writer of these words was familiar with the extraordinary luxury and extravagance that marked the later history of Rome. 64.5: 'with womanish pride.' A tone of contempt often attaches to _mulier_ and its derivatives. 64.6: construed here like _dônec_, p. 39, n. 9. 64.7: Cf. p. 28, n. 3. 64.8: #sed . . . mâluêrunt#: this whole account of the Gracchi was manifestly written by one who sympathized with the senatorial or aristocratic party. Modern scholars are divided in their interpretations of the motives of the Gracchi. 64.9: The reference is to the _ager pûblicus_, or land gained in conquest. It belonged in theory to the state, but the greater part of it had fallen into the hands of wealthy capitalists, who, though possessing no legal title to the land, yet regarded it as their own, and resented any attempt to interfere with their occupancy. Meanwhile, the number of small landholders was constantly decreasing. These circumstances tended to drive numbers of poor people to the cities, especially Rome. The universal employment of slave labor aggravated the trouble by shutting the poor out from honest labor. Tiberius attempted to remedy these evils by limiting the number of acres of the public land which might be held by any individual and by distributing the lands thus redeemed among the poorer classes. 64.10: These colonies were intended to aid in relieving the distress at Rome by removing part of the population and supplying such persons with lands. 64.11: It was a general rule that no magistrate should hold the same office for two successive terms. Thus no man could be reëlected consul until ten years after the expiration of the first term. When Tiberius, at the end of his year as tribune, presented himself for reëlection, the aristocrats appealed to this rule. Gracchus might have replied that the rule had often been set aside under special circumstances. Still, on the whole, his conduct seems to have been unconstitutional. 65.1: This statement is probably wholly false. As the champions of the poor against the rich, the Gracchi were hated by the aristocrats, and received no favors at the hands of Roman historians. 65.2: #Hôc . . . pôsceret#: 'The nobles interpreted this to mean that he was demanding a kingly crown.' #pôsceret# is subjunctive as giving in indirect discourse the thought of the nobles; cf. p. 3, n. 6. 65.3: 'although.' 65.4: See Vocab., _equestris_ and _eques_. 65.5: #dêgere potuerat#: 'he might have spent.' Cf. _tuêrî poterant_, l. 12. 65.6: _adipîscor_. 65.7: #aerârium effûdit#: 'he wasted (the money in) the treasury.' The reference is to the corn law mentioned in the next sentence. This entitled all citizens residing in Rome to a certain measure of corn monthly for less than the market price. The distribution was thus a constant drain upon the treasury. 65.8: 'citizenship.' 65.9: 'tried to give.' The imperfect tense, like the present, often denotes attempted action; cf. _dîvidêbat_, l. 16, and _commendâbat_, l. 22. He was unable to carry the law, as the citizens of Rome itself were jealous of any extension of the franchise. The Italians did not obtain citizenship till 89 B.C. 65.10: #quantâ . . . contentiône#: 'with the greatest possible energy.' Cf. _quantô potuit apparâtû_, IX, 39, and note. 66.1: #omnês bonî#: 'all loyal citizens.' _bonî_, like _optimâtês_, often has this political meaning. Cf. the derivation of _aristocracy_. 66.2: Sc. _obsistêbat_. 66.3: #Quî . . . cônstâs#: 'How do you explain your conduct?' How literally? See (4) _quî_ in vocabulary. 66.4: #Nôlim#: 'I should hardly desire'; lit. 'I should be unwilling.' The subjunctive is often thus used in a modest assertion: H 556 (486, N. 1): M 719: A 311, _b_: G 257, 2: B 280, 1. Cf. _possit_, l. 72. Often, as here, the modesty is assumed ironically. 66.5: Join with #liceat#. 66.6: #ut . . . caperet#: this was the formula by which the senate conferred unlimited power upon the consuls. Explain the subjunctives #vidêret# and #caperet#, and give the words of the decree as passed by the senate. 66.7: here 'household.' 66.8: #iam comprehenderêtur#: 'was on the point of being arrested.' 66.9: #aurô . . . fertur#: 'is said to have been paid for with gold.' 66.10: #Sunt quî trâdunt#: 'there are (those) who relate,' i.e. 'some say.' 66.11: #infûsô plumbô#: 'by pouring in lead.' Cf. p. xxiii, K 8. It is said that Opimius had promised to pay its weight in gold for the head of Gaius. 66.12: = _explêvisse_. 67.1: #in eôs . . . animadverterêtur#: 'punishment should be visited upon those.' 67.2: Cf. p. xviii, E 6. 67.3: #ut . . . îgnôscerêtur#: a result clause, dependent on #causam#: 'a reason as a result of which he _ought to be pardoned_.' The subjunctive at times expresses necessity or obligation and propriety. 67.4: #tantî . . . fêcisset#: 'he had so highly esteemed Gracchus.' #tantî# is a so-called gen. of price or value: H 448, 1 (405): M 576: A 252, _a_: G 380: B 203, 3. For _fêcisset_, cf. p. 14, n. 1. 67.5: Cf. p. 47, n. 12. 67.6: #quidem# emphasizes #id#. This emphasis in English would be indicated by the stress of the voice, thus: 'he never would have dreamed of _that_.' Cf. _Nôlim quidem_ above, l. 42. 67.7: #cum . . . tum#: 'not only . . . but also.' 67.8: #ex ûsû vestrô#: 'to your interests.' 67.9: 'a red cent,' 'a farthing,' as we say. 67.10: _sûmptum facere_ = 'to be put to expense.' 67.11: Verbs and adjectives denoting fulness and want are construed with either the gen. or the abl., the abl. in reality expressing means.]

#XXIII. Gaius Marius# [[stripped text]]

C. Marius, humili loco natus, militiae tirocinium in Hispania duce Scipione posuit. Erat imprimis Scipioni carus ob singularem virtutem et impigram ad pericula et labores alacritatem. Cum aliquando inter cenam Scipionem quidam interrogasset, si quid illi accidisset, quemnam res publica aeque magnum habitura esset imperatorem, Scipio, percusso leniter Marii umero, "Fortasse hunc" inquit. Quo dicto excitatus Marius dignos rebus, quas postea gessit, spiritus concepit.

Q. Metellum in Numidiam contra Iugurtham missum, cuius legatus erat, cum ab eo Romam missus esset, apud populum Romanum criminatus est bellum ducere: si se consulem fecissent, brevi tempore aut vivum aut mortuum Iugurtham se in potestatem populi Romani redacturum. Itaque creatus est consul et in Metelli locum suffectus. Bellum ab illo prospere coeptum confecit. Iugurtha ad Gaetulos perfugerat eorumque regem Bocchum adversus Romanos concitaverat. Marius Gaetulos et Bocchum aggressus fudit; castellum in excelsa ripa positum, ubi regii thesauri erant, non sine multo labore expugnavit. Bocchus, bello defessus, legatos ad Marium misit, pacem orantes. Sulla quaestor, a Mario ad regem remissus, Boccho persuasit ut Iugurtham Romanis traderet. Iugurtha igitur vinctus ad Marium deductus est; quem Marius triumphans ante currum egit et in carcerem caenosum inclusit. Quo cum Iugurtha detracta veste ingrederetur, os ridentis in modum diduxisse et stupens similisque desipienti exclamasse fertur: "Pro! quam frigidum est vestrum balneum!" Paucis diebus post in carcere necatus est.

Marius post bellum Numidicum iterum consul creatus bellumque ei contra Cimbros et Teutones decretum est. Hi novi hostes, ab extremis Germaniae finibus profugi, novas sedes quaerebant, exclusique Gallia et Hispania cum in Italiam remigrarent, a Romanis ut aliquid sibi terrae darent petierunt. Repulsi, quod nequiverant precibus, armis petere constituunt. Tres duces Romani impetus barbarorum non sustinuerunt. Omnes fugati, exuti castris. Actum erat de imperio Romano, nisi Marius fuisset. Hic primo Teutones sub ipsis Alpium radicibus adsecutus proelio oppressit. Vallem fluviumque medium hostes tenebant: Romanis aquarum nulla copia. Aucta necessitate virtus causa victoriae fuit. Nam flagitante aquam exercitu Marius "Viri" inquit "estis, en illic aquam habetis." Itaque tanto ardore pugnatum est eaque caedes hostium fuit, ut Romani victores de cruento flumine non plus aquae biberent quam sanguinis barbarorum. Caesa traduntur hostium ducenta milia, capta nonaginta. Rex ipse Teutobochus in proximo saltu comprehensus insigne spectaculum triumphi fuit: quippe vir proceritatis eximiae super tropaea ipsa eminebat.

Deletis Teutonibus, C. Marius in Cimbros se convertit. Qui cum ex alia parte Italiam ingressi Athesim flumen non ponte nec navibus, sed iniectis arborum truncis, velut aggere, traiecissent, occurrit iis C. Marius. Cimbri legatos ad consulem miserunt, agros urbesque sibi et fratribus postulantes, Teutonum enim cladem ignorabant. Quaerente Mario quos illi fratres dicerent, cum Teutones nominassent, ridens Marius "Omittite" inquit "fratres; tenent hi acceptam a nobis terram aeternumque tenebunt." Tum legati se ludibrio haberi sentientes ultionem Mario minati sunt, simul atque Teutones advenissent. "Atqui adsunt" inquit Marius "nec sane civile foret vos fratribus vestris non salutatis discedere." Tum vinctos adduci iussit Teutonum duces, qui in proelio capti erant.

His rebus auditis, Cimbri egrediuntur castris et cum paucis suorum ad vallum Romanum adequitans Boiorix, Cimbrorum dux, Marium ad pugnam provocat et diem pugnae a Romanorum imperatore petit. Proximum dedit consul. Marius cum aciem ita instituisset, ut pulvis in oculos et ora hostium ferretur, incredibili strage prostrata est illa Cimbrorum multitudo: caesa traduntur centum octoginta hominum milia. Nec minor cum uxoribus pugna quam cum viris fuit, cum obiectis undique plaustris, desuper, quasi e turribus, lanceis contisque pugnarent. Victae tamen cum missa ad Marium legatione libertatem non impetrassent, suffocatis elisisque infantibus suis aut mutuis conciderunt vulneribus aut vinculo e crinibus suis facto ab arboribus pependerunt. Canes quoque defendere, Cimbris caesis, eorum domos. Marius pro duobus triumphis, qui offerebantur, uno contentus fuit. Primores civitatis, qui ei aliquamdiu ut novo homini ad tantos honores evecto inviderant, conservatam ab eo rem publicam fatebantur. In ipsa acie Marius duas Camertium cohortes, mira virtute vim Cimbrorum sustinentes contra legem civitate donaverat. Quod quidem factum et vere et egregie postea excusavit, dicens inter armorum strepitum verba se iuris civilis exaudire non potuisse.

Illa tempestate primum Romae bellum civile commotum est. Causam bello dedit C. Marius. Cum enim Sulla consul contra Mithridatem, regem Ponti, missus fuisset, Sulpicius, tribunus plebis, legem ad populum tulit ut Sullae imperium abrogaretur, C. Mario bellum decerneretur Mithridaticum. Qua re Sulla commotus cum exercitu ad urbem venit, eam armis occupavit, Sulpicium interfecit, Marium fugavit. Marius hostes persequentes fugiens aliquamdiu in palude delituit. Sed paulo post repertus extractusque, ut erat nudo corpore caenoque oblitus, iniecto in collum loro Minturnas raptus et in custodiam coniectus est. Missus est ad eum occidendum servus publicus, natione Cimber, quem Marius vultus auctoritate deterruit. Cum enim hominem ad se stricto gladio venientem vidisset "Tune, homo," inquit "C. Marium audebis occidere?" Quo audito attonitus ille ac tremens abiecto ferro fugit, Marium se non posse occidere clamitans. Marius deinde ab iis, qui prius eum occidere voluerant, e carcere emissus est.

Accepta navicula in Africam traiecit et in agrum Carthaginiensem pervenit. Ibi cum in locis solitariis sederet, venit ad eum lictor Sextilii praetoris, qui tum Africam obtinebat. Ab hoc, quem numquam laesisset, Marius humanitatis tamen aliquod officium exspectabat; at lictor decedere eum provincia iussit, nisi in se animadverti vellet: torveque intuentem et vocem nullam emittentem Marium rogavit tandem ecquid renuntiari praetori vellet? Marius "Abi" inquit, "nuntia vidisse te Gaium Marium in Carthaginis ruinis sedentem." Duobus clarissimis exemplis de inconstantia rerum humanarum eum admonebat, cum et urbis maximae excidium et viri clarissimi casum ante oculos poneret.

Profecto ad bellum Mithridaticum Sulla, Marius revocatus a Cinna in Italiam rediit, efferatus magis calamitate quam domitus. Cum exercitu Romam ingressus eam caedibus et rapinis vastavit; omnes adversae factionis nobiles variis suppliciorum generibus adfecit: quinque dies continuos totidemque noctes illa scelerum omnium duravit licentia. Hoc tempore admiranda sane populi Romani abstinentia fuit. Cum enim Marius occisorum domos multitudini diripiendas obiecisset, inveniri potuit nemo, qui civili luctu praedam peteret: quae quidem tam misericors continentia plebis tacita quaedam crudelium victorum vituperatio fuit. Tandem Marius, senio et laboribus confectus, in morbum incidit et ingenti omnium laetitia vitam finivit. Cuius viri si examinentur cum virtutibus vitia, haud facile sit dictu utrum bello melior, an pace perniciosior fuerit: namque quam rem publicam armatus servavit, eam primo togatus omni genere fraudis, postremo armis hostiliter evertit.

Erat Marius durior ad humanitatis studia et ingenuarum artium contemptor. Cum aedem Honoris de manubiis hostium vovisset, spreta peregrinorum marmorum nobilitate artificumque Graecorum arte, eam vulgari lapide per artificem Romanum curavit aedificandam. Et Graecas litteras despiciebat, quod doctoribus suis parum ad virtutem profuissent. At idem fortis, validus, adversus dolorem confirmatus. Cum ei varices in crure secarentur, vetuit se adligari. Acrem tamen fuisse doloris morsum ipse ostendit: nam medico, alterum crus postulanti, noluit praebere, quod maiorem esse remedii quem morbi dolorem iudicaret.

[[68]]

#XXIII. Gâius Marius# [[as printed]]

C. Marius, humilî locô nâtus,[1] mîlitiae tîrôcinium in Hispâniâ duce Scîpiône[2] posuit.[3] Erat imprîmîs Scîpiônî cârus ob singulârem virtûtem et impigram[4] ad perîcula et labôrês alacritâtem. Cum aliquandô inter cênam Scîpiônem quîdam interrogâsset, sî quid illî[5] accidisset, quemnam rês pûblica aequê mâgnum {5} habitûra esset imperâtôrem, Scîpiô, percussô lêniter Mariî umerô, "Fortâsse hunc" inquit. Quô dictô excitâtus Marius dîgnôs rêbus, quâs posteâ gessit, spîritûs concêpit.

[Sidenote: B.C. 107.]

Q. Metellum[6] in Numidiam contrâ Iugurtham missum,[7] cûius lêgâtus erat, cum ab eô Rômam missus esset, apud populum {10} Rômânum crîminâtus[8] est bellum dûcere[9]: sî[10] sê cônsulem fêcissent, brevî tempore aut vîvum aut mortuum Iugurtham sê in potestâtem populî Rômânî redâctûrum. Itaque creâtus est cônsul et in Metellî locum suffectus.[11] Bellum ab illô prôsperê coeptum cônfêcit. Iugurtha ad Gaetûlôs perfûgerat {15} eôrumque rêgem Bocchum adversus Rômânôs concitâverat. Marius Gaetûlôs et Bocchum aggressus fûdit; castellum[12] in excelsâ rîpâ positum, ubi rêgiî thêsaurî erant, nôn sine multô labôre expûgnâvit. Bocchus, bellô dêfessus, lêgâtôs ad Marium mîsit, pâcem {19} ôrantês.[13] Sulla[14] quaestor, â Mariô ad rêgem remissus, Bocchô [[69]] persuâsit ut Iugurtham Rômânîs trâderet. Iugurtha igitur vinctus ad Marium dêductus est; quem Marius triumphâns ante currum êgit et in carcerem[1] caenôsum inclûsit. Quô cum Iugurtha dêtrâctâ veste ingrederêtur, ôs rîdentis[2] in modum dîdûxisse et stupêns similisque dêsipientî exclâmâsse fertur: "Prô! quam {25} frîgidum est vestrum balneum!" Paucîs diêbus post in carcere necâtus est.

[Sidenote: B.C. 104.]

Marius post bellum Numidicum iterum cônsul creâtus bellumque eî contrâ Cimbrôs[3] et Teutonês dêcrêtum est. Hî novî hostês, ab extrêmîs Germâniae fînibus profugî, novâs sêdês {30} quaerêbant, exclûsîque Galliâ et Hispâniâ cum[4] in Îtaliam remigrârent, â Rômânîs ut aliquid sibi terrae darent petiêrunt. Repulsî, quod nequîverant[5] precibus, armîs petere cônstituunt. Três[6] ducês Rômânî impetûs barbarôrum nôn sustinuêrunt. [[70]] Omnês fugâtî,[1] exûtî[1] castrîs. Âctum[2] erat dê imperiô Rômânô, nisi[3] Marius fuisset. Hîc prîmô Teutonês sub ipsîs Alpium {36} râdîcibus adsecûtus proeliô[4] oppressit. Vallem fluviumque medium[5] hostês tenêbant: Rômânîs[6] aquârum nûlla côpia. Aucta necessitâte virtûs causa victôriae fuit. Nam flâgitante aquam exercitû Marius "Virî[7]" inquit "estis, ên illîc aquam habêtis." Itaque tantô ârdôre pûgnâtum est eaque caedês hostium fuit, ut {41} Rômânî victôrês dê cruentô flûmine nôn plûs aquae biberent quam sanguinis barbarôrum. Caesa trâduntur hostium ducenta mîlia, capta nônâgintâ. Rêx ipse Teutobochus in proximô {45} saltû comprehênsus însîgne spectâculum triumphî fuit: quîppe vir prôcêritâtis eximiae super tropaea ipsa êminêbat.

Dêlêtîs Teutonibus, C. Marius in Cimbrôs sê convertit. Quî cum ex[8] aliâ parte Îtaliam ingressî Athesim flûmen nôn ponte {50} nec nâvibus, sed iniectîs[9] arborum truncîs, velut aggere, trâiêcissent, occurrit iîs C. Marius. Cimbrî lêgâtôs ad cônsulem mîsêrunt, agrôs urbêsque sibi et frâtribus pôstulantês,[10] Teutonum enim clâdem îgnôrâbant. Quaerente[11] Mariô quôs illî frâtrês dîcerent, cum Teutonês nôminâssent, rîdêns Marius "Omittite[12]" {55} inquit "frâtrês; tenent hî acceptam â nôbîs terram aeternumque [[71]] tenêbunt." Tum lêgâtî sê lûdibriô[1] habêrî sentientês ultiônem Mariô minâtî sunt, simul atque Teutonês advênissent. "Atquî adsunt" inquit Marius "nec sânê cîvîle foret vôs frâtribus vestrîs nôn salûtâtîs discêdere." Tum vinctôs addûcî iussit Teutonum {60} ducês, quî in proeliô captî erant.