Part 10

39.7: #clâde adfêcisset# = 'had inflicted defeat upon.' Cf. _eô genere . . . adficiêbâtur_, XVI, 31. The reference is to the naval victory off Ecnomus, in Sicily. 39.8: Note carefully the two ways of expressing purpose, the future participle being exactly equivalent to _ut_ with the subjunctive. See p. xviii, E 5; #quasi# = 'as if,' and is contrasted with #rê vêrâ#, 'in reality.' 39.9: The subjunctive in reality expresses purpose. See also p. xx, G 3. 39.10: _exorior_. 39.11: #idem . . . esse#: 'the same thing _ought to be done_ to him.' The gerundive with _esse_ denotes either physical necessity ('must'), or moral obligation ('ought'). 39.12: abl. of the measure of difference: H 479 (423): M 655: A 250: G 403: B 223. #paucîs annîs# is a sort of temporal adverb with _ante_. 40.1: Latin is extremely exact in the use of the tenses. Of two _past_ actions the prior is expressed by the _pluperfect_ tense; of two _future_ actions the prior is expressed by the _future perfect_ tense. Apply this principle here. We say simply, 'if you do.' 40.2: Join with #meliôrês#, and cf. p. 39, n. 12. 40.3: i.e. the Carthaginians. To the Roman mind _Pûnica fidês_ was a synonym for the vilest treachery. So Livy says of the great Hannibal that his character was marred by 'worse than Punic treachery.' For #Âfrîs#, see p. 10, n. 18. 40.4: #pâr . . . referrî# = 'retaliation.' How literally? 40.5: 'consistent with.' 40.6: #prîmus . . . trâiêcit#: cf. p. 38, n. 1. 40.7: indefinite, like our 'hundreds of.' _Sêscentî_ and _mîlle_ are often used in the same way. 40.8: = _et nôn_ (cf. l. 13). 40.9: _êlîdô_. 40.10: #dûrissimâ . . . repellente#: what does the abl. abs. express? 40.11: #Cônfugiendum . . . ad#: impersonal passive: 'they had to resort to.' Cf. p. 39, n. 11. 40.12: The _ballistae_ and _catapultae_ were the artillery of antiquity. It is said that from the _ballistae_ stones weighing one hundred pounds could be sent half a mile. 40.13: #velut . . . mûnîta#: to be taken with what follows. 40.14: _opprimô_. 40.15: _côgô_. 40.16: acc. of extent (cf. p. 12, n. 1) with #longum#. 40.17: #rês bene gestâs#: 'successes,' 'exploits.' Contrast _rê male gestâ_, XVI, 31, and note. 41.1: Cf. p. 18, n. 17. 41.2: #occâsiônem nactum# (_nancîscor_): 'seizing the opportunity.' 41.3: #înstrûmentô rûsticô#: 'his farming implements.' 41.4: Join with #successor#, and cf. p. 26, n. 5. 41.5: #unde . . . alerentur#: 'the wherewithal to support,' etc. 41.6: subjunctive partly of purpose, partly by attraction, for which see p. 13, n. 10. 41.7: #colendum#: 'to be tilled' (cf. p. 2, n. 18), for Regulus' benefit. In such cases the produce of the farm was divided equally between owner and tenant. 41.8: #alimenta . . . praebuit#: i.e. they were supported at public expense till the harvest of that year was gathered. No salary was given to Roman officials. 41.9: _contundô_. 41.10: abl. of manner: H 473, 3 (419, III): M 635: A 248: G 399: B 220, 1. 41.11: #ut . . . redîret# gives the purpose of the Carthaginians in exacting the oath. 41.12: subjunctive in indirect discourse. Regulus said: _Sî nôn impetrâverô, . . . redîbô._ 41.13: #sententiam . . . recûsâvit#: 'he refused to express his opinion.' _recûsâre_ is construed (1) with the simple infinitive; (2) with _nê_ and a subjunctive of purpose; (3) with _quîn_ or _quôminus_ and a subjunctive of result. 41.14: #quamdiû . . . senâtôrem#: indirect discourse = '(saying that) as long as,' etc. 41.15: #negâvit esse ûtile#: 'he _said_ that it was _not_ expedient.' In such sentences _negâre_ rather than _nôn dîcere_ is used. The subject of #esse# is the clause #captîvôs . . . reddî#. 42.1: 'exhausted.' 42.2: Here temporal, but in the next line adversative, as is shown by #tamen#: see p. xxii, J. 42.3: Sc. _esse_, and cf. p. 39, n. 11. 42.4: Sc. _eum_: 'on his return.' The story is given by no writer earlier than Cicero, and modern historians are inclined to view the whole narrative as fictitious.]

#XVIII. Appius Claudius Pulcher# [[stripped text]]

Appius Claudius, vir stultae temeritatis, consul adversus Poenos profectus priorum ducum consilia palam reprehendebat seque, quo die hostem vidisset, bellum confecturum esse iactitabat. Qui cum, antequam navale proelium committeret, auspicia haberet pullariusque ei nuntiasset, pullos non exire e cavea neque vesci, inridens iussit eos in aquam mergi, ut saltem biberent, quoniam esse nollent. Ea res cum, quasi iratis diis, milites ad omnia segniores timidioresque fecisset, commisso proelio magna clades a Romanis accepta est: octo eorum milia caesa sunt, viginti milia capta. Qua re Claudius postea a populo condemnatus est damnationisque ignominiam voluntaria morte praevenit. Ea res calamitati fuit etiam Claudiae, consulis sorori: quae a ludis publicis revertens, in conferta multitudine aegre procedente carpento, palam optavit ut frater suus Pulcher revivisceret atque iterum classem amitteret, quo minor turba Romae foret. Ob vocem illam impiam Claudia quoque damnata gravisque ei dicta est multa.

#XVIII. Appius Claudius Pulcher# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 249.]

Appius Claudius, vir stultae temeritâtis, cônsul adversus Poenôs profectus priôrum ducum cônsilia palam reprehendêbat sêque, quô[5] diê hostem vîdisset, bellum cônfectûrum esse iactitâbat. Quî cum, antequam nâvâle proelium committeret, {4} auspicia[6] habêret pullâriusque[7] eî nûntiâsset, pullôs nôn exîre ê [[43]] caveâ neque vescî, inrîdêns iussit eôs in aquam mergî, ut saltem biberent, quoniam êsse[1] nôllent. Ea rês cum, quasi[2] îrâtîs diîs, mîlitês ad omnia sêgniôrês timidiôrêsque fêcisset, commissô proeliô[3] mâgna clâdês â Rômânîs accepta est: {10} octô eôrum mîlia caesa sunt, vîgintî mîlia capta. Quâ re Claudius posteâ â populô condemnâtus est damnâtiônisque[4] îgnôminiam voluntâriâ morte praevênit. Ea rês calamitâtî[5] fuit {15} etiam Claudiae,[5] cônsulis sorôrî: quae â lûdîs pûblicîs revertêns, in[6] cônfertâ multitûdine aegrê prôcêdente carpentô, palam optâvit ut frâter suus Pulcher revîvîsceret atque iterum classem âmitteret, {20} quô[7] minor turba Rômae foret.[7] Ob vôcem illam impiam Claudia quoque damnâta gravisque[8] eî[9] dicta est multa.

[Footnotes: XVIII (pages 42-43)

42.5: #quô diê#: we should expect _diê quô_, or _eôdem diê quô_, but the antecedent, as often, is incorporated into the relative clause and made to agree with the pronoun: H 399, 3 (445, 9): A 200, _b_: G 616: B 251, 4. 42.6: #auspicia habêret#: cf. _auspicia adhibêre_, I, 42. 42.7: #pullârius . . . vescî#: on setting out for the seat of war, the commanding general often took with him a cage of sacred chickens, in charge of a special keeper (#pullârius#). If, when food was thrown before them, the chickens ate so greedily that portions of the food fell from their mouths to the ground, it was considered a very favorable omen. The circumstance described in the text would be regarded by the superstitious soldiery as of very dire significance. 43.1: infinitive of _edô_. 43.2: #quasi . . . diîs#: 'because (as they supposed), the gods were angry.' Cf. p. 3, n. 6. #îrâtîs diîs# is an abl. abs. 43.3: The battle was fought off Drepanum, in Sicily. Appius lost 93 out of 123 ships. 43.4: #que# here = 'but,' a meaning which it bears more frequently after negative sentences (p. 13, n. 12). 43.5: Cf. p. 25, n. 6. 43.6: #in . . . carpentô#: an abl. abs., giving the cause of #optâvit#. 43.7: Cf. p. 14, n. 13. 43.8: #gravis . . . multa#: 'a heavy fine was imposed upon her.' 43.9: dat. of disadvantage.]

#XIX. Quintus Fabius Maximus# [[stripped text]]

Hannibal, Hamilcaris filius, novem annos natus, a patre aris admotus odium in Romanos perenne iuravit. Quae res maxime videtur concitasse secundum Punicum bellum. Nam, mortuo Hamilcare, Hannibal causam belli quaerens Saguntum, civitatem Hispaniae Romanis foederatam evertit. Quapropter Roma missi sunt Carthaginem legati, qui Hannibalem, mali auctorem, exposcerent. Tergiversantibus Poenis Quintus Fabius, legationis princeps, sinu ex toga facto "Hic" inquit "vobis bellum et pacem portamus; utrum placet, sumite." Poenis daret utrum vellet succlamantibus, Fabius, excussa toga, bellum se dare dicit. Poeni accipere se responderunt et, quibus acciperent animis, iisdem se gesturos.

Hannibal superatis Pyrenaei et Alpium iugis in Italiam venit. Publium Scipionem apud Ticinum amnem, Sempronium apud Trebiam, Flaminium apud Trasumenum profligavit.

Adversus hostem totiens victorem missus Quintus Fabius dictator Hannibalis impetum mora fregit; namque, priorum ducum cladibus edoctus belli rationem mutare et adversus Hannibalem, successibus proeliorum insolentem, recedere ab ancipiti discrimine et tueri tantummodo Italiam constituit Cunctatorisque nomen et laudem summi ducis meruit. Per loca alta agmen ducebat modico ab hoste intervallo, ut neque omitteret eum neque cum eo congrederetur; castris, nisi quantum necessitas cogeret, miles tenebatur. Dux neque occasioni rei bene gerendae deerat, si qua ab hoste daretur, neque ullam ipse hosti dabat. Itaque cum ex levibus proeliis superior discederet, militem minus iam coepit aut virtutis suae aut fortunae paenitere.

His artibus cum Hannibalem Fabius in agro Falerno locorum angustiis clausisset, ille sine ullo exercitus detrimento se expedivit. Namque arida sarmenta in boum cornibus deligata principio noctis incendi bovesque ad montes, quos Romani insederant, agi iussit. Qui cum accensis cornibus per montes, per silvas huc illuc discurrerent, Romani miraculo attoniti constiterunt; ipse Fabius, insidias esse ratus, militem extra vallum egredi vetuit. Interea Hannibal ex angustiis evasit.

Dein Hannibal, ut Fabio apud suos conflaret invidiam, agrum eius, omnibus circa vastatis, intactum reliquit. At Fabius, misso Romam Quinto filio, inviolatum ab hoste agrum vendidit eiusque pretio captivos Romanos redemit.

Haud grata tamen Romanis erat Fabii cunctatio: eumque pro cauto timidum, pro cunctatore segnem vocitabant. Augebat invidiam Minucius, magister equitum, dictatorem criminando: illum in ducendo bello sedulo tempus terere, quo diutius in magistratu esset solusque et Romae et in exercitu imperium haberet. His sermonibus accensa plebs dictatori magistrum equitum imperio aequavit. Hanc iniuriam aequo animo tulit Fabius exercitumque suum cum Minucio divisit. Cum autem Minucius temere proelium commisisset, ei periclitanti auxilio venit Fabius. Cuius subito adventu repressus Hannibal receptui cecinit, palam confessus ab se Minucium, se a Fabio victum esse. Redeuntem ex acie dixisse eum ferunt tandem eam nubem, quae sedere in iugis montium solita esset, cum procella imbrem dedisse. Minucius autem periculo liberatus castra cum Fabio iunxit et patrem eum appellavit idemque facere milites iussit.

Postea Hannibal Tarento per proditionem potitus est. Hanc urbem ut Poenis traderent, tredecim fere nobiles iuvenes Tarentini coniuraverant. Hi, nocte per speciem venandi urbe egressi, ad Hannibalem, qui haud procul castra habebat, venerunt. Cui cum quid pararent exposuissent, conlaudavit eos Hannibal monuitque ut redeuntes pecora Carthaginiensium, quae pastum propulsa essent, ad urbem agerent et veluti praedam ex hoste factam aut praefecto aut custodibus portarum donarent. Id iterum ac saepius ab iis factum eoque consuetudinis adducta res est, ut, quocumque noctis tempore sibilo dedissent signum, porta urbis aperiretur. Tunc Hannibal eos nocte media cum decem milibus hominum delectorum secutus est. Ubi portae appropinquarunt, nota iuvenum vox et familiare signum vigilem excitavit. Duo primi inferebant aprum vasti corporis. Vigil incautus, dum beluae magnitudinem miratur, venabulo occisus est. Ingressi proditores ceteros vigiles sopitos obtruncant. Tum Hannibal cum suo agmine ingreditur: Romani passim trucidantur. Livius Salinator, Romanorum praefectus, cum iis, qui caedi superfuerunt, in arcem confugit.

Profectus igitur Fabius ad recipiendum Tarentum urbem obsidione cinxit. Leve dictu momentum ad rem ingentem perficiendam eum adiuvit. Praefectus praesidii Tarentini deperibat amore mulierculae, cuius frater in exercitu Fabii erat. Miles iussus a Fabio pro perfuga Tarentum transiit ac per sororem praefectum ad tradendam urbem perpulit. Fabius vigilia prima accessit ad eam partem muri, quam praefectus custodiebat. Adiuvantibus recipientibusque eius militibus, Romani in urbem transcenderunt. Inde, proxima porta refracta, Fabius cum exercitu intravit. Hannibal nuntiata Tarenti oppugnatione, cum ad opem ferendam festinans captam urbem esse audivisset, "Et Romani" inquit "suum Hannibalem habent: eadem, qua ceperamus, arte Tarentum amisimus."

Cum postea Livius Salinator coram Fabio gloriaretur, quod arcem Tarentinam retinuisset, dixissetque eum sua opera Tarentum recepisse, "Certe" inquit Fabius ridens, "nam nisi tu amisisses, ego numquam recepissem."

Quintus Fabius iam senex filio suo consuli legatus fuit; cumque in eius castra veniret, filius obviam patri progressus est, duodecim lictoribus pro more antecedentibus. Equo vehebatur senex neque appropinquante consule descendit. Iam ex lictoribus undecim verecundia paternae maiestatis taciti praeterierant. Quod cum consul animadvertisset, proximum lictorem iussit inclamare Fabio patri ut ex equo descenderet. Pater tum desiliens "Non ego, fili," inquit "tuum imperium contempsi, sed experiri volui num scires consulem te esse." Ad summam senectutem vixit Fabius Maximus, dignus tanto cognomine. Cautior quam promptior habitus est, sed insita eius ingenio prudentia ei bello, quod tum gerebatur, proprie apta erat. Nemini dubium est quin rem Romanam cunctando restituerit. Ut Scipio pugnando, ita hic non dimicando maxime civitati Romanae succurrisse visus est. Alter enim celeritate sua Carthaginem oppressit, alter cunctatione id egit, ne Roma opprimi posset.

#XIX. Quîntus Fabius Mâximus# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 236.]

[Sidenote: B.C. 219.]

Hannibal, Hamilcaris[10] fîlius, novem[11] annôs[12] nâtus, â patre ârîs admôtus odium in Rômânôs perenne iûrâvit. Quae rês mâximê vidêtur concitâsse secundum[13] Pûnicum bellum. [[44]] Nam, mortuô[1] Hamilcare, Hannibal causam bellî quaerêns Saguntum, cîvitâtem Hispâniae Rômânîs[2] foederâtam êvertit. {5} Quâpropter Rômâ missî sunt Carthâginem lêgâtî, quî Hannibalem, malî auctôrem, expôscerent. Tergiversantibus Poenîs Quîntus Fabius, lêgâtiônis prînceps, sinû ex togâ factô "Hîc" inquit "vôbîs bellum et pâcem portâmus; utrum[3] {10} placet, sûmite." Poenîs daret[4] utrum vellet succlâmantibus, Fabius, excussâ[5] togâ, bellum sê dare dîcit. Poenî accipere sê respondêrunt et, quibus[6] acciperent animîs, iîsdem sê gestûrôs.[7]

Hannibal superâtîs Pyrênaeî et Alpium iugîs in Îtaliam vênit. {15} Pûblium[8] Scîpiônem apud Tîcînum[9] amnem, Semprônium apud Trebiam, Flâminium apud Trasumênum prôflîgâvit.

Adversus hostem totiêns victôrem missus Quîntus Fabius {18} dictâtor[10] Hannibalis impetum morâ[11] frêgit; namque, priôrum ducum clâdibus êdoctus bellî ratiônem mûtâre et adversus[12] Hannibalem, succêssibus proeliôrum însolentem, recêdere[13] ab ancipitî discrîmine et tuêrî tantummodo Îtaliam cônstituit Cunctâtôrisque {22} nômen et laudem summî ducis meruit. Per loca alta âgmen dûcêbat modicô ab hoste intervâllô,[14] ut neque omitteret[15] eum [[45]] neque cum eô congrederêtur; castrîs,[1] nisi[2] quantum necessitâs côgeret,[2] mîles tenêbâtur. Dux neque occâsiônî[3] reî[4] bene {26} gerendae deerat, sî qua ab hoste darêtur, neque ûllam ipse hostî dabat. Itaque cum ex levibus proeliîs superior discêderet, mîlitem[5] minus iam coepit aut virtûtis suae aut fortûnae paenitêre. {30}

Hîs artibus cum Hannibalem Fabius in agrô Falernô locôrum angustiîs clausisset, ille sine ûllô exercitûs dêtrîmentô sê expedîvit. Namque ârida sarmenta in boum cornibus dêligâta[6] prîncipiô[7] noctis incendî bovêsque ad montês, quôs Rômânî însêderant, agî iussit. Quî cum accênsîs cornibus per montês, per silvâs hûc {35} illûc discurrerent, Rômânî mîrâculô attonitî cônstitêrunt; ipse Fabius, însidiâs esse ratus,[8] mîlitem extrâ vâllum êgredî vetuit. Intereâ Hannibal ex angustiîs êvâsit.

Dein Hannibal, ut Fabiô apud suôs cônflâret invidiam, agrum {39} êius, omnibus circâ vâstâtîs, intâctum relîquit. At Fabius, missô Rômam Quîntô fîliô, inviolâtum ab hoste agrum vêndidit êiusque pretiô captîvôs Rômânôs redêmit.

Haud grâta tamen Rômânîs erat Fabiî cunctâtiô: eumque prô cautô timidum, prô cunctâtôre sêgnem[9] vocitâbant. Augêbat invidiam Minucius, magister[10] equitum, dictâtôrem crîminandô: {45} illum in dûcendô bellô sêdulô tempus terere,[11] quô diûtius in magistrâtû esset sôlusque et Rômae et in exercitû imperium habêret. Hîs sermônibus accênsa plêbs dictâtôrî[12] magistrum [[46]] equitum imperiô[1] aequâvit. Hanc iniûriam aequô[2] animô tulit Fabius exercitumque suum cum Minuciô dîvîsit. Cum autem {50} Minucius temerê proelium commîsisset, eî[3] perîclitantî auxiliô vênit Fabius. Cûius subitô adventû repressus Hannibal receptuî[4] cecinit, palam cônfessus[5] ab sê Minucium, sê â Fabiô victum esse. Redeuntem ex aciê dîxisse eum[6] ferunt tandem[7] eam nûbem, quae sedêre in iugîs montium solita esset, cum procellâ imbrem dedisse. Minucius autem perîculô lîberâtus castra cum Fabiô iûnxit et {56} patrem eum appellâvit idemque facere mîlitês iussit.

Posteâ Hannibal Tarentô[8] per prôditiônem potîtus est. Hanc urbem ut Poenîs trâderent, tredecim ferê nôbilês iuvenês Tarentînî coniûrâverant. Hî, nocte per[9] speciem vênandî urbe êgressî, {60} ad Hannibalem, quî haud procul castra habêbat, vênêrunt. Cuî cum quid parârent exposuissent, conlaudâvit eôs Hannibal monuitque ut[10] redeuntês pecora Carthâginiênsium, quae pâstum[11] prôpulsa essent, ad urbem agerent[10] et velutî[12] praedam ex hoste factam aut praefectô aut cûstôdibus portârum dônârent.[10] Id {65} iterum ac saepius ab iîs factum eôque[13] cônsuêtûdinis adducta rês est, ut, quôcumque noctis tempore sîbilô dedissent[14] sîgnum, porta urbis aperîrêtur. Tunc Hannibal eôs nocte mediâ cum decem mîlibus hominum dêlêctôrum secûtus est. Ubi portae appropinquârunt, [[47]] nôta iuvenum vôx et familiâre sîgnum vigilem excitâvit. {70} Duo prîmî înferêbant aprum vâstî corporis. Vigil incautus, dum bêluae mâgnitûdinem mîrâtur, vênâbulô occîsus est. Ingressî prôditôrês cêterôs vigilês sôpîtôs[1] obtruncant. Tum Hannibal cum suô âgmine ingreditur: Rômânî passim trucîdantur. Lîvius Salînâtor, Rômânôrum praefectus, cum iîs, quî caedî superfuêrunt, in arcem cônfûgit. {76}

Profectus igitur Fabius ad recipiendum Tarentum urbem obsidiône cinxit. Leve[2] dictû mômentum ad rem ingentem perficiendam eum adiûvit. Praefectus praesidiî Tarentînî dêperîbat[3] amôre mulierculae,[4] cûius frâter in exercitû Fabiî erat. Mîles {80} iussus â Fabiô prô perfugâ Tarentum trânsiit ac per sorôrem praefectum ad[5] trâdendam urbem perpulit. Fabius vigiliâ[6] prîmâ accessit ad eam partem mûrî, quam praefectus cûstôdiêbat. Adiuvantibus recipientibusque êius mîlitibus, Rômânî in urbem trânscendêrunt. Inde, proximâ portâ refrâctâ,[7] Fabius cum exercitû {85} intrâvit. Hannibal[8] nûntiâtâ Tarentî oppûgnâtiône, cum ad opem ferendam fêstînâns captam urbem esse audîvisset, "Et Rômânî" inquit "suum[9] Hannibalem habent: eâdem, quâ cêperâmus, arte Tarentum âmîsimus."

Cum posteâ Lîvius Salînâtor côram Fabiô glôriârêtur, quod[10] {90} arcem Tarentînam retinuisset,[10] dîxissetque eum[11] suâ operâ Tarentum recêpisse, "Certê" inquit Fabius rîdêns, "nam nisi tû âmîsissês,[12] ego numquam recêpissem."[12]

Quîntus Fabius iam senex fîliô suô cônsulî lêgâtus fuit; cumque [[48]] in êius castra venîret, fîlius obviam patrî prôgressus est, {95} duodecim lîctôribus prô môre antecêdentibus. Equô[1] vehêbâtur senex neque appropinquante cônsule dêscendit. Iam ex lîctôribus ûndecim verêcundiâ[2] paternae mâiestâtis tacitî praeterierant. Quod cum cônsul animadvertisset, proximum lîctôrem iussit inclâmâre[3] Fabiô patrî ut ex equô dêscenderet. Pater tum {100} dêsiliêns "Nôn ego, fîlî," inquit "tuum imperium contempsî, sed experîrî voluî num scîrês cônsulem tê esse." Ad summam senectûtem vîxit Fabius Mâximus, dîgnus tantô côgnômine.[4] Cautior[5] quam prômptior habitus est, sed însita[6] êius ingeniô prûdentia eî bellô, quod tum gerêbâtur, propriê apta erat. Nêminî[7] dubium {105} est quîn[8] rem[9] Rômânam cunctandô[10] restituerit. Ut Scîpiô pûgnandô,[10] ita hîc nôn dîmicandô[10] mâximê cîvitâtî Rômânae succurrisse vîsus est. Alter enim celeritâte suâ Carthâginem oppressit, alter cunctâtiône id[11] êgit, nê Rôma opprimî posset.

[Footnotes: XIX (pages 43-48)