Part 13

Haec et aliae, quae sequêbantur, clâdês Carthâginiênsibus tantum terrôris intulêrunt, ut Hannibalem ex Îtaliâ ad tuendam patriam revocârent. Frendêns gemênsque ac vix lacrimîs[3] temperâns is dîcitur lêgâtôrum vêrba audîsse {160} mandâtîsque pâruisse. Respexit saepe Îtaliae lîtora, sêmet accûsâns, quod[4] nôn victôrem exercitum statim ab[5] Cannênsî pûgnâ Rômam dûxisset. Zamam vênerat Hannibal, quae urbs quînque diêrum iter[6] â Carthâgine abest, et nûntium ad Scîpiônem mîsit ut {164} conloquendî sêcum potestâtem faceret. Scîpiô cum conloquium haud abnuisset, diês locusque cônstituitur. Itaque congressî sunt duo clârissimî suae aetâtis ducês. Stetêrunt aliquamdiû tacitî mûtuâque admîrâtiône dêfîxî.[7] Cum vêrô dê condiciônibus pâcis inter eôs nôn convênisset, ad suôs sê recêpêrunt, renûntiantês armîs[8] dêcernendum esse. Commissô deinde proeliô Hannibal {170} victus cum quattuor equitibus fûgit. Cêterum[9] cônstat [[59]] utrumque dê alterô cônfessum esse nec melius înstruî aciem nec âcrius potuisse pûgnârî.

Carthâginiênsês metû perculsî[1] ad petendam pâcem ôrâtôrês mittunt trîgintâ cîvitâtis prîncipês. Quî ubi in castra Rômâna {175} vênêrunt, veniam cîvitâtî petêbant nôn culpam pûrgantês,[2] sed initium culpae in Hannibalem trânsferentês.[2] Victîs lêgês imposuit Scîpiô. Lêgâtî, cum nûllâs condiciônês recûsârent, Rômam profectî sunt, ut, quae â Scîpiône pacta[3] essent, ea patrum ac populî auctôritâte cônfîrmârentur. Ita pâce terrâ marîque {180} partâ,[4] Scîpiô exercitû in nâvês impositô Rômam revertit. Ad quem advenientem concursus ingêns factus est; effûsa nôn ex urbibus modo, sed etiam ex agrîs multitûdô viam obsidêbat. Scîpiô inter grâtulantium plausûs triumphô omnium[5] clârissimô urbem est invectus prîmusque nômine victae â sê gentis est {185} nôbilitâtus Âfricânusque appellâtus.

Ex hîs rêbus gestîs virum eum esse virtûtis dîvînae vulgô crêditum est. Id etiam dîcere haud piget,[6] quod scrîptôrês dê eô litterîs mandâvêrunt, Scîpiônem cônsuêvisse, priusquam dîlûcêsceret, in Capitôlium[7] ventitâre ac iubêre {190} aperîrî cellam Iovis ibi sôlum diû dêmorârî, quasi cônsultantem dê rê pûblicâ cum Iove: aedituôsque êius templî saepe esse mîrâtôs, quod eum id[8] temporis in Capitôlium ingredientem canês, semper in aliôs saevientês, {195} nôn lâtrârent. Hâs vulgî dê Scîpiône opîniônês cônfîrmâre atque approbâre vidêbantur dicta factaque êius plêraque admîranda, ex quibus est ûnum hûiuscemodî. Adsidêbat oppûgnâbatque oppidum [[60]] in Hispâniâ, sitû moenibusque ac dêfênsôribus validum et {200} mûnîtum, rê etiam cibâriâ côpiôsum, neque ûlla êius potiundî spês erat. Quôdam diê iûs in castrîs sedêns dîcêbat Scîpiô atque ex eô locô id oppidum procul vidêbâtur. Tum ê[1] mîlitibus, quî in iûre apud eum stâbant, interrogâvit quispiam ex môre in[2] quem diem locumque vadês sistî iubêret. Et Scîpiô manum ad {205} ipsam oppidî, quod obsidêbâtur, arcem prôtendêns, "Perendiê" inquit "sêsê[3] sistant illô in locô," atque ita factum. Diê[4] tertiâ, in quam vadês sistî iusserat, oppidum captum est. Eôdem diê in arce êius oppidî iûs dîxit.

Hannibal, â Scîpiône victus suîsque invîsus, ad Antiochum, {210} Syriae rêgem, cônfûgit eumque hostem Rômânîs fêcit. Missî sunt Rômâ lêgâtî ad Antiochum, in quibus erat Scîpiô Âfricânus, quî cum Hannibale Ephesî[5] conlocûtus ab eô quaesîvit, quem fuisse mâximum imperâtôrem crêderet. Respondit Hannibal Alexandrum, Macedonum rêgem, mâximum sibi vidêrî, quod {215} parvâ manû innumerâbilês exercitûs fûdisset. Quaerentî deinde, quem secundum pôneret, "Pyrrhum" inquit, "quod prîmus castra[6] mêtârî docuit nêmôque illô[7] êlegantius loca[8] cêpit et praesidia dêposuit." Scîscitantî dênique quem tertium dûceret, sêmet ipsum dîxit. Tum rîdêns Scîpiô "Quidnam tû dîcerês[9]" inquit "sî mê {220} vîcissês[9]?" "Tum[10] mê vêrô" respondit Hannibal "et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante omnês aliôs imperâtôrês posuissem.[9]" Ita imprôvîsô adsentâtiônis genere Scîpiônem ê grege imperâtôrum velut inaestimâbilem sêcernêbat.

[[61]] Scîpiô ipse fertur quondam dîxisse, cum eum quîdam parum {225} pûgnâcem dîcerent, "Imperâtôrem mê mâter, nôn bellâtôrem[1] peperit.[2]" Îdem dîcere solitus est nôn sôlum dandam esse viam fugientibus, sed etiam mûniendam.

Dêcrêtô adversus Antiochum bellô[3] cum Syria prôvincia {229} obvênisset Lûciô Scîpiônî, quia parum in eô putâbâtur esse animî,[4] parum rôboris,[4] senâtus gerendî hûius bellî cûram mandârî volêbat conlêgae êius C. Laeliô. Surgêns tunc Scîpiô Âfricânus, frâter mâior Lûciî Scîpiônis, illam familiae îgnôminiam dêprecâtus est: dîxit in frâtre suô summam esse virtûtem, summum cônsilium sêque eî lêgâtum fore prômîsit. Quod cum ab eô esset {235} dictum, nihil[5] est dê Lûciî Scîpiônis prôvinciâ commûtâtum: itaque frâter nâtû mâior minôrî lêgâtus in Asiam profectus est et tam diû eum cônsiliô operâque adiûvit, dônec triumphum ille et côgnômen Asiâticî peperisset.

Eôdem bellô fîlius Scîpiônis Âfricânî captus est et ad Antiochum dêductus. Benîgnê et lîberâliter adulêscentem rêx habuit,[6] {241} quamquam ab êius patre tum[7] mâximê fînibus imperiî pellêbâtur. Cum deinde pâcem Antiochus â Rômânîs peteret, lêgâtus êius Pûblium Scîpiônem adiit eîque fîlium sine pretiô redditûrum rêgem dîxit, sî per eum pâcem impetrâsset.[8] Cuî Scîpiô respondit "Abî, nûntiâ rêgî, mê prô tantô mûnere grâtiâs[9] agere; sed {246} nunc aliam grâtiam nôn possum referre, quam ut eî suâdeam[10] ut bellô absistat et pâcis condiciônem nûllam recûset." Pâx nôn convênit[11]; tamen Antiochus Scîpiônî fîlium remîsit tantîque virî mâiestâtem venerârî quam dolôrem suum ulcîscî mâluit. {250}

Victô Antiochô cum praedae ratiô â L. Scîpiône repôscerêtur, [[62]] Âfricânus prôlâtum[1] ab eô librum, quô[2] acceptae et expênsae summae continêbantur et refellî inimîcôrum accûsâtiô poterat, discerpsit, indîgnâtus[3] dê eâ rê dubitârî, quae sub ipsô lêgâtô administrâta esset. Quîn etiam hunc[4] in modum verba fêcit: {255} "Nôn[5] est quod quaerâtis, patrês cônscrîptî, num parvam pecûniam in aerârium rettulerim, quî anteâ illud Pûnicô aurô replêverim, neque mea innocentia potest in dubium vocârî. Cum Âfricam tôtam potestâtî vestrae subiêcerim, nihil ex eâ praeter côgnômen rettulî. Nôn igitur mê Pûnicae, nôn frâtrem meum {260} Asiâticae gazae avârum reddidêrunt; sed uterque nostrum[6] invidiâ quam pecûniâ est locuplêtior." Tam cônstantem dêfênsiônem Scîpiônis ûniversus senâtus comprobâvit.

Deinde Scîpiônî Âfricânô duo tribûnî plêbis diem dîxêrunt, quod praedâ ex Antiochô captâ aerârium fraudâsset. Ubi causae {265} dîcendae diês vênit, Scîpiô mâgnâ hominum frequentiâ in Forum est dêductus. Iussus causam dîcere rôstra cônscendit et, corônâ[7] triumphâlî capitî suô impositâ, "Hôc ego diê" inquit "Hannibalem Poenum, imperiô nostrô inimîcissimum, mâgnô proeliô vîcî in terrâ {270} Âfricâ pâcemque nôbîs et victôriam peperî înspêrâbilem. Nê[8] igitur sîmus adversus deôs ingrâtî, sed cênseô relinquâmus[9] nebulônês hôs eâmusque nunc prôtinus in Capitôlium Iovî optimô mâximô supplicâtum." Â rôstrîs in Capitôlium âscendit; {275} simul sê ûniversa côntiô ab accûsâtôribus âvertit et secûta Scîpiônem [[63]] est, nec quisquam praeter praecônem, quî reum citâbat, cum tribûnîs remânsit. Celebrâtior is diês favôre[1] hominum fuit, quam quô[2] triumphâns dê Syphâce rêge et Carthâginiênsibus urbem est ingressus. Inde, nê amplius tribûnîciîs iniûriîs vexârêtur, in {280} Lîternînum concessit, ubi reliquam êgit aetâtem sine urbis dêsîderiô.

Cum in Lîternînâ vîllâ sê continêret, complûrês praedônum ducês ad eum videndum forte cônfluxêrunt. Quôs cum ad vim faciendam venîre exîstimâsset, praesidium servôrum in têctô conlocâvit aliaque parâbat, quae[3] ad eôs repellendôs opus erant. Quod ubi praedônês animadvertêrunt, abiectîs armîs iânuae {286} appropinquant et clârâ vôce nûntiant Scîpiônî sê nôn vîtae êius hostês, sed virtûtis admîrâtôrês vênisse, cônspectum[4] tantî virî, quasi caeleste aliquod beneficium, expetentês; proinde nê[5] gravârêtur sê spectandum praebêre. Haec postquam audîvit Scîpiô, forês {290} reserârî eôsque intrôdûcî iussit. Illî postês iânuae tamquam religiôsissimam âram venerâtî, cupidê Scîpiônis dextram apprehendêrunt ac diû deôsculâtî sunt; deinde positîs ante vêstibulum dônîs laetî, quod sibi Scîpiônem ut vidêrent contigisset, domum revertêrunt. Paulô post mortuus est Scîpiô moriênsque ab uxôre {295} petiit nê corpus suum Rômam referrêtur.

[Footnotes: XXI (pages 52-63)

52.2: See Vocab., _Âfricânus_ and _Scîpiô_. 52.3: #quî cum#: 'for when he.' Cf. p. 4, n. 3. 52.4: 'in (the course of) the battle.' _pûgna_, like _bellum_ and _proelium_, is often used in the abl. of time without a prep. 52.5: Cf. XIX, 16. 52.6: #iam iam . . . esset#: 'was on the very point of falling.' 52.7: #interiectô corpore#: 'by interposing his body.' See p. xxiii, K 8. 52.8: #Quae pietâs#: 'this act of devotion.' 52.9: #negantês . . . habendam#: 'by saying that no account should be taken of him.' For #negantês#, see p. 41, n. 15. _ratiônem habêre_ is a phrase of mercantile life. 52.10: Scipio was less than twenty-five years old. In later times no one could be aedile till he had completed his thirty-sixth year. 52.11: impersonal pass. from _eô_: 'they proceeded.' 52.12: #admodum adulêscentem#: 'though but,' etc. 53.1: #adlâtum erat#: impersonal pass.: 'the news had been brought.' 53.2: _patior_. 53.3: #quî . . . iûrâverit# (fut. perf. indic.) = a conditional clause, _sî quis nôn iûrâverit_. Cf. _quî . . . crêderent_, l. 35, below. 53.4: Cf. p. 31, n. 9. 53.5: #Haud . . . sî#: 'Quite as much frightened as if.' 53.6: Cf. p. 47, n. 12. 53.7: P. Cornelius Scipio and Cn. Cornelius Scipio, respectively father and uncle of Africanus. 53.8: Sc. _senâtuî_ or _populô_. 53.9: Cf. p. 3, n. 2. 53.10: Subjunctive by attraction: see p. 13, n. 10. 53.11: #inops cônsiliî#: 'at its wit's end.' 53.12: The gen. is regularly used with adjectives denoting fullness or the opposite: H 451, 2 (399, I, 3): M 573: A 218, a: G 374: B 204, 1. 53.13: = 'to be a candidate.' 53.14: #unde . . . posset = ut inde . . . posset#; cf. p. 5, n. 3. 53.15: #animôrum impetus#: 'enthusiasm,' 'excitement.' 53.16: #populum . . . paenitêre#: cf. _Vêientês . . . paenituisset_, XI, 13, and note. 54.1: Cf. p. 42, n. 5. 54.2: = _in eum locum_. 54.3: _congerô_. 54.4: #satis# often = our 'tolerably.' 54.5: A brother of Hannibal. 54.6: #victum . . . expulit# = _vîcit et expulit_. 54.7: = '_but_ the captives,' etc. Cf. p. 2, n. 24, and p. 5, n. 13. 54.8: We have here side by side the gen. and the abl. of characteristic. For the difference between them, see H 473, 2, N. 1 (419, 2): M 558: A 215, N.: G 400, R. 1. 54.9: #id aetâtis#: 'at that age,' i.e. though he was so young. The accus. #id# is variously explained: see H 416, 2 (378, 2): M 507: A 240, _b_: G 336, N. 2; B 185. #aetâtis# is partitive gen. (p. 30, n. 2) with #id#. 55.1: Why is #vellet# subjunctive? 55.2: #effûsîs# (_effundô_) . . . #lacrimîs#: 'with tears of joy.' How literally? 55.3: #quî . . . dêdûcerent#: 'to escort him.' 55.4: #quô . . . appellârunt#: Roman soldiers, after a victory, hailed their general as Imperator. It was a way of saying that the leader had won his spurs and had really earned his title, which he had assumed on beginning the campaign. 55.5: 'in my eyes,' 'to my mind'; a dative of reference. 55.6: #rêgium nômen# = _rêgis nômen_, 'the title of king.' Cf. _nômen imperâtôris_, l. 80, and _rêgis appellâtiône_, l. 84. 55.7: Sc. _esse_. 55.8: #quem . . . spêrâret#: causal rel. clause (p. 31, n. 1). 55.9: For the two datives, see p. 25, n. 6. 55.10: future infinitive of _sum_. 56.1: Son of Gisco (so also in l. 148); to be carefully distinguished from the Hasdrubal of l. 61. 56.2: Sc. _nâvem_; 'was sailing.' 56.3: _= ut peteret_. Cf. p. xviii, E 5. 56.4: #Cênâtum . . . est# (_ab iîs_): impers. pass.; 'they dined.' 56.5: #lectô . . . accubuêrunt# (_accumbô_): the writer has in mind the Roman custom, according to which men reclined at meals, supporting themselves on the left elbow. Three persons or more occupied the same couch. 56.6: #iam dûdum cupiêbat#: 'had long desired.' _Iam diû_, _iam dûdum_, and _iam prîdem_ give to the _present_ the force of the English _perfect_, to the _imperfect_ the force of the English _pluperfect_. 56.7: Sc. _êius_: 'of him present' = 'now that he met him face to face.' 56.8: #cultus# (_colô_) #munditiîs#: '(too) elegantly adorned.' How literally? 56.9: #dê . . . remissô#: 'for the release of his nephew.' For the construction, see p. 5, n. 15. 56.10: _quaerô_. 56.11: #oblâtam# (_offerô_): 'now that it was at last offered.' 56.12: 'the legal time'; _lêgitima aetâs_, l. 11. In later days forty-three was the legal age. 57.1: See p. 5, n. 3. 57.2: Sc. _diê_, for the gender of which, as in _diês, quae dicta erat_, l. 127, see Vocab., _diês_. 57.3: For mood and tense, see p. 6, n. 1. What did Scipio say? 57.4: 'pitched,' lit. 'measured.' The Roman camp was always laid out with great care, according to a fixed plan, and was carefully fortified, even if the stay was to last but one night. 57.5: The participles = rel. clauses: see p. xxiv, L 1. 57.6: #interrogâtôs# (sc. _eôs_) #. . . dîmîsit# = _interrogâvit (eôs) . . . et . . . dîmîsit_, or _cum (eôs) . . . interrogâsset, . . . dîmîsit_. 58.1: = Syphax. For _ipse_ referring to the principal personage, see also I, 5, and II, 4 [[notes 2.5 and 5.1]]. 58.2: 'misfortune.' So _fâma_ = both 'fame' and 'ill repute,' _valêtûdô_ = both 'health' and 'sickness.' 58.3: dat. of indir. object with #temperâns#. 58.4: #quod . . . dûxisset.# What does the subjunctive show? 58.5: #ab . . . dûxisset#: cf. p. 50, n. 4. 58.6: acc. of extent of space: cf. p. xvii, D 2. 58.7: 'motionless.' 58.8: #armîs . . . esse#: 'that the issue must be decided by arms.' Note the method employed in translating the impers. passive here and in lines 13, 23, and 98, and apply it to #pûgnârî#, l. 173. 58.9: #Cêterum cônstat#: 'it is, however, well known.' 59.1: _percellô_. 59.2: Cf. _negantês_, l. 10, and p. 6, n. 20. 59.3: #pacta# (_pacîscor_) #essent#: subjunctive by attraction: see p. 13, n. 10. 59.4: _pariô_. 59.5: i.e. of all ever celebrated in Rome. 59.6: #haud piget#: sc. _mê_; 'I am not ashamed.' _piget_ is construed exactly like _paenitet_: see p. 28, n. 7. 59.7: Here = the temple, sacred to Jupiter, Juno, and Minerva. 59.8: #id temporis# = _eô tempore_. Cf. note on _id aetâtis_, l. 66. 60.1: Join #ê mîlitibus# with #quispiam#, l. 204. 60.2: #in . . . iubêret#: 'when and where he bade (the accused) appear for trial.' #vadês sistî# is the passive of _vadês sistere_, a legal phrase = 'to make one's bail stand,' i.e. to make it effective, and so 'to stand trial.' _Sistere_ often means 'to produce in court,' as in l. 207. 60.3: #sêsê sistant#: 'let them produce themselves,' i.e. appear for trial. 60.4: #Diê tertiâ# = _perendiê_, l. 206. In counting days, the Romans usually included the day from which they started. 60.5: locative. 60.6: Cf. n. on _castra mêtâtus est_, l. 140. 60.7: #illô êlegantius#: 'more judiciously than he.' For #illô#, see p. 10, n. 18. 60.8: Sc. _castrîs_. 60.9: See p. 47, n. 12. #dîcerês# is imperfect, as referring to present time; the other verbs denote past time. 60.10: 'in that event'; = _sî tê vîcissem_. 61.1: 'a (mere) fighter.' 61.2: _pariô_. 61.3: This war lasted from 192 to 190. 61.4: partitive gen. with #parum#, which is here a noun. In l. 225 it was an adverb. 61.5: #nihil . . . commûtâtum#: 'no change was made.' Note that #nihil# is an adverbial acc. of degree, and that #commûtâtum est# is impersonal. 61.6: 'treated.' 61.7: #tum mâximê#: 'at that very moment.' 61.8: Explain mood and tense. 61.9: Distinguish between _grâtiâs agere_ and _grâtiam referre_. 61.10: Notice that _suâdeô_ = merely 'to advise'; 'to persuade' is _persuâdeô_. 61.11: 'was not arranged.' 62.1: = _quî prôlâtus erat_; cf. p. xxiv, L 1. 62.2: abl. of means (though rendered 'in which') both with #continêbantur# and #refellî poterat#. 62.3: #indîgnâtus . . . dubitârî#: 'angry because doubts were raised.' For the infin. see p. 19, n. 6. 62.4: See p. 16, n. 9. #verba fêcit#: 'he delivered a speech.' 62.5: #Nôn . . . quaerâtis#: 'there is no reason why you should ask'; lit., 'there is not (anything) as to which,' etc. H 591, 4 (503, 1, N. 2): M 836: A 320, _a_: G 631, 2: B 283, 2. 62.6: _nostrum_, like _vestrum_, is regularly used only as a partitive gen. 62.7: A crown of laurel, worn by the general at his triumph. 62.8: #Nê . . . sîmus#: cf. p. 31, n. 9. 62.9: (_ut_) #relinquâmus . . . eâmus# is a substantive clause of purpose. For the omission of _ut_ see H 565, 4 (499, 2): M 781: A 331, _f_, R.: G 546, R. 2: B 295, 8. 63.1: abl. of specification. 63.2: #quô# (sc. _diê_) = _eô diê quô_. 63.3: #quae . . . opus erant#: 'which were necessary'; lit. 'which were a necessity.' For a very different construction with _opus_, cf. _nihil opus esse . . . eô cîve_, XV, 22, and note. 63.4: #cônspectum . . . expetentês#: 'craving a chance to see so great a man, as a sort of heaven-sent favor.' 63.5: #nê . . . gravârêtur#: the subjunctive is used here in indir. disc., as representing an imperative of the direct: H 642, 4 (523, III): M 1023: A 339: G 652: B 316.]

#XXII. Tiberius Gracchus et Gaius Gracchus# [[stripped text]]

Tiberius et Gaius Gracchi Scipionis Africani ex filia nepotes erant. Horum adulescentia bonis artibus et magna omnium spe exacta est: ad egregiam enim indolem optima accedebat educatio. Erant enim diligentia Corneliae matris a pueris docti et Graecis litteris eruditi. Maximum matronis ornamentum esse liberos bene institutos merito putabat mater illa sapientissima. Cum Campana matrona, apud illam hospita, ornamenta sua, illo saeculo pulcherrima, ostentaret ei muliebriter, Cornelia traxit eam sermone quousque e schola redirent liberi. Quos reversos hospitae ostendens, "Haec" inquit "mea ornamenta sunt." Nihil quidem his adulescentibus neque a natura neque a doctrina defuit; sed ambo rem publicam, quam tueri poterant, perturbare maluerunt.

Tiberius Gracchus, tribunus plebis creatus, a senatu descivit: populi favorem profusis largitionibus sibi conciliavit; agros plebi dividebat; provincias novis coloniis replebat. Cum autem tribuniciam potestatem sibi prorogari vellet et palam dictitasset, interempto senatu omnia per plebem agi debere, viam sibi ad regnum parare videbatur. Quare cum convocati patres deliberarent quidnam faciendum esset, statim Tiberius Capitolium petit, manum ad caput referens, quo signo salutem suam populo commendabat. Hoc nobilitas ita accepit, quasi diadema posceret, segniterque cessante consule, Scipio Nasica, cum esset consobrinus Tiberii Gracchi, patriam cognationi praeferens sublata dextra proclamavit: "Qui rem publicam salvam esse volunt, me sequantur!" Dein optimates, senatus atque equestris ordinis pars maior in Gracchum inruunt, qui fugiens decurrensque Clivo Capitolino fragmento subsellii ictus vitam, quam gloriosissime degere potuerat, immatura morte finivit. Mortui Tiberii corpus in flumen proiectum est.

Gaium Gracchum idem furor, qui fratrem, Tiberium, occupavit. Tribunatum enim adeptus, seu vindicandae fraternae necis, seu comparandae regiae potentiae causa, pessima coepit inire consilia: maximas largitiones fecit; aerarium effudit: legem de frumento plebi dividendo tulit: civitatem omnibus Italicis dabat. His Gracchi consiliis quanta poterant contentione obsistebant omnes boni, in quibus maxime Piso, vir consularis. Is cum multa contra legem frumentariam dixisset, lege tamen lata ad frumentum cum ceteris accipiendum venit. Gracchus ubi animadvertit in contione Pisonem stantem, eum sic compellavit audiente populo Romano: "Qui tibi constas, Piso, cum ea lege frumentum petas, quam dissuasisti?" Cui Piso "Nolim quidem, Gracche" inquit, "mea bona tibi viritim dividere liceat; sed si facies, partem petam." Quo responso aperte declaravit vir gravis et sapiens lege, quam tulerat Gracchus, patrimonium publicum dissipari.

Decretum a senatu est ut videret consul Opimius ne quid detrimenti res publica caperet: quod nisi in maximo discrimine decerni non solebat. Gaius Gracchus, armata familia, Aventinum occupavit. Consul, vocato ad arma populo, Gaium aggressus est, qui pulsus profugit et, cum iam comprehenderetur, iugulum servo praebuit, qui dominum et mox semet ipsum super domini corpus interemit. Ut Tiberii Gracchi antea corpus, ita Gaii mira crudelitate victorum in Tiberim deiectum est. Caput autem a Septimuleio, amico Gracchi, ad Opimium relatum auro repensum fertur. Sunt qui tradunt infuso plumbo eum partem capitis, quo gravius efficeretur, explesse.

Occiso Tiberio Graccho cum senatus consulibus mandasset, ut in eos, qui cum Graccho consenserant, animadverteretur, Blosius quidam, Tiberii amicus, pro se deprecatum venit, hanc, ut sibi ignosceretur, causam adferens, quod tanti Gracchum fecisset, ut, quidquid ille vellet, sibi faciendum putaret. Tum consul "Quid?" inquit "si te Gracchus templo Iovis in Capitolio faces subdere iussisset, obsecuturusne voluntati illius fuisses propter istam, quam iactas, familiaritatem?" "Numquam" inquit Blosius "voluisset id quidem, sed si voluisset, paruissem." Nefaria est ea vox, nulla enim est excusatio peccati, si amici causa peccaveris.

Exstat Gaii Gracchi e Sardinia Romam reversi oratio, in qua cum alia tum haec de se narrat: "Versatus sum in provincia, quomodo ex usu vestro existimabam esse, non quomodo ambitioni meae conducere arbitrabar. Nemo possit vere dicere assem aut eo plus in muneribus me accepisse aut mea causa quemquam sumptum fecisse. Zonas, quas Roma proficiscens plenas argenti extuli, eas ex provincia inanes rettuli. Alii amphoras, quas vini plenas extulerunt, eas argento repletas domum reportarunt."

#XXII. Tiberius Gracchus et Gâius Gracchus# [[as printed]]

Tiberius et Gâius Gracchî[6] Scîpiônis Âfricânî[7] ex fîliâ[8] nepôtês erant. Hôrum adulêscentia bonîs artibus et mâgnâ omnium spê [[64]] exâcta est: ad êgregiam enim indolem optima accêdêbat êducâtiô. Erant enim dîligentiâ Cornêliae mâtris â[1] puerîs doctî et Graecîs lîtterîs[2] êrudîtî. Mâximum mâtrônîs ôrnâmentum esse lîberôs {5} bene înstitûtôs meritô putâbat mâter illa sapientissima. Cum Campâna mâtrôna, apud illam hospita,[3] ôrnâmenta sua, illô saeculô[4] pulcherrima, ostentâret eî muliebriter,[5] Cornêlia trâxit eam sermône quoûsque[6] ê scholâ redîrent lîberî. Quôs reversôs hospitae ostendêns, "Haec" inquit "mea ôrnâmenta sunt." Nihil[7] {10} quidem hîs adulêscentibus neque[7] â nâtûrâ neque[7] â doctrînâ dêfuit; sed[8] ambô rem pûblicam, quam tuêrî poterant, perturbâre mâluêrunt.

[Sidenote: B.C. 134.]