Part 12

Cum Publius Cornelius Scipio se erga Hispanos clementer gessisset, circumfusa multitudo eum regem ingenti consensu appellavit; at Scipio, silentio per praeconem facto, "Nomen imperatoris" inquit, "quo me mei milites appellarunt, mihi maximum est: regium nomen, alibi magnum, Romae intolerabile est. Si id amplissimum iudicatis, quod regale est, vobis licet existimare regalem in me esse animum; sed oro vos ut a regis appellatione abstineatis." Sensere etiam barbari magnitudinem animi, qua Scipio id aspernabatur, quod ceteri mortales admirantur et concupiscunt.

Scipio recepta Hispania cum iam bellum in ipsam Africam transferre meditaretur, conciliandos prius regum et gentium animos existimavit. Syphacem, Maurorum regem, opulentissimum totius Africae regem, quem magno usui sibi fore speraret, primum tentare statuit. Itaque legatum cum donis ad eum misit C. Laelium, quocum intima familiaritate vivebat. Syphax amicitiam Romanorum se accipere adnuit, sed fidem nec dare nec accipere, nisi cum ipso coram duce Romano, voluit. Scipio igitur in Africam traiecit. Forte ita incidit, ut eo ipso tempore Hasdrubal pulsus Hispania ad eundem portum appelleret, Syphacis amicitiam pariter petiturus. Uterque a rege in hospitium invitatus. Cenatum simul apud regem est; eodem etiam lecto Scipio atque Hasdrubal accubuerunt. Tanta autem inerat comitas in Scipione, ut non Syphacem modo, sed etiam hostem infestissimum Hasdrubalem sibi conciliaret. Scipio, foedere icto cum Syphace, in Hispaniam ad exercitum rediit.

Masinissa quoque amicitiam cum Scipione iungere iam dudum cupiebat. Quare ad eum tres Numidarum principes misit ad tempus locumque conloquio statuendum. Duos pro obsidibus retineri a Scipione iubet; remisso tertio, qui Masinissam ad locum constitutum adduceret, Scipio et Masinissa cum paucis in conloquium venerunt. Ceperat iam ante Numidam ex fama rerum gestarum admiratio viri, sed maior praesentis veneratio cepit: erat enim in vultu maiestas summa; accedebat promissa caesaries habitusque corporis, non cultus munditiis, sed virilis vere ac militaris, et florens iuventa. Prope attonitus ipso congressu Numida gratias de filio fratris remisso agit: adfirmat se ex eo tempore eam quaesivisse occasionem, quam tandem oblatam non omiserit; cupere se illi et populo Romano operam navare. Laetus eum Scipio audivit atque in societatem recepit.

Scipio deinde Romam rediit et ante annos consul factus est. Sicilia ei provincia decreta est permissumque ut in Africam inde traiceret. Qui cum vellet ex fortissimis peditibus Romanis trecentorum equitum numerum complere, nec posset illos subito armis et equis instruere, id prudenti consilio perfecit. Namque ex omni Sicilia trecentos iuvenes nobilissimos et ditissimos, qui equis militarent et secum in Africam traicerent, legit diemque iis edixit, qua equis armisque instructi atque ornati adessent. Gravis ea militia, procul domo, terra marique multos labores, magna pericula adlatura videbatur; neque ipsos modo, sed parentes cognatosque eorum ea cura angebat. Ubi dies quae dicta erat advenit, arma equosque ostenderunt, sed omnes fere longinquum et grave bellum horrere apparebat. Tunc Scipio militiam iis se remissurum ait, si arma et equos militibus Romanis voluissent tradere. Laeti condicionem acceperunt iuvenes Siculi. Ita Scipio sine publica impensa suos instruxit ornavitque equites.

Tunc Scipio ex Sicilia in Africam vento secundo profectus est tanto militum ardore, ut non ad bellum duci viderentur, sed ad certa victoriae praemia. Celeriter naves e conspectu Siciliae ablatae sunt conspectaque brevi Africae litora. Scipio cum egrediens ad terram navi prolapsus esset et ob hoc attonitos milites cerneret, id, quod trepidationem adferebat, in hortationem convertens, "Africam oppressi" inquit, "milites!" Expositis copiis in proximis tumulis castra metatus est. Ibi speculatores hostium in castris deprehensos et ad se perductos nec supplicio adfecit nec de consiliis ac viribus Poenorum percontatus est, sed circa omnes Romani exercitus manipulos curavit deducendos; dein interrogatos num ea satis considerassent, quae speculari erant iussi, prandio dato incolumes dimisit.

Scipioni in Africam advenienti Masinissa se coniunxit cum parva equitum turma. Syphax vero a Romanis ad Poenos defecerat. Hasdrubal, Poenorum dux, Syphaxque Scipioni se opposuerunt, qui utriusque castra una nocte perrupit et incendit. Syphax ipse captus et vivus ad Scipionem pertractus est. Syphacem in castra adduci cum esset nuntiatum, omnis velut ad spectaculum triumphi multitudo effusa est; praecedebat ipse vinctus, sequebatur grex nobilium Maurorum. Movebat omnes fortuna viri, cuius amicitiam olim Scipio petierat. Regem aliosque captivos Romam misit Scipio; Masinissam, qui egregie rem Romanam adiuverat, aurea corona donavit.

Haec et aliae, quae sequebantur, clades Carthaginiensibus tantum terroris intulerunt, ut Hannibalem ex Italia ad tuendam patriam revocarent. Frendens gemensque ac vix lacrimis temperans is dicitur legatorum verba audisse mandatisque paruisse. Respexit saepe Italiae litora, semet accusans, quod non victorem exercitum statim ab Cannensi pugna Romam duxisset. Zamam venerat Hannibal, quae urbs quinque dierum iter a Carthagine abest, et nuntium ad Scipionem misit ut conloquendi secum potestatem faceret. Scipio cum conloquium haud abnuisset, dies locusque constituitur. Itaque congressi sunt duo clarissimi suae aetatis duces. Steterunt aliquamdiu taciti mutuaque admiratione defixi. Cum vero de condicionibus pacis inter eos non convenisset, ad suos se receperunt, renuntiantes armis decernendum esse. Commisso deinde proelio Hannibal victus cum quattuor equitibus fugit. Ceterum constat utrumque de altero confessum esse nec melius instrui aciem nec acrius potuisse pugnari.

Carthaginienses metu perculsi ad petendam pacem oratores mittunt triginta civitatis principes. Qui ubi in castra Romana venerunt, veniam civitati petebant non culpam purgantes, sed initium culpae in Hannibalem transferentes. Victis leges imposuit Scipio. Legati, cum nullas condiciones recusarent, Romam profecti sunt, ut, quae a Scipione pacta essent, ea patrum ac populi auctoritate confirmarentur. Ita pace terra marique parta, Scipio exercitu in naves imposito Romam revertit. Ad quem advenientem concursus ingens factus est; effusa non ex urbibus modo, sed etiam ex agris multitudo viam obsidebat. Scipio inter gratulantium plausus triumpho omnium clarissimo urbem est invectus primusque nomine victae a se gentis est nobilitatus Africanusque appellatus.

Ex his rebus gestis virum eum esse virtutis divinae vulgo creditum est. Id etiam dicere haud piget, quod scriptores de eo litteris mandaverunt, Scipionem consuevisse, priusquam dilucesceret, in Capitolium ventitare ac iubere aperiri cellam Iovis ibi solum diu demorari, quasi consultantem de re publica cum Iove: aedituosque eius templi saepe esse miratos, quod eum id temporis in Capitolium ingredientem canes, semper in alios saevientes, non latrarent. Has vulgi de Scipione opiniones confirmare atque approbare videbantur dicta factaque eius pleraque admiranda, ex quibus est unum huiuscemodi. Adsidebat oppugnabatque oppidum in Hispania, situ moenibusque ac defensoribus validum et munitum, re etiam cibaria copiosum, neque ulla eius potiundi spes erat. Quodam die ius in castris sedens dicebat Scipio atque ex eo loco id oppidum procul videbatur. Tum e militibus, qui in iure apud eum stabant, interrogavit quispiam ex more in quem diem locumque vades sisti iuberet. Et Scipio manum ad ipsam oppidi, quod obsidebatur, arcem protendens, "Perendie" inquit "sese sistant illo in loco," atque ita factum. Die tertia, in quam vades sisti iusserat, oppidum captum est. Eodem die in arce eius oppidi ius dixit.

Hannibal, a Scipione victus suisque invisus, ad Antiochum, Syriae regem, confugit eumque hostem Romanis fecit. Missi sunt Roma legati ad Antiochum, in quibus erat Scipio Africanus, qui cum Hannibale Ephesi conlocutus ab eo quaesivit, quem fuisse maximum imperatorem crederet. Respondit Hannibal Alexandrum, Macedonum regem, maximum sibi videri, quod parva manu innumerabiles exercitus fudisset. Quaerenti deinde, quem secundum poneret, "Pyrrhum" inquit, "quod primus castra metari docuit nemoque illo elegantius loca cepit et praesidia deposuit." Sciscitanti denique quem tertium duceret, semet ipsum dixit. Tum ridens Scipio "Quidnam tu diceres" inquit "si me vicisses?" "Tum me vero" respondit Hannibal "et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante omnes alios imperatores posuissem." Ita improviso adsentationis genere Scipionem e grege imperatorum velut inaestimabilem secernebat.

Scipio ipse fertur quondam dixisse, cum eum quidam parum pugnacem dicerent, "Imperatorem me mater, non bellatorem peperit." Idem dicere solitus est non solum dandam esse viam fugientibus, sed etiam muniendam.

Decreto adversus Antiochum bello cum Syria provincia obvenisset Lucio Scipioni, quia parum in eo putabatur esse animi, parum roboris, senatus gerendi huius belli curam mandari volebat conlegae eius C. Laelio. Surgens tunc Scipio Africanus, frater maior Lucii Scipionis, illam familiae ignominiam deprecatus est: dixit in fratre suo summam esse virtutem, summum consilium seque ei legatum fore promisit. Quod cum ab eo esset dictum, nihil est de Lucii Scipionis provincia commutatum: itaque frater natu maior minori legatus in Asiam profectus est et tam diu eum consilio operaque adiuvit, donec triumphum ille et cognomen Asiatici peperisset.

Eodem bello filius Scipionis Africani captus est et ad Antiochum deductus. Benigne et liberaliter adulescentem rex habuit, quamquam ab eius patre tum maxime finibus imperii pellebatur. Cum deinde pacem Antiochus a Romanis peteret, legatus eius Publium Scipionem adiit eique filium sine pretio redditurum regem dixit, si per eum pacem impetrasset. Cui Scipio respondit "Abi, nuntia regi, me pro tanto munere gratias agere; sed nunc aliam gratiam non possum referre, quam ut ei suadeam ut bello absistat et pacis condicionem nullam recuset." Pax non convenit; tamen Antiochus Scipioni filium remisit tantique viri maiestatem venerari quam dolorem suum ulcisci maluit.

Victo Antiocho cum praedae ratio a L. Scipione reposceretur, Africanus prolatum ab eo librum, quo acceptae et expensae summae continebantur et refelli inimicorum accusatio poterat, discerpsit, indignatus de ea re dubitari, quae sub ipso legato administrata esset. Quin etiam hunc in modum verba fecit: "Non est quod quaeratis, patres conscripti, num parvam pecuniam in aerarium rettulerim, qui antea illud Punico auro repleverim, neque mea innocentia potest in dubium vocari. Cum Africam totam potestati vestrae subiecerim, nihil ex ea praeter cognomen rettuli. Non igitur me Punicae, non fratrem meum Asiaticae gazae avarum reddiderunt; sed uterque nostrum invidia quam pecunia est locupletior." Tam constantem defensionem Scipionis universus senatus comprobavit.

Deinde Scipioni Africano duo tribuni plebis diem dixerunt, quod praeda ex Antiocho capta aerarium fraudasset. Ubi causae dicendae dies venit, Scipio magna hominum frequentia in Forum est deductus. Iussus causam dicere rostra conscendit et, corona triumphali capiti suo imposita, "Hoc ego die" inquit "Hannibalem Poenum, imperio nostro inimicissimum, magno proelio vici in terra Africa pacemque nobis et victoriam peperi insperabilem. Ne igitur simus adversus deos ingrati, sed censeo relinquamus nebulones hos eamusque nunc protinus in Capitolium Iovi optimo maximo supplicatum." A rostris in Capitolium ascendit; simul se universa contio ab accusatoribus avertit et secuta Scipionem est, nec quisquam praeter praeconem, qui reum citabat, cum tribunis remansit. Celebratior is dies favore hominum fuit, quam quo triumphans de Syphace rege et Carthaginiensibus urbem est ingressus. Inde, ne amplius tribuniciis iniuriis vexaretur, in Literninum concessit, ubi reliquam egit aetatem sine urbis desiderio.

Cum in Liternina villa se contineret, complures praedonum duces ad eum videndum forte confluxerunt. Quos cum ad vim faciendam venire existimasset, praesidium servorum in tecto conlocavit aliaque parabat, quae ad eos repellendos opus erant. Quod ubi praedones animadverterunt, abiectis armis ianuae appropinquant et clara voce nuntiant Scipioni se non vitae eius hostes, sed virtutis admiratores venisse, conspectum tanti viri, quasi caeleste aliquod beneficium, expetentes; proinde ne gravaretur se spectandum praebere. Haec postquam audivit Scipio, fores reserari eosque introduci iussit. Illi postes ianuae tamquam religiosissimam aram venerati, cupide Scipionis dextram apprehenderunt ac diu deosculati sunt; deinde positis ante vestibulum donis laeti, quod sibi Scipionem ut viderent contigisset, domum reverterunt. Paulo post mortuus est Scipio moriensque ab uxore petiit ne corpus suum Romam referretur.

#XXI. Pûblius Cornêlius Scîpiô Âfricânus# [[as printed]]

Pûblius Cornêlius Scîpiô[2] nôndum annôs pueritiae êgressus patrem singulârî virtûte servâvit; quî[3] cum pûgnâ[4] apud Tîcînum[5] contrâ Hannibalem commissâ graviter vulnerâtus in hostium manûs iam iam[6] ventûrus {5} esset, fîlius interiectô[7] corpore Poenîs inruentibus sê opposuit et patrem perîculô lîberâvit. Quae[8] pietâs Scîpiônî posteâ aedîlitâtem petentî favôrem populî conciliâvit. Cum obsisterent tribûnî plêbis, negantês[9] ratiônem êius esse habendam, {10} quod nôndum ad petendum lêgitima[10] aetâs esset, "Sî mê" inquit Scîpiô "omnês Quirîtês aedîlem facere volunt, satis annôrum habeô." Tantô inde favôre ad suffrâgia itum[11] est, ut tribûnî inceptô dêsisterent.

Post clâdem Cannênsem Rômânî exercitûs reliquiae Canusium {15} perfûgerant; cumque ibi tribûnî mîlitum quattuor essent, tamen omnium cônsênsû ad Pûblium Scîpiônem, admodum[12] adulêscentem, summa imperiî dêlâta est. Quibus cônsultantibus nûntiat [[53]] Pûblius Fûrius Philus, cônsulâris virî fîlius, nôbilês quôsdam iuvenês propter dêspêrâtiônem cônsilium dê Italiâ dêserendâ {20} inîre. Statim in hospitium Metellî, quî cônspîrâtiônis erat prînceps, sê contulit Scîpiô, et cum concilium ibi iuvenum, dê quibus adlâtum[1] erat, invênisset, strictô super câpita cônsultantium gladiô, "Iûrâte" inquit "vôs neque ipsôs rem pûblicam populî Rômânî dêsertûrôs, neque alium cîvem Rômânum dêserere {25} passûrôs[2]: quî[3] nôn iûrâverit, in sê hunc gladium strictum esse sciat."[4] Haud[5] secus pavidî, quam sî victôrem Hannibalem cernerent,[6] iûrant omnês cûstôdiendôsque sêmet ipsôs Scîpiônî trâdunt.

[Sidenote: B.C. 212.]

Cum Rômânî duâs clâdês in Hispâniâ accêpissent duoque ibi {30} summî imperâtôrês[7] intrâ diês trîgintâ cecidissent, placuit[8] exercitum augêrî eôque prôcônsulem mittî; nec tamen quem mitterent[9] satis cônstâbat. Eâ dê rê indicta sunt comitia. Prîmô populus exspectâbat ut, quî sê tantô dîgnôs imperiô {34} crêderent,[10] nômina profitêrentur; sed nêmô audêbat illud imperium suscipere. Maesta igitur cîvitâs ac prope inops[11] cônsiliî[12] comitiôrum diê in campum dêscendit. Subitô P. Cornêlius Scîpiô, quattuor et vîgintî fermê annôs nâtus, professus sê petere,[13] in superiôre, unde[14] cônspicî posset, locô cônstitit. In quem postquam omnium ôra conversa sunt, ad ûnum omnês Scîpiônem in {40} Hispâniâ prôcônsulem esse iussêrunt. At postquam animôrum[15] impetus resêdit, populum[16] Rômânum coepit factî paenitêre: [[54]] aetâtî Scîpiônis mâximê diffîdêbant. Quod ubi animadvertit Scîpiô, advocâtâ côntiône ita mâgnô êlâtôque animô dê bellô, quod gerendum esset, disseruit, ut hominês cûrâ lîberâret spêque {45} certissimâ implêret.

Profectus igitur in Hispâniam Scîpiô Carthâginem Novam, quô[1] diê vênit, expûgnâvit. Eô[2] congestae[3] erant omnês paene Âfricae et Hispâniae opês, ibi arma, ibi pecûnia, ibi tôtîus Hispâniae obsidês erant: quibus omnibus potîtus est Scîpiô. Inter {50} captîvôs ad eum adducta est eximiae fôrmae adulta virgô. Quam ubi comperit inlûstrî locô inter Celtibêrôs nâtam prîncipîque êius gentis adulêscentî dêspônsam esse, arcessîtîs parentibus et spônsô eam reddidit. Parentês virginis, quî ad eam redimendam satis[4] mâgnum aurî pondus attulerant, Scîpiônem ôrâbant ut id â sê {55} dônum acciperet. Scîpiô aurum ante pedês pônî iûssit vocâtôque ad sê virginis spônsô, "Super dôtem" inquit "quam acceptûrus â socerô es, haec tibi â mê dôtâlia dôna accêdent" aurumque tollere âc sibi habêre iûssit. Ille domum reversus ad referendam Scîpiônî grâtiam Celtibêrôs Rômânîs conciliâvit. {60}

Deinde Scîpiô Hasdrubalem[5] victum[6] ex Hispâniâ expulit. Castrîs hostium potîtus omnem praedam mîlitibus concessit, captîvôs[7] Hispânôs sine pretiô domum dîmîsit; Âfrôs vêrô vêndî iussit. Erat inter eôs puer adultus rêgiî generis,[8] fôrmâ {64} însîgnî[8]: quem cum percontârêtur Scîpiô quis et cûiâs esset, et cûr id[9] aetâtis in castrîs fuisset, "Numida sum" inquit puer, "Massîvam populârês vocant: orbus â patre relîctus, apud avum mâternum, Numidiae rêgem, êducâtus sum. Cum avunculô Masinissâ, quî nûper subsidiô Carthâginiênsibus vênit, in Hispâniam [[55]] trâiêcî; prohibitus propter aetâtem â Masinissâ numquam ante {70} proelium iniî. Eô diê, quô pûgnâtum est cum Rômânîs, însciô avunculô, clam armîs equôque sûmptô, in aciem exiî: ibi, prôlâpsô equô, captus sum â Rômânîs." Scîpiô eum interrogat velletne[1] ad avunculum revertî. Cum, effûsîs[2] gaudiô lacrimîs, id vêrô sê cupere puer dîceret, tum Scîpiô puerô ânulum aureum {75} equumque ôrnâtum dônat datîsque quî[3] tûtô dêdûcerent equitibus dîmîsit.

Cum Pûblius Cornêlius Scîpiô sê ergâ Hispânôs clêmenter gessisset, circumfûsa multitûdô eum rêgem ingentî cônsênsû appellâvit; at Scîpiô, silentiô per praecônem factô, "Nômen imperâtôris" {80} inquit, "quô[4] mê meî mîlitês appellârunt, mihi[5] mâximum est: rêgium[6] nômen, alibî mâgnum, Rômae intolerâbile est. Sî id amplissimum iûdicâtis, quod rêgâle est, vôbîs licet exîstimâre rêgâlem in mê esse animum; sed ôrô vôs ut â rêgis appellâtiône abstineâtis." Sênsêre etiam barbarî mâgnitûdinem animî, quâ Scîpiô id {85} âspernâbâtur, quod cêterî mortâlês admîrantur et concupîscunt.

[Sidenote: B.C. 206.]

Scîpiô receptâ Hispâniâ cum iam bellum in ipsam Âfricam trânsferre meditârêtur, conciliandôs[7] prius rêgum et gentium animôs exîstimâvit. Syphâcem, Maurôrum rêgem, opulentissimum tôtîus Âfricae rêgem, quem[8] mâgnô ûsuî[9] sibi[9] fore[10] spêrâret, prîmum tentâre statuit. Itaque lêgâtum cum dônîs ad eum mîsit {91} C. Laelium, quôcum intimâ familiâritâte vîvêbat. Syphâx amîcitiam Rômânôrum sê accipere adnuit, sed fidem nec dare nec accipere, nisi cum ipsô côram duce Rômânô, voluit. Scîpiô igitur in Âfricam trâiêcit. Forte ita incidit, ut eô ipsô {95} [[56]] tempore Hasdrubal[1] pulsus Hispâniâ ad eundem portum appelleret,[2] Syphâcis amîcitiam pariter petîtûrus.[3] Uterque â rêge in hospitium invîtâtus. Cênâtum[4] simul apud rêgem est; eôdem etiam lectô[5] Scîpiô atque Hasdrubal accubuêrunt. Tanta autem inerat cômitâs in Scîpiône, ut nôn Syphâcem modo, sed etiam {100} hostem înfêstissimum Hasdrubalem sibi conciliâret. Scîpiô, foedere îctô cum Syphâce, in Hispâniam ad exercitum rediit.

Masinissa quoque amîcitiam cum Scîpiône iungere iam dûdum[6] cupiêbat. Quârê ad eum três Numidârum prîncipês mîsit ad {104} tempus locumque conloquiô statuendum. Duôs prô obsidibus retinêrî â Scîpiône iubet; remissô tertiô, quî Masinissam ad locum cônstitûtum addûceret, Scîpiô et Masinissa cum paucîs in conloquium vênêrunt. Cêperat iam ante Numidam ex fâmâ rêrum gestârum admîrâtiô virî, sed mâior praesentis[7] venerâtiô cêpit: erat enim in vultû mâiestâs summa; accêdêbat prômissa caesariês {110} habitusque corporis, nôn cultus[8] munditiîs, sed virîlis vêrê ac mîlitâris, et flôrêns iuventa. Prope attonitus ipsô congressû Numida grâtiâs dê[9] fîliô frâtris remissô agit: adfîrmat sê ex eô tempore eam quaesîvisse[10] occâsiônem, quam tandem oblâtam[11] nôn omîserit; cupere sê illî et populô Rômânô operam nâvâre. {115| Laetus eum Scîpiô audîvit atque in societâtem recêpit.

Scîpiô deinde Rômam rediit et ante annôs[12] cônsul factus est. Sicilia eî prôvincia dêcrêta est permissumque ut in Âfricam inde [[57]] trâiceret. Quî cum vellet ex fortissimîs peditibus Rômânîs trecentôrum equitum numerum complêre, nec posset illôs subitô {120} armîs et equîs înstruere, id prûdentî cônsiliô perfêcit. Namque ex omnî Siciliâ trecentôs iuvenês nôbilissimôs et dîtissimôs, quî equîs mîlitârent[1] et sêcum in Âfricam trâicerent,[1] lêgit diemque iîs êdîxit, quâ[2] equîs armîsque înstrûctî atque ôrnâtî adessent.[1] Gravis ea mîlitia, procul domô, terrâ marîque multôs labôrês, {125} mâgna perîcula adlâtûra vidêbâtur; neque ipsôs modo, sed parentês côgnâtôsque eôrum ea cûra angêbat. Ubi diês quae dicta erat advênit, arma equôsque ostendêrunt, sed omnês ferê longinquum et grave bellum horrêre appârêbat. Tunc Scîpiô mîlitiam iîs sê remissûrum ait, sî arma et equôs mîlitibus Rômânîs {130} voluissent[3] trâdere. Laetî condiciônem accêpêrunt iuvenês Siculî. Ita Scîpiô sine pûblicâ impênsâ suôs înstrûxit ôrnâvitque equitês.

Tunc Scîpiô ex Siciliâ in Âfricam ventô secundô profectus est tantô mîlitum ârdôre, ut nôn ad bellum dûcî vidêrentur, sed ad certa victôriae praemia. Celeriter nâvês ê cônspectû Siciliae {135} ablâtae sunt cônspectaque brevî Âfricae lîtora. Scîpiô cum êgrediêns ad terram nâvî prôlâpsus esset et ob hôc attonitôs mîlitês cerneret, id, quod trepidâtiônem adferêbat, in hortâtiônem convertêns, "Âfricam oppressî" inquit, "mîlitês!" Expositîs côpiîs in {139} proximîs tumulîs castra mêtâtus[4] est. Ibi speculâtôrês hostium in castrîs dêprehênsôs[5] et ad sê perductôs[5] nec suppliciô adfêcit nec dê cônsiliîs ac vîribus Poenôrum percontâtus est, sed circâ omnês Rômânî exercitûs manipulôs cûrâvit dêdûcendôs; dein interrogâtôs[6] num ea satis cônsîderâssent, quae speculârî erant iûssî, prandiô datô incolumês dîmîsit. {145}

[[58]] Scîpiônî in Âfricam advenientî Masinissa sê coniûnxit cum parvâ equitum turmâ. Syphâx vêrô â Rômânîs ad Poenôs dêfêcerat. Hasdrubal, Poenôrum dux, Syphâxque Scîpiônî sê opposuêrunt, quî utrîusque castra ûnâ nocte perrûpit et incendit. Syphâx ipse captus et vîvus ad Scîpiônem pertrâctus est. {150} Syphâcem in castra addûcî cum esset nûntiâtum, omnis velut ad spectâculum triumphî multitûdô effûsa est; praecêdêbat ipse[1] vinctus, sequêbâtur grex nôbilium Maurôrum. Movêbat omnês fortûna[2] virî, cûius amîcitiam ôlim Scîpiô petierat. Rêgem aliôsque captîvôs Rômam mîsit Scîpiô; Masinissam, quî êgregiê rem Rômânam adiûverat, aureâ corônâ dônâvit. {156}

[Sidenote: B.C. 203.]

[Sidenote: B.C. 202.]