Part 11

43.10: In the latter part of the First Punic War Hamilcar had successfully maintained himself for several years in Sicily against the Romans. Subsequently he built up a great Carthaginian empire in Spain, partly to offset the losses which Carthage had sustained in its struggle with Rome, and partly to supply it with the means for a renewal of the conflict. 43.11: #novem . . . nâtus#: 'when only nine years old.' 43.12: Cf. p. 10, n. 15. 43.13: This war lasted from 218 to 202 B.C. 44.1: When Hamilcar was killed in battle in Spain in 227, his son-in-law Hasdrubal took command of the Carthaginian forces there. He in turn was succeeded by Hannibal in 219. 44.2: dat. with #foederâtam#. Cf. H 428, 3 (385, 4, 3): A 248, _a_, R.: G 359: B 192, 1. Compare the dat. used with _iungô_ and _mîsceô_. 44.3: #utrum# is here a relative pronoun; hence the indicative #placet#, with which we must supply _vôbîs_. In #utrum vellet#, however, #utrum# is interrogative: hence the subjunctive. 44.4: = a subjunctive in ind. disc. representing an original imperative. See p. xxvi, M 6. 44.5: _excutiô_. 44.6: #quibus . . . animîs, iîsdem#: abl. of manner. See p. 42, n. 5. 44.7: Sc. _bellum_. 44.8: P. Cornelius Scipio, father of the famous P. Cornelius Scipio Africanus Maior, and consul in 218. 44.9: The first two battles were fought in 218, the third in 217. 44.10: See Vocab., _dictâtor_. 44.11: Cf. p. 28, n. 17. 44.12: #adversus Hannibalem# = a causal clause: 'since he was facing H.' Here again the Latin feels the lack of a participle to _sum_. 44.13: #recêdere . . . discrîmine#: 'to avoid (any) hazardous risk.' #recêdere# depends on #cônstituit#, l. 22. 44.14: #modicô . . . intervâllô#: we say, 'at a moderate distance.' For the abl., see p. 39, n. 12. 44.15: 'let slip,' 'lose sight of.' 45.1: apparently = _in castrîs_, but really an abl. of means. 45.2: #nisi . . . côgeret#: 'except as far as necessity forced (Fabius to lead them forth).' #côgeret# is an example of the iterative subjunctive, used to denote the frequent repetition of an act. It generally occurs in clauses containing a past tense, and is common in Livy, on whom this story is based. 45.3: #neque . . . deerat#: 'missed no chance of scoring a success.' 45.4: #reî bene gerendae#: cf. p. 40, n. 17. 45.5: #mîlitem . . . paenitêre#: 'the soldiers began to be less discontented with (i.e. to be more confident of),' etc. For the construction, see p. 28, n. 7. 45.6: #dêligâta . . . incendî# = _dêligârî et incendî_. 45.7: Why abl.? 45.8: _reor_. 45.9: Render by a noun: 'sluggard.' 45.10: See Vocab., _magister_. 45.11: indirect discourse, dependent on the verb of saying suggested by #crîminandô#. 45.12: Indirect object with #aequâvit#, which = _aequum fêcit_. 46.1: #abl.# of specification. 46.2: #aequô animô# is an abl. of manner (p. 41, n. 10), and = 'patiently.' 46.3: #eî . . . auxiliô#: 'to help him in his peril.' Cf. p. 25, n. 6. 46.4: #receptuî cecinit#: 'gave the signal for a retreat.' #receptuî# is a dat. of purpose: cf. p. 25, n. 6. _canere_ is used of instrumental music (here of playing on the trumpet) as well as of vocal. 46.5: _cônfiteor_. 46.6: i.e. Hannibal. 46.7: #tandem . . . dedisse#: 'the cloud . . . had at last brought wind and rain,' i.e. Fabius, after so long threatening the Carthaginians, had at last proceeded to active measures. 46.8: Cf. p. 4, n. 6. 46.9: #per . . . vênandî#: 'under pretense of hunting.' 46.10: a substantive clause of purpose, object of #monuit#. 46.11: supine of _pâscô_, denoting the purpose of #prôpulsa essent#: cf. p. 5, n. 20. 46.12: _veluti . . . factam_: 'as if they (i.e. the cattle) were plunder captured from the foe.' #praedam# is accus. by attraction to _ea pecora_, to be supplied as the object of dônârent. 46.13: #eô . . . est#: lit., 'to such a degree of custom was the matter brought,' = 'so customary did this proceeding become.' #cônsuêtûdinis# is a partitive gen. with #eô#, which strictly = 'thither, to that point.' 46.14: subjunctive by attraction (p. 13, n. 10) to #aperîrêtur#, which itself denotes result. 47.1: 'who were buried in slumber.' The perf. pass. part. here, as often, = a relative clause. 47.2: #Leve . . . mômentum#: 'a circumstance (almost too) trifling to mention.' For #dictû#, see p. 19, n. 15. 47.3: #dêperîbat amôre#: 'was dying for (lit. because of) love,' i.e. was desperately in love with. 47.4: objective gen. with #amôre#: cf. p. 14, n. 15. 47.5: #ad . . . perpulit# (_perpellô_): 'drove him to,' i.e. induced him to, etc. 47.6: '#watch.#' 47.7: _refringô_. 47.8: emphatic by reason of its position before the conjunction #cum#: cf. p. 19, n. 8. 47.9: #suum Hannibalem#: 'a Hannibal of their own.' 47.10: Cf. p. 14, n. 1. 47.11: i.e. Fabius. Livius said: _meâ operâ tû Tarentum recêpistî_. 47.12: A conditional sentence, containing a supposition contrary to the facts: H 579 and N. (510 and N. 1): M 938: A 308: G 597: B 304. 48.1: #equô vehêbâtur#: 'was riding.' #equô# is an abl. of means. 48.2: #verêcundiâ . . . mâiestâtis#: 'out of respect for his dignity as a father.' Explain the case of #verêcundiâ#, also of #mâiestâtis#. Roman fathers were as absolutely masters of their children as they were of their slaves. Yet the rights of a son in official position took precedence of the honors due a father. 48.3: Cf. p. 12, n. 3. 48.4: abl. with #dîgnus#: H 481 (421, III): M 654: A 245, _a_: G 397, N. 2: B 226, 2. 48.5: #Cautior . . . est#: = 'he was accounted cautious rather than alert.' See H 499 (444, 2): M 429: A 192: G 299: B 240, 4. 48.6: #însita . . . prûdentia#: 'his innate caution'; lit., the caution implanted in his nature. For _ingeniô_, see p. 2, n. 7. 48.7: possessive dative: 'no one has a doubt.' 48.8: Cf. p. 39, n. 4. 48.9: = _rem pûblicam_. 48.10: abl. of means. With #cunctandô# cf. _morâ_, l. 19, and _cunctâtiône_, l. 109. 48.11: #id . . . posset#: 'accomplished this, that it should be impossible to overthrow Rome.' #nê . . . posset# is a clause of purpose, in apposition with #id#.]

#XX. Aemilius Paulus et Terentius Varro# [[stripped text]]

Hannibal in Apuliam pervenerat. Adversus eum Roma profecti sunt duo consules, Aemilius Paulus et Terentius Varro. Paulo Fabii cunctatio magis placebat; Varro autem, ferox et temerarius, acriora sequebatur consilia. Ambo consules ad vicum, qui Cannae appellabatur, castra communiverunt. Ibi deinde Varro, invito conlega, aciem instruxit et signum pugnae dedit. Hannibal autem ita constituerat aciem, ut Romanis et solis radii et ventus ab oriente pulverem adflans adversi essent. Victus caesusque est Romanus exercitus; nusquam graviore vulnere adflicta est res publica. Aemilius Paulus telis obrutus cecidit: quem cum media in pugna sedentem in saxo oppletum cruore conspexisset quidam tribunus militum, "Cape" inquit "hunc equum et fuge, Aemili. Etiam sine tua morte lacrimarum satis luctusque est." Ad ea consul: "Tu quidem macte virtute esto! Sed cave exiguum tempus e manibus hostium evadendi perdas! Abi, nuntia patribus ut urbem muniant ac prius quam hostis victor adveniat, praesidiis firment. Me in hac strage meorum militum patere exspirare." Alter consul cum paucis equitibus Venusiam perfugit. Consulares aut praetorii occiderunt viginti, senatores capti aut occisi triginta, nobiles viri trecenti, militum quadraginta milia, equitum tria milia et quingenti. Hannibal in testimonium victoriae suae tres modios aureorum anulorum Carthaginem misit, quos de manibus equitum Romanorum et senatorum detraxerat.

Hannibali victori cum ceteri gratularentur suaderentque ut quietem iam ipse sumeret et fessis militibus daret, unus ex eius praefectis, Maharbal, minime cessandum ratus, Hannibalem hortabatur ut statim Romam pergeret, die quinto victor in Capitolio epulaturus. Cumque Hannibal illud non probasset, Maharbal "Non omnia nimirum" inquit "eidem dii dedere. Vincere scis, Hannibal; victoria uti nescis." Mora huius diei satis creditur saluti fuisse urbi et imperio. Hannibal cum victoria posset uti, frui maluit, relictaque Roma in Campaniam divertit, cuius deliciis mox exercitus ardor elanguit, adeo ut vere dictum sit Capuam Hannibali Cannas fuisse.

Numquam tantum pavoris Romae fuit, quantum ubi acceptae cladis nuntius advenit. Neque tamen ulla pacis mentio facta est; quin etiam animo civitas adeo magno fuit, ut Varroni ex tanta clade redeunti obviam irent et gratias agerent, quod de re publica non desperasset: qui, si Poenorum dux fuisset, temeritatis poenas omni supplicio dedisset. Non autem vitae cupiditate, sed rei publicae amore se superfuisse reliquo aetatis suae tempore approbavit. Nam et barbam capillumque submisit, et postea numquam recubans cibum cepit; honoribus quoque, cum ei deferrentur a populo, renuntiavit, dicens felicioribus magistratibus rei publicae opus esse. Dum igitur Hannibal segniter et otiose agebat. Romani interim respirare coeperunt. Arma non erant: detracta sunt templis vetera hostium spolia. Deerat iuventus: servi manumissi et armati sunt. Egebat aerarium: opes suas libens senatus in medium protulit, nec praeter quod in bullis singulisque anulis erat quidquam sibi auri reliquerunt. Patrum exemplum secuti sunt equites imitataeque equites omnes tribus. Denique vix suffecere tabulae, vix scribarum manus, cum omnes privatae opes in publicum deferrentur.

Cum Hannibal redimendi sui copiam captivis Romanis fecisset, decem ex ipsis Romam ea de re missi sunt; nec pignus aliud fidei ab iis postulatum est, quam ut iurarent se, si non impetrassent, in castra esse redituros. Eos senatus non redimendos censuit responditque eos cives non esse necessarios, qui, cum armati essent, capi potuissent. Ûnus ex iis legatis e castris Poenorum egressus, veluti aliquid oblitus, paulo post in castra erat regressus, deinde comites ante noctem adsecutus erat. Is ergo, re non impetrata, domum abiit; reditu enim in castra se liberatum esse iureiurando interpretabatur. Quod ubi innotuit, iussit senatus illum comprehendi et vinctum duci ad Hannibalem. Ea res Hannibalis audaciam maxime fregit, quod senatus populusque Romanus rebus adflictis tam excelso esset animo.

#XX. Aemilius Paulus et Terentius Varrô# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 216.]

Hannibal[12] in Âpûliam pervênerat. Adversus eum Rômâ profectî sunt duo cônsulês, Aemilius Paulus et Terentius [[49]] Varrô. Paulô Fabiî cunctâtiô magis placêbat; Varrô[1] autem, ferôx et temerârius, âcriôra sequêbâtur cônsilia. Ambô cônsulês ad vîcum, quî Cannae appellâbâtur, castra commûnîvêrunt. Ibi {5} deinde Varrô, invîtô[2] conlêgâ, aciem înstrûxit et sîgnum pûgnae dedit. Hannibal autem ita cônstituerat aciem, ut Rômânîs[3] et sôlis radiî et ventus ab oriente pulverem adflâns adversî essent. Victus caesusque est Rômânus exercitus; nûsquam graviôre vulnere adflîcta est rês pûblica. Aemilius Paulus têlîs obrutus {10} cecidit: quem cum mediâ in pûgnâ sedentem in saxô opplêtum cruôre cônspexisset quîdam tribûnus mîlitum, "Cape" inquit "hunc equum et fuge, Aemilî.[4] Etiam sine tuâ morte lacrimârum satis lûctûsque est." Ad ea cônsul[5]: "Tû[6] quidem macte virtûte estô! Sed cavê[7] exiguum tempus ê manibus hostium êvâdendî {15} perdâs! Abî, nûntiâ patribus ut urbem mûniant ac prius quam hostis victor adveniat, praesidiîs fîrment. Mê in hâc strâge meôrum mîlitum patere[8] exspîrâre." Alter cônsul cum paucîs equitibus Venusiam perfûgit. Cônsulârês aut praetôriî occidêrunt vîgintî, senâtôrês captî aut occîsî trîgintâ, nôbilês {20} virî trecentî, mîlitum quadrâgintâ mîlia, equitum tria mîlia et quîngentî. Hannibal in[9] têstimônium victôriae suae três modiôs aureôrum ânulôrum[10] Carthâginem mîsit, quôs dê manibus equitum Rômânôrum et senâtôrum dêtrâxerat. {25}

[[50]] Hannibalî victôrî cum cêterî grâtulârentur suâdêrentque ut quiêtem iam ipse sûmeret et fessîs mîlitibus daret, ûnus ex êius praefectîs, Maharbal, minimê[1] cessandum ratus, Hannibalem hortâbâtur ut statim Rômam pergeret, diê quîntô victor in Capitôliô epulâtûrus.[2] Cumque Hannibal illud nôn probâsset, {30} Maharbal "Nôn omnia nîmîrum" inquit "eîdem[3] diî dedêre. Vincere scîs, Hannibal; victôriâ ûtî nescîs." Mora hûius diêî satis crêditur salûtî[4] fuisse urbî[4] et imperiô.[4] Hannibal cum victôriâ posset ûtî, fruî mâluit, relîctâque Rômâ in Campâniam dîvertit, cûius[5] dêliciîs mox exercitûs ârdor êlanguit, adeô ut vêrê dictum sit Capuam[6] Hannibalî Cannâs fuisse. {36}

Numquam tantum pavôris Rômae fuit, quantum[7] ubi acceptae clâdis nûntius advênit. Neque tamen ûlla pâcis mentiô facta est; quîn[8] etiam animô cîvitâs adeô mâgnô fuit, ut Varrônî ex tantâ {39} clâde redeuntî obviam îrent et grâtiâs agerent, quod dê rê pûblicâ nôn dêspêrâsset: quî, sî Poenôrum dux fuisset,[9] temeritâtis poenâs omnî suppliciô dedisset.[9] Nôn autem vîtae cupiditâte, sed reî pûblicae amôre sê superfuisse[10] reliquô aetâtis suae tempore approbâvit. Nam et barbam capillumque submîsit,[11] et posteâ numquam recubâns[12] cibum cêpit; honôribus quoque, cum eî dêferrentur â {45} [[51]] populô, renûntiâvit, dîcêns fêlîciôribus magistrâtibus[1] reî pûblicae opus esse. Dum igitur Hannibal sêgniter et ôtiôsê agêbat. Rômânî interim respîrâre[2] coepêrunt. Arma nôn erant: dêtrâcta sunt {50} templîs[3] vetera hostium spolia. Deerat iuventûs: servî manûmissî et armâtî sunt. Egêbat aerârium: opês suâs libêns senâtus in medium prôtulit, nec praeter quod in {55} bullîs singulîsque[4] ânulîs erat quidquam sibi aurî relîquêrunt. Patrum exemplum secûtî sunt equitês imitâtaeque equitês omnês tribûs. Dênique vix[5] suffêcêre tabulae, vix scrîbârum manûs, cum omnês prîvâtae opês in pûblicum dêferrentur.

Cum Hannibal redimendî[6] suî côpiam captîvîs Rômânîs fêcisset, {60} decem ex ipsîs Rômam eâ dê rê missî sunt; nec pîgnus aliud fideî ab iîs pôstulâtum est, quam ut iûrârent sê, sî nôn impetrâssent, in castra esse reditûrôs. Eôs senâtus nôn redimendôs cênsuit responditque eôs cîvês nôn esse necessâriôs, quî, cum armâtî essent, capî potuissent. Ûnus ex iîs lêgâtîs ê castrîs Poenôrum {65} êgressus, velutî[7] aliquid[8] oblîtus, paulô post in castra erat regressus, deinde comitês ante noctem adsecûtus erat. Is ergô, rê nôn impetrâtâ, domum abiit; reditû enim in castra sê lîberâtum esse iûreiûrandô interpretâbâtur.[9] Quod ubi innôtuit, iussit senâtus [[52]] illum comprehendî et vinctum dûcî ad Hannibalem. Ea rês {70} Hannibalis audâciam mâximê frêgit, quod senâtus populusque Rômânus rêbus[1] adflîctîs tam excelsô esset animô.

[Footnotes: XX (pages 48-52)

48.12: Since the battle at Lake Trasumenus (XIX, 17), there had been no general engagement between the Romans and Hannibal. The latter, closely watched and followed by Fabius, had marched into southern Italy, hoping to induce the peoples there to desert Rome and join him. When Fabius resigned the dictatorship at the end of the legal period, C. Terentius Varro and L. Aemilius Paulus were elected consuls. Their army numbered 80,000 men, and their instructions were to fight as speedily as possible. 49.1: A further cause of trouble between the consuls was the fact that Paulus was a patrician, Varro a plebeian. 49.2: #invîtô conlêgâ#: abl. abs.: 'though opposed by his colleague.' How literally? The consuls held supreme command on alternate days. 49.3: Construe with #adversî#. 49.4: H 83, 5 (51, 5): M 152: A 40, _c_: G 33, 2: B 25, 1. 49.5: sc. _inquit_. 49.6: #Tû . . . estô#: 'God bless you!' Cf. p. 32, n. 1. 49.7: #cavê . . . perdâs# = _cavê nê . . . perdâs_: 'Take care lest,' etc. For this form see H 561, 2 (489, 2): M 715: A 269, _a_, 3: G 271, 2: B 276, _c_. We really have two commands here side by side, thus: 'Take care'; 'Don't waste,' etc. 49.8: imperative of _patior_. 49.9: #in . . . suae#: 'to prove his victory.' 49.10: The custom of wearing rings was universal among the Romans, having arisen out of their use as signets. Originally they were of iron. When gold rings were first used they served to distinguish the higher classes. 50.1: #minimê . . . ratus#: 'thinking that there ought to be no delay.' With #cessandum# sc. _esse_, and see p. 16, n. 8. 50.2: #victor . . . epulâtûrus#: 'for he would surely dine as victor on the Capitol.' The fut. part. is often thus used to denote the certain occurrence of a future event. Further, the clause expresses the reason why Maharbal urged H. to proceed to Rome. What were Maharbal's exact words? 50.3: dat. sing. 50.4: Cf. p. 25, n. 6. Contrast the words of a modern historian: "Hannibal knew Rome better than the simpletons who, in ancient and modern times, have fancied that he might have terminated the struggle by a march on the enemy's capital." 50.5: #cûius . . . fuisse#: a gross exaggeration. Hannibal successfully maintained himself in Italy till recalled in 203. 50.6: Capua, at this time the most powerful city in Italy next to Rome, had formed an alliance with Hannibal after the battle of Cannae. 50.7: Sc. _fuit._ 50.8: #quîn etiam#: 'on the contrary.' 50.9: For the construction, see p. 47, n. 12. For the fact, cf. XVI, 19 ff. 50.10: #superfuisse . . . approbâvit#: 'he showed that he had effected his escape (lit., had survived).' 50.11: 'let grow.' This manner of showing grief is often mentioned. 50.12: The Romans reclined on the left side at meals. Varro's act was a kind of penance, since it indicated that he denied himself the pleasures of the table. 51.1: #magistrâtibus . . . esse#: cf. p. 37, notes 3 and 4. 51.2: 'to repair their losses'; lit., 'to get their breath again.' 51.3: dat.; cf. p. 2, n. 7. After a victory, captured arms, as well as a portion of the captured treasure, were hung up in some temple as a thank-offering to the gods. 51.4: #singulîs . . . ânulîs#: 'a ring apiece.' 51.5: #vix . . . manûs#: i.e. they hardly had clerks and tablets sufficient to keep the record of contributions. 51.6: #redimendî suî#: 'of ransoming themselves.' H 626, 3 (542, #I#, N. 1): M 1000: A 298, _a_: G 428, R. 1: B 339, 5. 51.7: #velutî . . . oblîtus#: 'pretending to have forgotten something.' How literally? 51.8: A neuter pronoun or adjective is often used with verbs of remembering or forgetting. Contrast _oblîta frâtrum_, IV, 37, and note. 51.9: 'maintained, held.' 52.1: abl. abs.: 'though their affairs were at the lowest ebb.']

#XXI. Publius Cornelius Scipio Africanus# [[stripped text]]

Publius Cornelius Scipio nondum annos pueritiae egressus patrem singulari virtute servavit; qui cum pugna apud Ticinum contra Hannibalem commissa graviter vulneratus in hostium manus iam iam venturus esset, filius interiecto corpore Poenis inruentibus se opposuit et patrem periculo liberavit. Quae pietas Scipioni postea aedilitatem petenti favorem populi conciliavit. Cum obsisterent tribuni plebis, negantes rationem eius esse habendam, quod nondum ad petendum legitima aetas esset, "Si me" inquit Scipio "omnes Quirites aedilem facere volunt, satis annorum habeo." Tanto inde favore ad suffragia itum est, ut tribuni incepto desisterent.

Post cladem Cannensem Romani exercitus reliquiae Canusium perfugerant; cumque ibi tribuni militum quattuor essent, tamen omnium consensu ad Publium Scipionem, admodum adulescentem, summa imperii delata est. Quibus consultantibus nuntiat Publius Furius Philus, consularis viri filius, nobiles quosdam iuvenes propter desperationem consilium de Italia deserenda inire. Statim in hospitium Metelli, qui conspirationis erat princeps, se contulit Scipio, et cum concilium ibi iuvenum, de quibus adlatum erat, invenisset, stricto super capita consultantium gladio, "Iurate" inquit "vos neque ipsos rem publicam populi Romani deserturos, neque alium civem Romanum deserere passuros: qui non iuraverit, in se hunc gladium strictum esse sciat." Haud secus pavidi, quam si victorem Hannibalem cernerent, iurant omnes custodiendosque semet ipsos Scipioni tradunt.

Cum Romani duas clades in Hispania accepissent duoque ibi summi imperatores intra dies triginta cecidissent, placuit exercitum augeri eoque proconsulem mitti; nec tamen quem mitterent satis constabat. Ea de re indicta sunt comitia. Primo populus exspectabat ut, qui se tanto dignos imperio crederent, nomina profiterentur; sed nemo audebat illud imperium suscipere. Maesta igitur civitas ac prope inops consilii comitiorum die in campum descendit. Subito P. Cornelius Scipio, quattuor et viginti ferme annos natus, professus se petere, in superiore, unde conspici posset, loco constitit. In quem postquam omnium ora conversa sunt, ad unum omnes Scipionem in Hispania proconsulem esse iusserunt. At postquam animorum impetus resedit, populum Romanum coepit facti paenitere: aetati Scipionis maxime diffidebant. Quod ubi animadvertit Scipio, advocata contione ita magno elatoque animo de bello, quod gerendum esset, disseruit, ut homines cura liberaret speque certissima impleret.

Profectus igitur in Hispaniam Scipio Carthaginem Novam, quo die venit, expugnavit. Eo congestae erant omnes paene Africae et Hispaniae opes, ibi arma, ibi pecunia, ibi totius Hispaniae obsides erant: quibus omnibus potitus est Scipio. Inter captivos ad eum adducta est eximiae formae adulta virgo. Quam ubi comperit inlustri loco inter Celtiberos natam principique eius gentis adulescenti desponsam esse, arcessitis parentibus et sponso eam reddidit. Parentes virginis, qui ad eam redimendam satis magnum auri pondus attulerant, Scipionem orabant ut id a se donum acciperet. Scipio aurum ante pedes poni iussit vocatoque ad se virginis sponso, "Super dotem" inquit "quam accepturus a socero es, haec tibi a me dotalia dona accedent" aurumque tollere ac sibi habere iussit. Ille domum reversus ad referendam Scipioni gratiam Celtiberos Romanis conciliavit.

Deinde Scipio Hasdrubalem victum ex Hispania expulit. Castris hostium potitus omnem praedam militibus concessit, captivos Hispanos sine pretio domum dimisit; Afros vero vendi iussit. Erat inter eos puer adultus regii generis, forma insigni: quem cum percontaretur Scipio quis et cuias esset, et cur id aetatis in castris fuisset, "Numida sum" inquit puer, "Massivam populares vocant: orbus a patre relictus, apud avum maternum, Numidiae regem, educatus sum. Cum avunculo Masinissa, qui nuper subsidio Carthaginiensibus venit, in Hispaniam traieci; prohibitus propter aetatem a Masinissa numquam ante proelium inii. Eo die, quo pugnatum est cum Romanis, inscio avunculo, clam armis equoque sumpto, in aciem exii: ibi, prolapso equo, captus sum a Romanis." Scipio eum interrogat velletne ad avunculum reverti. Cum, effusis gaudio lacrimis, id vero se cupere puer diceret, tum Scipio puero anulum aureum equumque ornatum donat datisque qui tuto deducerent equitibus dimisit.