BOOK X 160

VOCABULARY 164

7 EUTROPĪ

BREVIĀRIĪ AB URBE CONDITĀ

LIBER PRĪMUS

FROM THE FOUNDING OF ROME TO THE CAPTURE OF THE CITY BY THE GAULS, 753-390 B.C. THE REGAL PERIOD, 753-509 B.C.

_Rome Founded, 753 B.C. Romulus, 753-716 B.C._

=1.= Rōmānum imperium ā Rōmulō exōrdium habet, quī Rhēae Silviae, Vestālis virginis, fīlius et, quantum putātus est, Mārtis, cum Remō frātre ūnō partū ēditus est. Is cum inter pāstōrēs latrōcinārētur,[1] decem et octō annōs[2] nātus urbem exiguam in Palātīnō monte cōnstituit, XI Kal. Māiās, 5 Olympiadis sextae annō tertiō, post Trōiae excidium, annō trecentēsimō nōnāgēsimō quārtō.

=2.= Conditā cīvitāte,[3] quam ex nōmine suō Rōmam vocāvit, haec ferē ēgit. Multitūdinem fīnitimōrum in cīvitātem recēpit, centum ex seniōribus[4] lēgit, quōrum cōnsiliō omnia 10 ageret,[5] quōs senātōrēs nōmināvit propter senectūtem. Tum, cum uxōrēs ipse et populus suus nōn habērent,[6] invītāvit ad spectāculum lūdōrum vīcīnās urbī Rōmae nātiōnēs atque 8 eārum virginēs rapuit. Commōtīs bellīs propter raptārum iniūriam Caenīnēnsēs vīcit, Antemnātēs, Crustumīnōs, Sabīnōs, Fīdēnātēs, Vēientēs. Haec omnia oppida urbem cingunt. Et cum ortā subitō tempestāte nōn compāruisset, annō rēgnī trīcēsimō septimō ad deōs trānsīsse crēditus est 5 et cōnsecrātus. Deinde Rōmae[7] per quīnōs diēs senātōrēs imperāvērunt et hīs rēgnantibus annus ūnus complētus est.

_Numa Pompilius, 715-672 B.C._

=3.= Posteā Numa Pompilius rēx creātus est, quī bellum quidem nūllum gessit, sed nōn minus cīvitātī[8] quam Rōmulus prōfuit. Nam et lēgēs Rōmānīs mōrēsque cōnstituit, quī 10 cōnsuētūdine proeliōrum iam latrōnēs ac sēmibarbarī putābantur, et annum dēscrīpsit in decem mēnsēs prius sine aliquā supputātiōne cōnfūsum, et īnfīnīta Rōmae sacra ac templa cōnstituit. Morbō dēcessit quadrāgēsimō et tertiō imperiī annō. 15

_Tullus Hostilius, 672-640 B.C._

=4.= Huic successit Tullus Hostīlius. Hīc bella reparāvit, Albānōs vīcit, quī ab urbe Rōmā duodecimō mīliārio[9] sunt, Vēientēs et Fīdēnātēs, quōrum aliī sextō mīliāriō absunt ab urbe Rōmā, aliī octāvō decimō, bellō superāvit, urbem ampliāvit adiectō Caeliō monte. Cum trīgintā et duōs annōs 20 rēgnāsset,[10] fulmine ictus cum domō suā ārsit.

_Ancus Marcius, 640-616 B.C._

=5.= Post hunc Ancus Mārcius, Numae ex fīliā nepōs, suscēpit imperium. Contrā Latīnōs dīmicāvit, Aventīnum montem 9 cīvitātī adiēcit et Iāniculum, apud ōstium Tiberis cīvitātem suprā mare sextō decimō mīliāriō ab urbe Rōmā condidit. Vīcēsimō et quārtō annō imperiī morbō periit.

_Lucius Tarquinius Priscus, 616-578 B.C._

=6.= Deinde rēgnum Prīscus Tarquinius accēpit. Hīc numerum senātōrum duplicāvit, circum Rōmae aedificāvit, lūdōs 5 Rōmānōs īnstituit, quī ad nostram memoriam permanent. Vīcit īdem etiam Sabīnōs et nōn parum agrōrum sublātum īsdem urbis Rōmae territōriō iūnxit, prīmusque triumphāns urbem intrāvit. Mūrōs fēcit et cloācās, Capitōlium incohāvit. Trīcēsimō octāvō imperiī annō per Ancī fīliōs occīsus 10 est, rēgis ēius, cuī ipse successerat.

_Servius Tullius, 578-534 B.C._

=7.= Post hunc Servius Tullius suscēpit imperium, genitus ex nōbilī fēminā, captīvā tamen et ancillā. Hīc quoque Sabīnōs subēgit, montēs trēs, Quirīnālem, Vīminālem, Ēsquilīnum, urbī adiūnxit, fossās circum mūrum dūxit. Prīmus 15 omnium cēnsum ōrdināvit, quī adhūc per orbem terrārum incognitus erat. Sub eō Rōma omnibus in cēnsum dēlātīs habuit capita LXXXIII mīlia cīvium Rōmānōrum cum hīs, quī in agrīs erant. Occīsus est scelere generī suī Tarquinī Superbī, fīliī ēius rēgis cuī ipse successerat, et fīliae quam 20 Tarquinius habēbat uxōrem.

_Lucius Tarquinius Superbus, 534-510 B.C._

=8.= L. Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus rēgum,[11] Volscōs, quae gēns ad Campāniam euntibus[12] nōn longē ab urbe est, vīcit, Gabiōs cīvitātem et Suessam Pōmētiam 10 subēgit, cum Tuscīs pācem fēcit et templum Iovī in Capitōliō aedificāvit. Posteā Ardeam oppūgnāns, in octāvō decimō mīliāriō ab urbe Rōmā positam cīvitātem, imperium perdidit. Nam cum fīlius ēius, et ipse Tarquinius iūnior, nōbilissimam fēminam Lucrētiam eandemque pudīcissimam, 5 Collātīnī uxōrem, stuprāsset eaque dē iniūriā marītō et patrī et amīcīs questa fuisset, in omnium cōnspectū sē occīdit. Propter quam causam Brūtus, parēns et ipse Tarquinī, populum concitāvit et Tarquiniō[13] adēmit imperium. Mox exercitus quoque eum, quī cīvitātem Ardeam cum ipsō rēge 10 oppūgnābat, relīquit; veniēnsque ad urbem rēx portīs clausīs exclūsus est, cumque imperāsset annōs quattuor et vīgintī cum uxōre et līberīs suīs fūgit. Ita Rōmae rēgnātum est per septem rēgēs annīs ducentīs quadrāgintā tribus, cum adhūc Rōma, ubi plūrimum, vix ūsque ad quīntum decimum 15 mīliārium possidēret.

_Establishment of the Republic. Election of Consuls, 509 B.C._

=9.= Hinc cōnsulēs coepēre, prō ūnō rēge duo, hāc causā creātī, ut, sī ūnus malus esse voluisset,[14] alter eum habēns potestātem similem coërcēret.[15] Et placuit nē imperium longius quam annuum habērent,[16] nē per diūturnitātem potestātis 20 īnsolentiōrēs redderentur, sed cīvīlēs semper essent, quī sē post annum scīrent futūrōs esse prīvātōs. Fuērunt igitur annō prīmō ab expulsīs rēgibus cōnsulēs L. Iūnius Brūtus, quī māximē ēgerat ut Tarquinius pellerētur, et Tarquinius Collātīnus, marītus Lucrētiae. Sed Tarquiniō Collātīnō 25 statim sublāta est dīgnitās. Placuerat enim nē quisquam 11 in urbe manēret quī Tarquinius vocārētur. Ergō acceptō omnī patrimōniō suō ex urbe migrāvit et locō ipsīus factus est L. Valerius Pūblicola cōnsul.

_War with Tarquinius._

=10.= Commōvit tamen bellum urbī Rōmae rēx Tarquinius, quī fuerat expulsus, et, conlēctīs multīs gentibus, ut in rēgnum 5 posset restituī dīmicāvit. In prīmā pūgnā Brūtus cōnsul et Ārūns, Tarquinī fīlius, in vicem sē occīdērunt, Rōmānī tamen ex eā pūgnā vīctōrēs recessērunt. Brūtum mātrōnae Rōmānae, dēfēnsōrem pudīcitiae suae, quasi commūnem patrem per annum lūxērunt. Valerius Pūblicola Sp. Lucrētium 10 Tricipitīnum conlēgam sibi fēcit, Lucrētiae patrem, quō morbō mortuō iterum Horātium Pulvillum conlēgam sibi sūmpsit. Ita prīmus annus quīnque cōnsulēs habuit, cum Tarquinius Collātīnus propter nōmen urbe[17] cessisset, Brūtus in proeliō perīsset, Sp. Lucrētius morbō mortuus esset. 15

_War with Porsenna, 508 B.C._

=11.= Secundō quoque annō iterum Tarquinius ut reciperētur in rēgnum bellum Rōmānīs intulit, auxilium eī ferente Porsennā, Tusciae rēge, et Rōmam paene cēpit. Vērum tum quoque victus est.

Tertiō annō post rēgēs exāctōs Tarquinius cum suscipī 20 nōn posset in rēgnum neque eī Porsenna, quī pācem cum Rōmānīs fēcerat, praestāret auxilium, Tusculum[18] sē contulit, quae cīvitās nōn longē ab urbe est, atque ibi per quattuordecim annōs prīvātus cum uxōre cōnsenuit.

Quārtō annō post rēgēs exāctōs, cum Sabīnī Rōmānīs 25 bellum intulissent, victī sunt, et dē hīs triumphātum est.

12 Quīntō annō L. Valerius ille,[19] Brūtī conlēga et quater cōnsul, fātāliter mortuus est, adeō pauper ut conlātīs ā populō nummīs sūmptum habuerit[20] sepultūrae. Quem mātrōnae sīcutī Brūtum annum lūxērunt.

_Institution of the Dictatorship, 501 B.C._

=12.= Nōnō annō post rēgēs exāctōs cum gener Tarquinī 5 ad iniūriam socerī[21] vindicandam[22] ingentem conlēgisset exercitum, nova Rōmae dīgnitās est creāta, quae dictātūra appellātur, māior quam cōnsulātus. Eōdem annō etiam magister equitum factus est, quī dictātōrī obsequerētur. Neque quicquam similius potest dīcī quam dictātūra antīqua huic 10 imperiī potestātī, quam nunc Tranquillitās Vestra habet, māximē cum Augustus quoque Octāviānus, dē quō posteā dīcēmus, et ante eum C. Caesar sub dictātūrae nōmine atque honōre rēgnāverint. Dictātor autem Rōmae prīmus fuit T. Larcius, magister equitum prīmus Sp. Cassius. 15

_Secession of the Plebeians. Establishment of the Tribunate, 494 B.C._

=13.= Sextō decimō annō post rēgēs exāctōs sēditiōnem populus Rōmae fēcit, tamquam ā senātū atque cōnsulibus premerētur. Tum et ipse sibi tribūnōs plēbis quasi propriōs iūdicēs et dēfēnsōrēs creāvit, per quōs contrā senātum et cōnsulēs tūtus esse posset. 20

13 _War with the Volsci, 493 B.C._

=14.= Sequentī annō Volscī contrā Rōmānōs bellum reparāvērunt, et victī aciē etiam Coriolōs cīvitātem, quam habēbant optimam, perdidērunt.

_Coriolanus, 491 B.C._

=15.= Octāvō decimō annō postquam rēgēs ēiectī erant expulsus ex urbe Q. Mārcius, dux Rōmānus, quī Coriolōs cēperat, 5 Volscōrum cīvitātem, ad ipsōs Volscōs contendit īrātus et auxilia contrā Rōmānōs accēpit. Rōmānōs saepe vīcit, ūsque ad quīntum mīliārium urbis accessit, oppūgnātūrus[23] etiam patriam suam, lēgātīs quī pācem petēbant repudiātīs, nisi ad eum māter Veturia et uxor Volumnia ex urbe vēnissent,[24] 10 quārum flētū et dēprecātiōne superātus remōvit exercitum. Atque hīc secundus post Tarquinium fuit quī dux contrā patriam suam esset.

_Slaughter of the Fabii, 477 B.C._

=16.= C. Fabiō et L. Virgīniō cōnsulibus trecentī nōbilēs hominēs, quī ex Fabiā familiā erant, contrā Vēientēs bellum 15 sōlī suscēpērunt, prōmittentēs senātuī et populō per sē omne certāmen implendum. Itaque profectī, omnēs nōbilēs et quī singulī māgnōrum exercituum ducēs esse dēbērent, in proeliō concidērunt. Ūnus omnīnō superfuit ex tantā familiā, quī propter aetātem puerīlem dūcī nōn potuerat ad 20 pūgnam. Post haec cēnsus in urbe habitus est et inventa sunt cīvium capita CXVII mīlia CCCXIX.

14 _Dictatorship of Cincinnatus, 458 B.C._

=17.= Sequentī tamen annō cum in Algidō monte ab urbe duodecimō fermē mīliāriō Rōmānus obsiderētur exercitus, L. Quīntius Cincinnātus dictātor est factus, quī agrum quattuor iūgerūm[25] possidēns manibus suīs colēbat. Is cum in opere et arāns esset inventus, sūdōre dētersō togam praetextam 5 accēpit et caesīs hostibus līberāvit exercitum.

_Decemvirs appointed, 451 B.C. Laws of XII Tables promulgated, 450 B.C. Death of Virginia; Decemvirs deposed, 449 B.C._

=18.= Annō trecentēsimō et alterō ab urbe conditā imperium cōnsulāre cessāvit et prō duōbus cōnsulibus decem factī sunt, quī summam potestātem habērent, decemvirī nōminātī. Sed cum prīmō annō bene ēgissent,[26] secundō ūnus ex hīs, 10 Ap. Claudius, Virgīnī cūiusdam, quī honestīs iam stīpendiīs contrā Latīnōs in monte Algidō mīlitārat,[27] fīliam virginem corrumpere voluit; quam pater occīdit, nē stuprum ā decemvirō sustinēret, et regressus ad mīlitēs mōvit tumultum. Sublāta est decemvirīs[28] potestās ipsīque damnātī sunt. 15

_Revolt of the Fidenates, 438 B.C._

=19.= Annō trecentēsimō et quīntō decimō ab urbe conditā Fīdēnātēs contrā Rōmānōs rebellāvērunt. Auxilium hīs praestābant Vēientēs et rēx Vēientium Tolumnius. Quae ambae cīvitātēs tam vīcīnae urbī sunt ut Fīdēnae sextō, Vēī octāvō decimō mīliāriō absint. Coniūnxērunt sē hīs 20 15 et Volscī. Sed Mam. Aemiliō dictātōre et L. Quīntiō Cincinnātō magistrō equitum victī etiam rēgem perdidērunt. Fīdēnae captae et excīsae.

_War with Vei, 396 B.C._

=20.= Post vīgintī deinde annōs Vēientānī rebellāvērunt. Dictātor contrā ipsōs missus est Fūrius Camillus, quī prīmum 5 eōs vīcit aciē, mox etiam cīvitātem diū obsidēns cēpit, antīquissimam Ītaliae atque dītissimam. Post eam cēpit et Faliscōs, nōn minus nōbilem cīvitātem. Sed commōta est eī invidia, quasi praedam male dīvīsisset, damnātusque ob eam causam et expulsus cīvitāte.[29] 10

_Rome Captured by the Gauls, 390 B.C._

Statim Gallī Senonēs ad urbem vēnērunt et victōs Rōmānōs ūndecimō mīliāriō ā Rōmā apud flūmen Alliam secūtī etiam urbem occupāvērunt. Neque dēfendī quicquam nisi Capitōlium potuit; quod cum diū obsēdissent et iam Rōmānī famē labōrārent, acceptō aurō, nē Capitōlium obsidērent, 15 recessērunt. Sed ā Camillō, quī in vīcīnā cīvitāte exsulābat, Gallīs[30] superventum est gravissimēque victī sunt. Posteā tamen etiam secūtus eōs Camillus ita cecīdit ut et aurum, quod hīs datum fuerat, et omnia quae cēperant mīlitāria sīgna revocāret. Ita tertiō triumphāns urbem 20 ingressus est et appellātus secundus Rōmulus, quasi et ipse patriae conditor.

16 LIBER SECUNDUS

FROM THE CAPTURE OF THE CITY TO THE END OF THE FIRST PUNIC WAR, 390-241 B.C.

_Military Tribunes with Consular Power Elected, 444 B.C._

=1.= Annō trecentēsimō sexāgēsimō quīntō ab urbe conditā, post captam autem prīmō, dīgnitātēs mūtātae sunt, et prō duōbus cōnsulibus factī tribūnī mīlitārēs cōnsulārī potestāte. Hinc iam coepit Rōmāna rēs crēscere. Nam Camillus eō annō Volscōrum cīvitātem, quae per septuāgintā annōs 5 bellum gesserat, vīcit et Aequōrum urbem et Sūtrīnōrum atque omnēs dēlētīs eārundem exercitibus occupāvit et trēs simul triumphōs ēgit.

=2.= T. etiam Quīntius Cincinnātus Praenestīnōs, quī ūsque ad urbis Rōmae portās cum bellō vēnerant, persecūtus ad 10 flūmen Alliam vīcit, octō cīvitātēs, quae sub ipsīs agēbant, Rōmānīs adiūnxit, ipsum Praeneste aggressus in dēditiōnem accēpit. Quae omnia ab eō gesta sunt vīgintī diēbus,[31] triumphusque ipsī dēcrētus.

=3.= Vērum dīgnitās tribūnōrum mīlitārium nōn diū persevērāvit. 15 Nam post aliquantum nūllōs placuit fierī et quadriennium in urbe ita fluxit ut potestātēs ibi māiōrēs nōn essent. Praesūmpsērunt tamen tribūnī mīlitārēs cōnsulārī potestāte iterum dīgnitātem et trienniō persevērāvērunt. Rūrsus cōnsulēs factī. 20

_Death of Camillus, 365 B.C._

=4.= L. Genuciō et Q. Servīliō cōnsulibus mortuus est Camillus. Honor eī post Rōmulum secundus dēlātus est.

17 _Invasion of the Gauls; Torquatus, 361 B.C._

=5.= T. Quīntius dictātor adversus Gallōs, quī ad Ītaliam vēnerant, missus est. Hī ab urbe quārtō mīliāriō trāns Aniēnem fluvium cōnsēderant. Ibi nōbilissimus dē senātōribus iuvenis L. Mānlius prōvocantem Gallum ad singulāre certāmen prōgressus occīdit, et sublātō torque aureō collōque 5 suō impositō in perpetuum Torquātī et sibi et posterīs cognōmen accēpit. Gallī fugātī sunt, mox per C. Sulpicium dictātōrem etiam victī. Nōn multō[32] post ā C. Mārciō Tuscī victī sunt et octō mīlia captīvōrum ex hīs in triumphum ducta. 10

_First Samnite War, 343-341 B.C._

=6.= Cēnsus iterum habitus est. Et cum Latīnī, quī a Rōmānīs[33] subāctī erant, mīlitēs praestāre nōllent, ex Rōmānīs tantum tīrōnēs lēctī sunt, factaeque legiōnēs decem, quī modus sexāgintā vel amplius armātōrum mīlia efficiēbat. Parvīs adhūc Rōmānīs rēbus tanta tamen in rē mīlitārī virtūs erat. 15 Quae cum profectae essent adversum Gallōs duce L. Fūriō, quīdam ex Gallīs ūnum ex Rōmānīs, quī esset[34] optimus, prōvocāvit. Tum sē M. Valerius tribūnus mīlitum obtulit, et cum prōcessisset armātus corvus eī[35] suprā dextrum bracchium sēdit. Mox commissā adversum Gallum pūgnā īdem 20 corvus ālīs et unguibus Gallī oculōs verberāvit, nē rēctum posset aspicere. Ita ā tribūnō Valeriō interfectus. Corvus nōn sōlum victōriam eī, sed etiam nōmen dedit. Nam posteā īdem Corvīnus est dictus. Ac propter hōc meritum annōrum trium et vīgintī cōnsul est factus. 25

18 _Latin War, 340-338 B.C._

=7.= Latīnī, quī nōluerant mīlitēs dare, hōc quoque ā Rōmānīs exigere coepērunt, ut ūnus cōnsul ex eōrum, alter ex Rōmānōrum populō creārētur. Quod cum esset negātum, bellum contrā eōs susceptum est et ingentī pūgnā superātī sunt; ac dē hīs perdomitīs triumphātum est. Statuae cōnsulibus 5 ob meritum victōriae in rōstrīs positae sunt. Eō annō etiam Alexandrīa ab Alexandrō Macedone condita est.

_Second Samnite War, 326-304 B.C._

=8.= Iam Rōmānī potentēs esse coepērunt. Bellum enim in centēsimō et trīcēsimō ferē mīliāriō ab urbe apud Samnītas gerēbātur, quī mediī sunt inter Pīcēnum, Campāniam et 10 Āpūliam. L. Papīrius Cursor cum honōre dictātōris ad id bellum profectus est. Quī cum Rōmam redīret, Q. Fabiō Māximō, magistrō equitum, quem apud exercitum relīquit, praecēpit nē sē absente pūgnāret.[36] Ille occāsiōne repertā fēlīcissimē dīmicāvit et Samnītas dēlēvit. Ob quam rem ā 15 dictātōre capitis[37] damnātus, quod sē vetante pūgnāsset,[38] ingentī favōre mīlitum et populī līberātus est, tantā Papīriō sēditiōne commōtā ut paene ipse interficerētur.

_Romans defeated at Caudine Forks, 321 B.C._

=9.= Posteā Samnītēs Rōmānōs T. Veturiō et Sp. Postumiō cōnsulibus ingentī dēdecōre[39] vīcērunt et sub iugum mīsērunt. 20 Pāx tamen ā senātū et populō solūta est, quae cum ipsīs propter necessitātem facta fuerat. Posteā Samnītēs 19 victī sunt ā L. Papīriō cōnsule, septem mīlia eōrum sub iugum missa. Papīrius prīmus dē Samnītibus triumphāvit. Eō tempore Ap. Claudius cēnsor aquam Claudiam indūxit et viam Appiam strāvit. Samnītēs reparātō bellō Q. Fabium Māximum vīcērunt tribus mīlibus hominum occīsīs. Posteā, 5 cum pater eī Fabius Māximus lēgātus datus fuisset, et Samnītas vīcit et plūrima ipsōrum oppida cēpit. Deinde P. Cornēlius Rūfīnus M. Curius Dentātus, ambō cōnsulēs, contrā Samnītas missī ingentibus proeliīs eōs cōnfēcēre. Tum bellum cum Samnītibus per annōs quadrāgintā novem 10 āctum sustulērunt. Neque ūllus hostis fuit intrā Ītaliam quī Rōmānam virtūtem magis fatīgāverit.

_War with the Gauls and Etruscans, 283 B.C._

=10.= Interiectīs aliquot annīs iterum sē Gallōrum cōpiae contrā Rōmānōs Tuscīs Samnītibusque iūnxērunt, sed cum Rōmam tenderent ā Cn. Cornēliō Dolābellā cōnsule dēlētae 15 sunt.

_War with Tarentum and Pyrrhus, 281-272 B.C. Battle of Heraclea, 280 B.C._

=11.= Eōdem tempore Tarentīnīs, quī iam in ultimā Ītaliā sunt, bellum indictum est, quia lēgātīs Rōmānōrum iniūriam fēcissent. Hī Pyrrhum,[40] Ēpīrī rēgem, contrā Rōmānōs auxilium poposcērunt, quī ex genere Achillis orīginem 20 trahēbat. Is mox ad Ītaliam vēnit, tumque prīmum Rōmānī cum trānsmarīnō hoste dīmicāvērunt. Missus est contrā eum cōnsul P. Valerius Laevīnus, quī cum explōrātōrēs Pyrrhī cēpisset, iussit eōs per castra dūcī, ostendī omnem exercitum tumque dīmittī, ut renūntiārent Pyrrhō 25 20 quaecumque ā Rōmānīs agerentur.[41] Commissā mox pūgnā, cum iam Pyrrhus fugeret, elephantōrum auxiliō vīcit, quōs incognitōs Rōmānī expāvērunt. Sed nox proeliō fīnem dedit; Laevīnus tamen per noctem fūgit, Pyrrhus Rōmānōs mīlle octingentōs cēpit et eōs summō honōre trāctāvit, 5 occīsōs sepelīvit. Quōs cum adversō vulnere et trucī vultū etiam mortuōs iacēre vīdisset, tulisse ad caelum manūs dīcitur cum hāc vōce: sē tōtīus orbis dominum esse potuisse, sī tālēs sibi mīlitēs contigissent.

_Embassy of Cineas._

=12.= Posteā Pyrrhus coniūnctīs sibi Samnītibus, Lūcānīs, 10 Bruttiīs Rōmam perrēxit, omnia ferrō[42] īgnīque vāstāvit, Campāniam populātus est atque ad Praeneste vēnit, mīliāriō ab urbe octāvō decimō. Mox terrōre[43] exercitūs, quī eum cum cōnsule sequēbātur, in Campāniam sē recēpit. Lēgātī ad Pyrrhum dē redimendīs captīvīs[44] missī ab eō honōrificē 15 susceptī sunt. Captīvōs sine pretiō Rōmam mīsit. Ūnum ex lēgātīs Rōmānōrum, Fābricium, sīc admīrātus, cum eum pauperem esse cognōvisset, ut quārtā parte rēgnī prōmissā sollicitāre voluerit ut ad sē trānsīret, contemptusque est ā Fābriciō. Quārē cum Pyrrhus Rōmānōrum ingentī admīrātiōne 20 tenērētur, lēgātum mīsit, quī pācem aequīs condiciōnibus peteret, praecipuum virum, Cīneam nōmine,[45] ita ut Pyrrhus partem Ītaliae, quam iam armīs occupāverat, obtinēret.

=13.= Pāx displicuit remandātumque Pyrrhō est ā senātū eum 25 21 cum Rōmānīs, nisi ex Ītaliā recessisset,[46] pācem habēre nōn posse. Tum Rōmānī iussērunt captīvōs omnēs, quōs Pyrrhus reddiderat, īnfāmēs habērī, quod armātī capī potuissent, nec ante eōs ad veterem statum revertī, quam sī bīnōrum hostium occīsōrum spolia retulissent. Ita lēgātus Pyrrhī reversus 5 est. Ā quō cum quaereret Pyrrhus, quālem Rōmam comperisset, Cīneās dīxit rēgum sē patriam vīdisse; scīlicet tālēs illīc ferē omnēs esse, quālis ūnus Pyrrhus apud Ēpīrum et reliquam Graeciam putārētur.[47]

Missī sunt contrā Pyrrhum ducēs P. Sulpicius et Decius 10 Mūs cōnsulēs. Certāmine commissō Pyrrhus vulnerātus est, elephantī interfectī, vīgintī mīlia caesa hostium, et ex Rōmānīs tantum quīnque mīlia; Pyrrhus Tarentum fugātus.

_Fabricius; Battle of Beneventum, 275 B.C._

=14.= Interiectō annō contrā Pyrrhum Fābricius est missus, quī prius inter lēgātōs sollicitārī nōn poterat quārtā rēgnī 15 parte prōmissā. Tum, cum vīcīna castra ipse et rēx habērent, medicus Pyrrhī nocte ad eum vēnit, prōmittēns venēnō sē Pyrrhum occīsūrum, sī sibi aliquid pollicērētur. Quem Fābricius vinctum redūcī iussit ad dominum Pyrrhōque dīcī quae contrā caput ēius medicus spopondisset. Tum rēx 20 admīrātus eum dīxisse fertur: ‘Ille est Fābricius, quī difficilius ab honestāte quam sōl ā cursū suō āvertī potest.’ Tum rēx ad Siciliam profectus est. Fābricius victīs Lūcānīs et Samnītibus triumphāvit.

Cōnsulēs deinde M. Curius Dentātus et Cornēlius Lentulus 25 adversum Pyrrhum missī sunt. Curius contrā eum pūgnāvit, exercitum ēius cecīdit, ipsum Tarentum fugāvit, castra 22 cēpit. Eā diē caesa hostium vīgintī tria mīlia. Curius in cōnsulātū triumphāvit. Prīmus Rōmam elephantōs quattuor dūxit. Pyrrhus etiam ā Tarentō[48] mox recessit et apud Argōs, Graeciae cīvitātem, occīsus est.

=15.= C. Fabiō Liciniō C. Claudiō Canīnā cōnsulibus annō 5 urbis conditae quadringentēsimō sexāgēsimō prīmō lēgātī Alexandrīnī ā Ptolemaeō missī Rōmam vēnēre et ā Rōmānīs amīcitiam quam petierant obtinuērunt.

=16.= Q. Ogulniō C. Fabiō Pīctōre cōnsulibus Pīcentēs bellum commovēre et ab īnsequentibus cōnsulibus P. Semprōniō 10 Ap. Claudiō victī sunt; et dē hīs triumphātum est. Conditae ā Rōmānīs cīvitātēs Arīminum in Galliā et Beneventum in Samniō.

=17.= M. Atīliō Rēgulō L. Iūliō Libōne cōnsulibus Sallentīnīs in Āpūliā bellum indictum est, captīque sunt cum cīvitāte 15 simul Brundisīnī, et dē hīs triumphātum est.

_First Punic War, 264-241 B.C.; Romans victorious in Sicily, 264 B.C._

=18.= Annō quadringentēsimō septuāgēsimō septimō, cum iam clārum urbis Rōmae nōmen esset, arma tamen extrā Ītaliam mōta nōn fuerant. Ut igitur cognōscerētur[49] quae cōpiae Rōmānōrum essent, cēnsus est habitus. Tum inventa 20 sunt cīvium capita ducenta nōnāgintā duo mīlia trecenta trīgintā quattuor, quamquam ā conditā urbe numquam bella cessāssent.

Et contrā Āfrōs bellum susceptum est prīmum Ap. Claudiō Q. Fulviō cōnsulibus. In Siciliā contrā eōs pūgnātum est et 25 Ap. Claudius dē Āfrīs et rēge Siciliae Hierōne triumphāvit.

23 =19.= Īnsequentī annō Valeriō Mārcō et Otāciliō Crassō cōnsulibus in Siciliā ā Rōmānīs rēs māgnae gestae sunt. Tauromenītānī, Catinēnsēs et praetereā quīnquāgintā cīvitātēs in fidem acceptae. Tertiō annō in Siciliā contrā Hierōnem, rēgem Siculōrum, bellum parātum est. Is cum omnī nōbilitāte 5 Syrācūsanōrum pācem ā Rōmānīs impetrāvit deditque argentī[50] ducenta talenta. Āfrī in Siciliā victī sunt et dē hīs secundō Rōmae triumphātum est.

_Battle of Mylae, 260 B.C._

=20.= Quīntō annō prīmī bellī, quod contrā Āfrōs gerēbātur, prīmum Rōmānī C. Duiliō et Cn. Cornēliō Asinā cōnsulibus 10 in marī dīmicāvērunt parātīs nāvibus rōstrātīs, quās Liburnās vocant. Cōnsul Cornēlius fraude dēceptus est. Duilius commissō proeliō Karthāginiēnsium ducem vīcit, trīgintā et ūnam nāvēs cēpit, quattuordecim mersit, septem mīlia hostium cēpit, tria mīlia occīdit. Neque ūlla victōria Rōmānīs[51] 15 grātior fuit, quod invictī terrā[52] iam etiam marī[52] plūrimum possent.

C. Aquīliō Flōrō L. Scīpiōne cōnsulibus Scīpiō Corsicam et Sardiniam vāstāvit, multa mīlia inde captīvōrum abdūxit, triumphum ēgit. 20

_Invasion of Africa by the Romans, 256 B.C._

=21.= L. Mānliō Vulsōne M. Atīliō Rēgulō cōnsulibus bellum in Āfricam trānslātum est. Contrā Hamilcarem, Karthāginiēnsium ducem, in marī pūgnātum, victusque est. Nam perditīs sexāgintā quattuor nāvibus retrō sē recēpit. Rōmānī vīgintī duās āmīsērunt. Sed cum in Āfricam trānsīssent, 25 24 prīmam Clypeam, Āfricae cīvitātem, in dēditiōnem accēpērunt. Cōnsulēs ūsque ad Karthāginem prōcessērunt, multīsque castellīs vāstātīs Mānlius victor Rōmam rediit et vīgintī septem mīlia captīvōrum redūxit, Atīlius Rēgulus in Āfricā remānsit. Is contrā Āfrōs aciem īnstrūxit. Contrā 5 trēs Karthāginiēnsium ducēs dīmicāns victor fuit, decem et octō mīlia hostium cecīdit, quīnque mīlia cum decem et octō elephantīs cēpit, septuāgintā quattuor cīvitātēs in fidem accēpit. Tum victī Karthāginiēnsēs pācem ā Rōmānīs petīvērunt. Quam cum Rēgulus nōllet nisi dūrissimīs condiciōnibus 10 dare, Āfrī auxilium ā Lacedaemoniīs petīvērunt. Et duce Xanthippō, quī ā Lacedaemoniīs missus fuerat, Rōmānōrum dux Rēgulus victus est ultimā perniciē. Nam duo mīlia tantum ex omnī Rōmānō exercitū refūgērunt, quīngentī cum imperātōre Rēgulō captī sunt, trīgintā mīlia 15 occīsa, Rēgulus ipse in catēnās coniectus.

_Romans shipwrecked near Sicily._

=22.= M. Aemiliō Paulō Ser. Fulviō Nōbiliōre cōnsulibus ambō Rōmānī cōnsulēs ad Āfricam profectī sunt cum trecentārum nāvium classe. Prīmum Āfrōs nāvālī certāmine superant. Aemilius cōnsul centum et quattuor nāvēs hostium dēmersit, 20 trīgintā cum pūgnātōribus cēpit, quindecim mīlia hostium aut occīdit aut cēpit, mīlitem suum ingentī praedā dītāvit. Et subācta Āfrica tunc fuisset, nisi quod tanta famēs erat ut diūtius exercitus exspectāre nōn posset. Cōnsulēs cum victricī classe redeuntēs circā Siciliam 25 naufragium passī sunt. Et tanta tempestās fuit ut ex quadringentīs sexāgintā quattuor nāvibus tantum octōgintā servārī potuerint; neque ūllō tempore tanta maritima tempestās audīta est. Rōmānī tamen statim ducentās nāvēs reparāvērunt, neque in aliquō animus hīs īnfrāctus fuit. 30

25 =23.= Cn. Servīlius Caepiō C. Semprōnius Blaesus cōnsulēs cum ducentīs sexāgintā nāvibus ad Āfricam profectī sunt. Aliquot cīvitātēs cēpērunt. Praedam ingentem redūcentēs naufragium passī sunt. Itaque cum continuae calamitātēs Rōmānīs[53] displicērent, dēcrēvit senātus ut ā maritimīs 5 proeliīs recēderētur et tantum sexāgintā nāvēs ad praesidium Ītaliae salvae essent.

_Battle of Panormus, 250 B.C._

=24.= L. Caeciliō Metellō C. Fūriō Placidō cōnsulibus Metellus in Siciliā Āfrōrum ducem cum centum trīgintā elephantīs et māgnīs cōpiīs venientem superāvit, vīgintī mīlia hostium 10 cecīdit, sex et vīgintī elephantōs cēpit, reliquōs errantēs per Numidās, quōs in auxilium habēbat, conlēgit et Rōmam dēdūxit ingentī pompā, cum elephantōrum numerus omnia itinera complēret.

_Regulus sent to Rome to solicit Peace, 250 B.C._

=25.= Post haec mala Karthāginiēnsēs Rēgulum ducem, 15 quem cēperant, petīvērunt ut Rōmam proficīscerētur et pācem ā Rōmānīs obtinēret ac permūtātiōnem captīvōrum faceret. Ille Rōmam cum vēnisset, inductus in senātum nihil quasi Rōmānus ēgit dīxitque sē ex illā diē,[54] quā in potestātem Āfrōrum vēnisset, Rōmānum esse dēsīsse. Itaque et uxōrem 20 ā complexū remōvit et senātuī suāsit nē pāx cum Poenīs fieret; illōs enim frāctōs tot cāsibus spem nūllam habēre; sē tantī[55] nōn esse, ut tot mīlia captīvōrum propter ūnum sē et senem et paucōs, quī ex Rōmānīs captī[56] fuerant, 26 redderentur. Itaque obtinuit. Nam Āfrōs pācem petentēs nūllus admīsit. Ipse Karthāginem rediit, offerentibusque Rōmānīs ut eum Rōmae tenērent, negāvit sē in eā urbe mānsūrum in quā, postquam Āfrīs servierat, dīgnitātem honestī cīvis habēre nōn posset. Regressus igitur ad Āfricam 5 omnibus suppliciīs exstinctus est.

_Publius Claudius defeated near Drepana, 249 B.C._

=26.= P. Claudiō Pulchrō L. Iūniō cōnsulibus Claudius contrā auspicia pūgnāvit et ā Karthāginiēnsibus victus est. Nam ex ducentīs et vīgintī nāvibus cum trīgintā fūgit, nōnāgintā cum pūgnātōribus captae sunt, dēmersae cēterae. 10 Alius quoque cōnsul naufragiō classem āmīsit, exercitum tamen salvum habuit, quia vīcīna lītora erant.

_Battle of Lilybaeum, 242 B.C. Battle of the Aegates Islands and End of the War, 241 B.C._

=27.= C. Lutātiō Catulō A. Postumiō Albīnō cōnsulibus, annō bellī Pūnicī vīcēsimō et tertiō Catulō bellum contrā Āfrōs commissum est. Profectus est cum trecentīs nāvibus in 15 Siciliam; Āfrī contrā ipsum quadringentās parāvērunt. Numquam in marī tantīs cōpiīs pūgnātum est. Lutātius Catulus nāvem aeger ascendit; vulnerātus enim in pūgnā superiōre fuerat. Contrā Lilybaeum, cīvitātem Siciliae, pūgnātum est ingentī virtūte Rōmānōrum. Nam LXIII 20 Karthāginiēnsium nāvēs captae sunt, CXXV dēmersae, XXXII mīlia hostium capta, XIII mīlia occīsa, īnfīnītum aurī, argentī, praedae in potestātem Rōmānōrum redāctum. Ex classe Rōmānā XII nāvēs dēmersae. Pūgnātum est VI Īdūs Mārtiās. Statim pācem Karthāginiēnsēs petīvērunt tribūtaque 25 est hīs pāx. Captīvī Rōmānōrum quī tenēbantur ā Karthāginiēnsibus redditī sunt. Etiam Karthāginiēnsēs 27 petīvērunt ut redimī eōs captīvōs licēret quōs ex Āfrīs Rōmānī tenēbant. Senātus iussit sine pretiō eōs darī quī in pūblicā cūstōdiā essent; quī autem ā prīvātīs tenērentur ut pretiō dominīs redditō Karthāginem redīrent atque id pretium ex fiscō magis quam ā Karthāginiēnsibus solverētur. 5

=28.= Q. Lutātius A. Mānlius cōnsulēs creātī bellum Faliscīs intulērunt, quae cīvitās Ītaliae opulenta quondam fuit. Quod ambō cōnsulēs intrā sex diēs, quam vēnerant, trānsēgērunt XV mīlibus hostium caesīs, cēterīs pāce concessā, agrō tamen ex medietāte sublātō. 10

LIBER TERTIUS

FROM THE END OF THE FIRST TO THE END OF THE SECOND PUNIC WAR, 241-201 B.C.

=1.= Fīnītō igitur Pūnicō bellō, quod per XXIII annōs trāctum est, Rōmānī iam clārissimā glōriā nōtī lēgātōs ad Ptolemaeum, Aegyptī rēgem, mīsērunt auxilia prōmittentēs, quia rēx Syriae Antiochus bellum eī intulerat. Ille grātiās Rōmānīs ēgit, auxilia nōn accēpit. Iam enim fuerat pūgna 15 trānsācta. Eōdem tempore potentissimus rēx Siciliae Hierō Rōmam vēnit ad lūdōs spectandōs[57] et ducenta mīlia modiōrum[58] trīticī populō dōnum exhibuit.

_Sardinia taken by the Romans, 238 B.C._

=2.= L. Cornēliō Lentulō Fulviō Flaccō cōnsulibus, quibus Hierō Rōmam vēnerat, etiam contrā Ligurēs intrā Ītaliam 20 bellum gestum est et dē hīs triumphātum. Karthāginiēnsēs 28 tamen bellum reparāre temptābant, Sardiniēnsēs, quī ex condiciōne pācis Rōmānīs pārēre dēbēbant, ad rebellandum[59] impellentēs. Vēnit tamen Rōmam lēgātiō Karthāginiēnsium et pācem impetrāvit.

=3.= T. Mānliō Torquātō C. Atīliō Bulcō cōnsulibus dē 5 Sardīs triumphātum est, et pāce omnibus locīs factā Rōmānī nūllum bellum habuērunt, quod hīs post Rōmam conditam semel tantum Numā Pompiliō rēgnante contigerat.

_War with the Illyrians, 229 B.C._

=4.= L. Postumius Albīnus Cn. Fulvius Centumalus cōnsulēs bellum contrā Īllyriōs gessērunt et multīs cīvitātibus captīs 10 etiam rēgēs in dēditiōnem accēpērunt. Ac tum prīmum ex Īllyriīs triumphātum est.

_Invasion of the Gauls, 225 B.C._

=5.= L. Aemiliō cōnsule ingentēs Gallōrum cōpiae Alpēs trānsiērunt. Sed prō Rōmānīs tōta Ītalia cōnsēnsit, trāditumque est ā Fabiō historicō, quī eī bellō interfuit, DCCC mīlia 15 hominum parāta ad id bellum fuisse. Sed rēs per cōnsulem tantum prōsperē gesta est. XL mīlia hostium interfecta sunt et triumphus Aemiliō dēcrētus.

=6.= Aliquot deinde annīs post contrā Gallōs intrā Ītaliam pūgnātum est, fīnītumque bellum M. Claudiō Mārcellō et 20 Cn. Cornēliō Scīpiōne cōnsulibus. Tum Mārcellus cum[60] parvā manū equitum dīmicāvit et rēgem Gallōrum, Viridomarum nōmine, manū suā occīdit. Posteā cum conlēgā ingentēs cōpiās Gallōrum perēmit, Mediōlānum expūgnāvit, grandem praedam Rōmam pertulit. Ac triumphāns Mārcellus 25 spolia Gallī stīpitī imposita umerīs suīs vexit.

29 _Second Punic War begun, 218 B.C._

=7.= M. Minuciō Rūfō P. Cornēliō cōnsulibus Histrīs bellum inlātum est, quia latrōcinātī nāvibus Rōmānōrum fuerant, quae frūmenta exhibēbant, perdomitīque sunt omnēs. Eōdem annō bellum Pūnicum secundum Rōmānīs inlātum est per Hannibalem, Karthāginiēnsium ducem, quī Saguntum, Hispāniae 5 cīvitātem Rōmānīs[61] amīcam, oppūgnāre aggressus est, annum agēns vīcēsimum aetātis, cōpiīs congregātīs CL mīlium. Huic Rōmānī per lēgātōs dēnūntiāvērunt ut bellō abstinēret. Is lēgātōs admittere nōluit. Rōmānī etiam Karthāginem mīsērunt, ut mandārētur Hannibalī[62] nē bellum 10 contrā sociōs populī Rōmānī gereret. Dūra respōnsa ā Karthāginiēnsibus data sunt. Saguntīnī intereā famē victī sunt, captīque ab Hannibale ultimīs poenīs adficiuntur. Bellum Karthāginiēnsibus indictum est.

_Hannibal crosses the Alps._

=8.= Tum P. Cornēlius Scīpiō cum exercitū in Hispāniam 15 profectus est, Ti. Semprōnius in Siciliam. Hannibal relīctō in Hispāniā frātre Hasdrubale Pȳrēnaeum trānsiit. Alpēs, adhūc eā parte[63] inviās, sibi patefēcit. Trāditur ad Ītaliam LXXX mīlia peditum, X mīlia equitum, septem et XXX elephantōs addūxisse. Intereā multī Ligurēs et Gallī Hannibalī 20 sē coniūnxērunt. Semprōnius Gracchus cognitō ad Ītaliam Hannibalis adventū ex Siciliā exercitum Arīminum trāiēcit.

_Battle of the Trebia, 218 B.C. Battle of Trasumenus, 217 B.C._

=9.= P. Cornēlius Scīpiō Hannibalī prīmus occurrit. Commissō proeliō, fugātīs suīs ipse vulnerātus in castra rediit. 30 Semprōnius Gracchus et ipse cōnflīgit apud Trebiam amnem. Is quoque vincitur. Hannibalī multī sē in Ītaliā dēdidērunt. Inde ad Tusciam veniēns Hannibal Flāminiō cōnsulī occurrit. Ipsum Flāminium interēmit; Rōmānōrum XXV mīlia caesa sunt, cēterī diffūgērunt. Missus adversus Hannibalem 5 posteā ā Rōmānīs Q. Fabius Māximus. Is eum differendō[64] pūgnam ab impetū frēgit, mox inventā occāsiōne vīcit.

_Battle of Cannae, 216 B.C._

=10.= Quīngentēsimō et quadrāgēsimō annō ā conditā urbe L. Aemilius Paulus P. Terentius Varrō contrā Hannibalem mittuntur Fabiōque succēdunt, quī abiēns ambō cōnsulēs 10 monuit ut Hannibalem, callidum et impatientem ducem, nōn aliter vincerent quam proelium differendō.[64] Vērum cum impatientiā Varrōnis cōnsulis contrādīcente alterō cōnsule apud vīcum, quī Cannae appellātur, in Āpūliā pūgnātum esset, ambō cōnsulēs ab Hannibale vincuntur. In eā 15 pūgnā tria mīlia Āfrōrum pereunt; māgna pars dē exercitū Hannibalis sauciātur. Nūllō tamen proeliō Pūnicō bellō Rōmānī gravius acceptī sunt. Periit enim in eō cōnsul Aemilius Paulus, cōnsulārēs aut praetōriī XX, senātōrēs captī aut occīsī XXX, nōbilēs virī CCC, mīlitum XL mīlia, equitum 20 III mīlia et quīngentī. In quibus malīs nēmō tamen Rōmānōrum pācis mentiōnem habēre dīgnātus est. Servī, quod numquam ante, manūmissī et mīlitēs factī sunt.

_War in Spain, 218 B.C._

=11.= Post eam pūgnam multae Ītaliae cīvitātēs, quae Rōmānīs pāruerant, sē ad Hannibalem trānstulērunt. Hannibal 25 Rōmānīs obtulit ut captīvōs redimerent, respōnsumque est ā 31 senātū eōs cīvēs nōn esse necessāriōs quī, cum armātī essent, capī potuissent. Ille omnēs posteā variīs suppliciīs interfēcit et trēs modiōs ānulōrum aureōrum Karthāginem mīsit, quōs ex manibus equitum Rōmānōrum, senātōrum et mīlitum dētrāxerat. Intereā in Hispāniā, ubi frāter Hannibalis 5 Hasdrubal remānserat cum māgnō exercitū, ut eam tōtam Āfrīs[65] subigeret, ā duōbus Scīpiōnibus, Rōmānīs ducibus, vincitur. Perdit in pūgnā XXXV mīlia hominum; ex hīs capiuntur X mīlia, occīduntur XXV mīlia. Mittuntur eī ā Karthāginiēnsibus ad reparandās vīrēs XII mīlia peditum, 10 IV mīlia equitum, XX elephantī.

_Battle near Nola, 215 B.C._

=12.= Annō quārtō postquam ad Ītaliam Hannibal vēnit, M. Claudius Mārcellus cōnsul apud Nōlam, cīvitātem Campāniae, contrā Hannibalem bene pūgnāvit. Hannibal multās cīvitātēs Rōmānōrum per Āpūliam, Calābriam, Bruttiōs occupāvit. 15 Quō tempore etiam rēx Macedoniae Philippus ad eum lēgātōs mīsit, prōmittēns auxilia contrā Rōmānōs sub hāc condiciōne, ut dēlētīs Rōmānīs ipse quoque contrā Graecōs ab Hannibale auxilia acciperet. Captīs igitur lēgātīs Philippī et rē cognitā Rōmānī in Macedoniam M. Valerium Laevīnum 20 īre iussērunt, in Sardiniam T. Mānlium Torquātum prōcōnsulem. Nam etiam ea sollicitāta ab Hannibale Rōmānōs dēseruerat.

=13.= Ita ūnō tempore quattuor locīs pūgnābātur: in Ītaliā contrā Hannibalem, in Hispāniīs contrā frātrem ēius 25 Hasdrubalem, in Macedoniā contrā Philippum, in Sardinia contrā Sardōs et alterum Hasdrubalem Karthāginiēnsem. Is ā T. Mānliō prōcōnsule, quī ad Sardiniam missus fuerat, vīvus 32 est captus, occīsa duodecim mīlia, captī cum eō mīlle quīngentī, et ā Rōmānīs Sardinia subācta. Mānlius victōr captīvōs et Hasdrubalem Rōmam reportāvit. Intereā etiam Philippus ā Laevīnō in Macedoniā vincitur et in Hispāniā ab Scīpiōnibus Hasdrubal et Māgō, tertius frāter 5 Hannibalis.

_Campaign in Sicily, 214-210 B.C._

=14.= Decimō annō[66] postquam Hannibal in Ītaliam vēnerat, P. Sulpiciō Cn. Fulviō cōnsulibus Hannibal ūsque ad quārtum mīliārium urbis accessit, equitēs ēius ūsque ad portam. Mox cōnsulum[67] cum exercitū venientium metū[68] Hannibal 10 ad Campāniam sē recēpit. In Hispāniā ā frātre ēius Hasdrubale ambō Scīpiōnēs, quī per multōs annōs vīctōrēs fuerant, interficiuntur, exercitus tamen integer mānsit; cāsū enim magis erant quam virtūte dēceptī. Quō tempore etiam ā cōnsule Mārcello Siciliae māgna pars capta est, quam 15 tenēre Āfrī coeperant, et nōbilissima urbs Syrācūsāna; praeda ingēns Rōmam perlāta est. Laevīnus in Macedoniā cum Philippō et multīs Graeciae populīs et rēge Asiae Attalō amīcitiam fēcit, et ad Siciliam profectus Hannōnem quendam, Āfrōrum ducem, apud Agrigentum cīvitātem cum ipsō 20 oppidō cēpit eumque Rōmam cum captīvīs nōbilissimīs mīsit. XL cīvitātēs in dēditiōnem accēpit, XXVI expūgnāvit. Ita omnis Sicilia recepta est; ingentī glōriā[69] Rōmam regressus est. Hannibal in Ītaliā Cn. Fulvium cōnsulem subitō aggressus cum octō mīlibus hominum interfēcit. 25

33 _War in Spain, 210-206 B.C._

=15.= Intereā ad Hispāniās, ubi occīsīs duōbus Scīpiōnibus nūllus Rōmānus dux erat, P. Cornēlius Scīpiō mittitur, fīlius P. Scīpiōnis, quī ibīdem bellum gesserat, annōs nātus quattuor et vīgintī, vir Rōmānōrum omnium et suā aetāte et posteriōre tempore ferē prīmus. Is Karthāginem Hispāniae 5 capit, in quā omne aurum, argentum et bellī apparātum Āfrī habēbant, nōbilissimōs quoque obsidēs, quōs ab Hispānīs accēperant. Māgōnem etiam, frātrem Hannibalis, ibīdem capit, quem Rōmam cum aliīs mittit. Rōmae[70] ingēns laetitia post hunc nūntium fuit. Scīpiō Hispānōrum obsidēs 10 parentibus reddidit; quārē omnēs ferē Hispānī ūnō animō ad eum trānsiērunt. Post quae Hasdrubalem, Hannibalis frātrem, victum[71] fugat et praedam māximam capit.

_Recapture of Tarentum, 209 B.C._

=16.= Intereā in Ītaliā cōnsul Q. Fabius Māximus Tarentum recēpit, in quā ingentēs cōpiae Hannibalis erant. Ibi etiam 15 ducem Hannibalis Carthalōnem occīdit, XXV mīlia hominum cāptīvōrum vēndidit, praedam mīlitibus dispertīvit, pecūniam hominum vēnditōrum ad fiscum rettulit. Tum multae cīvitātēs Rōmānōrum, quae ad Hannibalem trānsierant prius, rūrsus sē Fabiō Māximō dēdidērunt. Īnsequentī 20 annō Scīpiō in Hispāniā ēgregiās rēs ēgit et per sē et per frātrem suum L. Scīpiōnem; LXX cīvitātēs recēpērunt. In Ītaliā tamen male pūgnātum est. Nam Claudius Mārcellus cōnsul ab Hannibale occīsus est.

=17.= Tertiō annō postquam Scīpiō ad Hispāniās profectus 25 fuerat, rūrsus rēs inclitās gerit. Rēgem Hispāniārum māgnō 34 proeliō victum in amīcitiam accēpit et prīmus omnium ā victō obsidēs nōn poposcit.

_Battle of Metaurus, 207 B.C._

=18.= Dēspērāns Hannibal Hispāniās contrā Scīpiōnem diūtius posse retinērī, frātrem suum Hasdrubalem ad Ītaliam cum omnibus cōpiīs ēvocāvit. Is, veniēns eōdem itinere[72] quō 5 etiam Hannibal vēnerat, ā cōnsulibus Ap. Claudiō Nerōne et M. Līviō Salīnātōre apud Sēnam, Pīcēnī cīvitātem, in īnsidiās compositās incidit. Strēnuē tamen pūgnāns occīsus est; ingentēs ēius cōpiae captae aut interfectae sunt, māgnum pondus aurī atque argentī Rōmam relātum est. Post 10 haec Hannibal diffīdere iam dē bellī coepit ēventū. Rōmānīs ingēns animus accessit; itaque et ipsī ēvocāvērunt ex Hispāniā P. Cornēlium Scīpiōnem. Is Rōmam cum ingentī glōriā vēnit.

=19.= Q. Caeciliō L. Valeriō cōnsulibus omnēs cīvitātēs, quae 15 in Bruttiīs ab Hannibale tenēbantur, Rōmānīs sē trādidērunt.

_Scipio crosses into Africa, 204 B.C._

=20.= Annō quārtō decimō posteāquam in Ītaliam Hannibal vēnerat, Scīpiō, quī multa bene in Hispāniā ēgerat, cōnsul est factus et in Āfricam missus. Cuī virō[73] dīvīnum quiddam inesse exīstimābātur, adeō ut putārētur etiam cum nūminibus 20 habēre sermōnem. Is in Āfricā contrā Hannōnem, ducem Āfrōrum, pūgnat; exercitum ēius interficit. Secundō proeliō castra capit cum quattuor mīlibus et quīngentīs mīlitibus, XI mīlibus occīsīs. Syphācem, Numidiae rēgem, quī sē Āfrīs coniūnxerat, capit et castra ēius invādit. 25 Syphāx cum nōbilissimīs Numidīs et īnfīnītīs spoliīs Rōmam 35 ā Scīpiōne mittitur. Quā rē audītā omnis ferē Ītalia Hannibalem dēserit. Ipse ā Karthāginiēnsibus redīre in Āfricam iubētur, quam Scīpiō vāstābat.

_Efforts for Peace._

=21.= Ita annō septimō decimō ab Hannibale Ītalia līberāta est. Lēgātī Karthāginiēnsium pācem ā Scīpiōne petīvērunt; 5 ab eō ad senātum Rōmam missī sunt. Quadrāgintā et quīnque diēbus hīs indūtiae datae sunt, quoūsque īre Rōmam et regredī possent[74]; et trīgintā mīlia pondō argentī ab hīs accepta sunt. Senātus ex arbitriō Scīpiōnis pācem iussit cum Karthāginiēnsibus fierī. Scīpiō hīs condiciōnibus 10 dedit: nē amplius quam trīgintā nāvēs habērent,[75] ut quīngenta mīlia pondō argentī darent,[75] captīvōs et perfugās redderent.[75]

=22.= Interim Hannibale veniente ad Āfricam pāx turbāta est, multa hostīlia ab Āfrīs facta sunt. Lēgātī tamen eōrum 15 ex urbe venientēs ā Rōmānīs captī sunt, sed iubente Scīpiōne dīmissī. Hannibal quoque frequentibus proeliīs victus ā Scīpiōne petīt etiam ipse pācem. Cum ventum esset ad conloquium, īsdem condiciōnibus data est quibus prius, additīs quīngentīs mīlibus pondō argentī centum mīlibus 20 lībrārum propter novam perfidiam. Karthāginiēnsibus condiciōnēs displicuērunt iussēruntque Hannibalem pūgnāre. Īnfertur ā Scīpiōne et Masinissā, aliō rēge Numidārum, quī amīcitiam cum Scīpiōne fēcerat, Karthāginī bellum. Hannibal trēs explōrātōrēs ad Scīpiōnis castra mīsit, quōs captōs 25 Scīpiō circumdūcī per castra iussit ostendīque hīs tōtum exercitum, mox etiam prandium darī dīmittīque, ut renūntiārent Hannibalī quae apud Rōmānōs vīdissent.

36 _Battle of Zama, 202 B.C. End of the Second Punic War, 201 B.C._

=23.= Intereā proelium ab utrōque duce īnstrūctum est, quāle vix ūllā memoriā fuit, cum perītissimī virī cōpiās suās ad bellum ēdūcerent. Scīpiō victor recēdit paene ipsō Hannibale captō, quī prīmum cum multīs equitibus, deinde cum vīgintī, postrēmō cum quattuor ēvāsit. Inventa in castrīs 5 Hannibalis argentī pondō vīgintī mīlia, aurī octōgintā, cētera supellectilis cōpiōsa. Post id certāmen pāx cum Karthāginiēnsibus facta est. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā triumphāvit atque Āfricānus ex eō appellārī coeptus est. Fīnem accēpit secundum Pūnicum bellum post annum 10 nōnum decimum quam coeperat.

LIBER QUĀRTUS

FROM THE END OF THE SECOND PUNIC WAR TO THE END OF THE WAR WITH JUGURTHA, 201-106 B.C.

_Second Macedonian War, 200-196 B.C._

=1.= Trānsāctō Pūnicō bellō secūtum est Macedonicum contrā Philippum rēgem quīngentēsimō quīnquāgēsimō et prīmō annō ab urbe conditā.

=2.= T. Quīntius Flāminīnus adversum Philippum rēgem missus rem prōsperē gessit. Pāx eī data 15 est hīs lēgibus: nē Graeciae cīvitātibus, quās Rōmānī contrā eum dēfenderant,[76] bellum īnferret, ut captīvōs et trānsfugās redderet, quīnquāgintā sōlās nāvēs habēret, reliquās Rōmānīs dederet, per annōs[77] decem quaterna mīlia pondō argentī praestāret et obsidem daret fīlium suum Dēmētrium. 20 37 T. Quīntius etiam Lacedaemoniīs intulit bellum. Ducem eōrum Nabidem vīcit et quibus voluit condiciōnibus in fidem accēpit. Ingentī glōriā triumphāvit; dūxit ante currum nōbilissimōs obsidēs, Dēmētrium, Philippī fīlium, et Armenēn Nabidis. 5

_Syro-Aetolian War, 192-189 B.C._

=3.= Trānsāctō bellō Macedonicō secūtum est Syriacum contrā Antiochum rēgem P. Cornēliō Scīpiōne M. Aciliō Glabriōne cōnsulibus. Huic Antiochō Hannibal sē iūnxerat, Karthāginem, patriam suam, metū nē Rōmānīs trāderētur,[78] relinquēns. M. Acilius Glabriō in Achaeā bene pūgnāvit. Castra 10 rēgis Antiochī nocturnā pūgnā capta sunt, ipse fugātus. Philippō, quia contrā Antiochum Rōmānīs[79] fuisset auxiliō,[79] fīlius Dēmētrius redditus est.

=4.= L. Cornēliō Scīpiōne et C. Laeliō cōnsulibus[80] Scīpiō Āfricānus frātrī suō L. Cornēliō Scīpiōnī cōnsulī lēgātus 15 datus contrā Antiochum profectus est. Hannibal, quī cum Antiochō erat, nāvālī proeliō[81] victus est. Ipse posteā Antiochus circā Sipylum apud Māgnēsiam, Asiae cīvitātem, ā cōnsule Cornēliō Scīpiōne ingentī proeliō[81] fūsus est. Auxiliō fuit Rōmānīs in eā pūgnā Eumenēs, Attalī rēgis 20 frāter, quī Eumeniam in Phrygiā condidit. Quīnquāgintā mīlia peditum, tria equitum eō certāmine ex parte rēgis occīsa sunt. Tum rēx pācem petīt. Īsdem condiciōnibus data est ā senātū, quamquam victō, quibus ante offerēbātur: ut ex Eurōpā et Asiā recēderet atque intrā Taurum sē continēret, 25 decem mīlia talentōrum et vīgintī obsidēs praebēret, 38 Hannibalem, concitātōrem bellī, dēderet. Eumenī rēgī dōnātae sunt ā senātū omnēs Asiae cīvitātēs, quās Antiochus bellō perdiderat, et Rhodiīs, quī auxilium Rōmānīs contrā rēgem Antiochum tulerant, multae urbēs concessae sunt. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā triumphāvit. 5 Nōmen et ipse ad imitātiōnem frātris Asiāgenis accēpit, quia Asiam vīcerat, sīcutī frāter ipsīus propter Āfricam domitam[82] Āfricānus appellābātur.

=5.= Sp. Postumiō Albīnō Q. Mārciō Philippō cōnsulibus M. Fulvius dē Aetōlīs triumphāvit. Hannibal, quī, victō 10 Antiochō, nē Rōmānīs trāderētur ad Prūsiam, Bīthȳniae rēgem, fūgerat, repetītus etiam ab eō est per T. Quīntium Flāminīnum. Et cum trādendus[83] Rōmānīs esset, venēnum bibit et apud Libyssam in fīnibus Nīcomēdēnsium sepultus est. 15

_Third Macedonian War, 176-168 B.C._

=6.= Philippō, rēge Macedoniae, mortuō, quī et adversum Rōmānōs bellum gesserat et posteā Rōmānīs contrā Antiochum auxilium tulerat, fīlius ēius Perseus in Macedoniā rebellāvit ingentibus cōpiīs ad bellum parātīs. Nam adiūtōrēs habēbat Cotyn, Thraciae rēgem, et rēgem Īllyricī, Gentium 20 nōmine.[84] Rōmānīs autem auxiliō erant Eumenēs, Asiae rēx, Ariarātus Cappadociae, Antiochus Syriae, Ptolemaeus Aegyptī, Masinissa Numidiae. Prūsiās autem Bīthȳniae, quamquam sorōrem Perseī uxōrem habēret, utrīsque sē aequum praebuit. Dux Rōmānōrum P. Licinius cōnsul 25 contrā Perseum missus est et ā rēge gravī proeliō victus. Neque tamen Rōmānī, quamquam superātī, rēgī petentī pācem praestāre voluērunt, nisi hīs condiciōnibus: ut sē 39 et suōs senātuī et populō Rōmānō dēderet.[85] Mox missus contrā eum L. Aemilius Paulus cōnsul et in Īllyricum C. Anicius praetor contrā Gentium. Sed Gentius facile ūnō proeliō victus mox sē dēdidit. Māter ēius et uxor et duo fīliī, frāter quoque simul in potestātem Rōmānōrum vēnērunt. 5 Ita bellō intrā XXX diēs perfectō ante cognitum est Gentium victum quam coeptum bellum nūntiārētur.

_Battle of Pydna, 168 B.C._

=7.= Cum Perseō autem Aemilius Paulus cōnsul III Nōnās Septembrēs dīmicāvit vīcitque eum vīgintī mīlibus peditum ēius occīsīs. Equitātus cum rēge integer fūgit. Rōmānōrum 10 centum mīlitēs āmissī sunt. Urbēs Macedoniae omnēs, quās rēx tenuerat, Rōmānīs sē dēdidērunt; ipse rēx, cum dēsererētur ab amīcīs, vēnit in Paulī potestātem. Sed honōrem eī cōnsul nōn quasi victō habuit. Nam et volentem ad pedēs sibi[86] cadere nōn permīsit et iūxtā sē in sellā 15 conlocāvit. Macedonibus et Īllyriīs hae lēgēs ā Rōmānīs datae: ut līberī essent[85] et dīmidium eōrum tribūtōrum praestārent,[85] quae rēgibus praestitissent, ut appārēret populum Rōmānum prō aequitāte magis quam avāritiā dīmicāre. Itaque in conventū īnfīnītōrum populōrum Paulus hōc prōnūntiāvit et 20 lēgātiōnēs multārum gentium, quae ad eum vēnerant, māgnificentissimē convīviō pāvit, dīcēns ēiusdem hominis[87] esse dēbēre et bellō vincere et convīviī apparātū ēlegantem esse.

_Revolt in Epirus._

=8.= Mox septuāgintā cīvitātēs Ēpīrī, quae rebellārant, cēpit, praedam mīlitibus distribuit. Rōmam ingentī pompā rediit 25 40 in nāvī Perseī, quae inūsitātae māgnitūdinis[88] fuisse trāditur, adeō ut sedecim ordinēs dīcātur habuisse rēmōrum. Triumphāvit autem māgnificentissimē in currū aureō cum duōbus fīliīs utrōque latere astantibus. Ductī sunt ante currum duo rēgis fīliī et ipse Perseus, XLV annōs nātus. Post eum 5 etiam Anicius dē Īllyriīs triumphāvit. Gentius cum frātre et fīliīs ante currum ductus est. Ad hōc spectāculum rēgēs multārum gentium Rōmam vēnērunt, inter aliōs etiam Attalus atque Eumenēs, Asiae rēgēs, et Prūsiās Bīthȳniae. Māgnō honōre exceptī sunt et permittente senātū dōna 10 quae attulerant in Capitōliō posuērunt. Prūsiās etiam fīlium suum Nīcomēdēn senātuī commendāvit.

=9.= Īnsequentī annō L. Memmius in Lūsitāniā bene pūgnāvit. Mārcellus posteā cōnsul rēs ibīdem prōsperās gessit.

_Third Punic War, 149-146 B.C._

=10.= Tertium deinde bellum contrā Karthāginem suscipitur, 15 sexcentēsimō et alterō ab urbe conditā annō, L. Mānliō Cēnsōrīnō et M. Mānīliō cōnsulibus, annō quīnquagēsimō prīmō postquam secundum Pūnicum trānsāctum erat. Hī profectī Karthāginem oppūgnāvērunt. Contrā eōs Hasdrubal, dux Karthāginiēnsium, dīmicābat. Famea, dux alius, 20 equitātuī Karthāginiēnsium praeerat. Scīpiō tunc, Scīpiōnis Āfricānī nepōs, tribūnus ibi mīlitābat. Hūius[89] apud omnēs ingēns metus et reverentia erat. Nam et parātissimus ad dīmicandum[90] et cōnsultissimus habēbātur. Itaque per eum multa ā cōnsulibus prōsperē gesta sunt, neque quicquam 25 magis vel Hasdrubal vel Famea vītābant quam contrā eam Rōmānōrum partem committere ubi Scīpiō dīmicāret.

41 =11.= Per idem tempus Masinissa, rēx Numidārum, per annōs sexāgintā ferē amīcus populī Rōmānī, annō vītae nōnāgēsimō septimō mortuus quadrāgintā quattuor fīliīs relīctīs Scīpiōnem dīvīsōrem rēgnī inter fīliōs suōs esse iussit.

=12.= Cum igitur clārum Scīpiōnis nōmen esset, iuvenis adhūc 5 cōnsul est factus et contrā Karthāginem missus. Is eam cēpit ac dīruit. Spolia ibi inventa, quae variārum cīvitātum excidiīs[91] Karthāgō conlēgerat, et ōrnāmenta urbium cīvitātibus Siciliae, Ītaliae, Āfricae reddidit, quae sua recognōscēbant. Ita Karthāgō septingentēsimō annō, quam condita 10 erat, dēlēta est. Scīpiō nōmen quod avus ēius accēperat meruit, scīlicet ut propter virtūtem etiam ipse Āfricānus iūnior vocārētur.

=13.= Interim in Macedoniā quīdam Pseudophilippus arma mōvit et Rōmānum praetōrem P. Iuventium contrā sē missum 15 ad interneciōnem vīcit. Post eum Q. Caecilius Metellus dux ā Rōmānīs contrā Pseudophilippum missus est et XXV mīlibus ēius occīsīs Macedoniam recēpit, ipsum etiam Pseudophilippum in potestātem suam redēgit.

_Destruction of Corinth, 146 B.C._

=14.= Corinthiīs quoque bellum indictum est, nōbilissimae 20 Graeciae cīvitātī, propter iniūriam lēgātōrum Rōmānōrum. Hanc Mummius cōnsul cēpit et dīruit. Trēs igitur Rōmae simul cēleberrimī triumphī fuērunt: Āfricānī ex Āfricā, ante cūius currum ductus est Hasdrubal, Metellī ex Macedoniā, cūius currum praecessit Andriscus, īdem quī et Pseudophilippus, 25 Mummī ex Corinthō, ante quem sīgna aēnea et pīctae tabulae et alia urbis clārissimae ōrnāmenta praelāta sunt.

42 =15.= Iterum in Macedoniā Pseudopersēs, quī sē Perseī fīlium esse dīcēbat, conlēctīs servitiīs rebellāvit et, cum sēdecim mīlia armātōrum habēret, ā Tremelliō quaestōre superātus est.

_Celtiberian War, 154 B.C._

=16.= Eōdem tempore Metellus in Celtiberiā apud Hispānōs 5 rēs ēgregiās gessit. Successit eī Q. Pompēius. Nec multō[92] post Q. quoque Caepiō ad idem bellum missus est, quod quīdam Viriāthus contrā Rōmānōs in Lūsitāniā gerēbat. Quō metū Viriāthus ā suīs interfectus est, cum quattuordecim annīs Hispāniās adversus Rōmānōs mōvisset. Pāstor 10 prīmō fuit, mox latrōnum dux, postrēmō tantōs ad bellum populōs concitāvit ut adsertor contrā Rōmānōs Hispāniae putārētur. Et cum interfectōrēs ēius praemium ā Caepiōne cōnsule peterent, respōnsum est numquam Rōmānīs placuisse imperātōrēs ā suīs mīlitibus interficī. 15

_Capture of Numantia, 133 B.C._

=17.= Q. Pompēius deinde cōnsul ā Numantīnīs, quae Hispāniae cīvitās fuit opulentissima, superātus[93] pācem ignōbilem fēcit. Post eum C. Hostīlius Mancīnus cōnsul iterum cum Numantīnīs pācem fēcit īnfāmem, quam populus et senātus iussit īnfringī atque ipsum Mancīnum hostibus trādī, ut in 20 illō, quem auctōrem foederis habēbant, iniūriam solūtī foederis[94] vindicārent. Post tantam igitur ignōminiam, quā ā Numantīnīs bis Rōmānī exercitūs fuerant subiugātī, P. Scīpiō Āfricānus secundō cōnsul factus et ad Numantiam missus est. Is prīmum mīlitem vitiōsum et ignāvum exercendō 25 43 magis quam pūniendō sine aliquā ācerbitāte corrēxit, tum multās Hispāniae cīvitātēs partim cēpit, partim in dēditiōnem accēpit, postrēmō ipsam Numantiam diū obsessam famē confēcit et ā solō ēvertit, reliquam prōvinciam in fidem accēpit. 5

=18.= Eōdem tempore Attalus, rēx Asiae, frāter Eumenis, mortuus est hērēdemque populum Rōmānum relīquit. Ita imperiō Rōmānō per testāmentum Asia accessit.

=19.= Mox etiam D. Iūnius Brūtus dē Callaecīs et Lūsitānīs māgnā glōriā triumphāvit et P. Scīpiō Āfricānus dē Numantīnīs 10 secundum triumphum ēgit quartō decimō annō postquam priōrem dē Āfricā ēgerat.

_War with Aristonicus, 131 B.C._

=20.= Mōtum interim in Asiā bellum est ab Aristonīcō, Eumenis fīliō, quī ex concubīnā susceptus fuerat. Hīc Eumenēs frāter Attalī fuerat. Adversus eum missus P. Licinius 15 Crassus īnfīnīta rēgum habuit auxilia. Nam et Bīthȳniae rēx Nīcomēdēs Rōmānōs iūvit et Mithradātēs Ponticus, cum quō bellum posteā gravissimum fuit, et Ariarātus Cappadox et Pylaemēnēs Paphlagōn. Victus est tamen Crassus et in proeliō interfectus est. Caput ipsīus Aristonīcō 20 oblātum est, corpus Smyrnae sepultum. Posteā Perperna, cōnsul Rōmānus, quī successor Crassō veniēbat, audītā bellī fortūnā ad Asiam celerāvit et aciē victum Aristonīcum apud Stratonīcēn cīvitātem, quō cōnfūgerat, famē ad dēditiōnem compulit. Aristonīcus iussū[95] senātūs Rōmae in carcere 25 strangulātus est. Triumphārī enim dē eō nōn poterat, quia Perperna apud Pergamum Rōmam rediēns diem obierat.

=21.= L. Caeciliō Metellō et T. Quīntiō Flāminīnō cōnsulibus Karthāgō in Āfricā iussū[95] senātūs reparāta est, quae nunc 44 manet, annīs duōbus et vīgintī postquam ā Scīpiōne fuerat ēversa. Dēductī sunt eō cīvēs Rōmānī.

_War with Transalpine Gauls, 125-121 B.C._

=22.= Annō sexcentēsimō vīcēsimō septimō ab urbe conditā C. Cassius Longīnus et Sex. Domitius Calvīnus cōnsulēs Gallīs trānsalpīnīs bellum intulērunt et Arvernōrum tunc 5 nōbilissimae cīvitātī atque eōrum ducī Bituītō, īnfīnītamque multitūdinem iūxtā Rhodanum fluvium interfēcērunt. Praeda ex torquibus Gallōrum ingēns Rōmam perlāta est. Bituītus sē Domitiō dedit atque ab eō Rōmam dēductus est, māgnāque glōriā cōnsulēs ambō triumphāvērunt. 10

=23.= M. Porciō Catōne et Q. Mārciō Rēge cōnsulibus sexcentēsimō trīcēsimō et tertiō annō ab urbe conditā Narbōne in Galliā colōnia dēducta est annōque post ā L. Caeciliō Metellō et Q. Mūciō Scaevolā cōnsulibus dē Dalmatiā triumphātum est. 15

=24.= Ab urbe conditā annō sexcentēsimō trīcēsimō quīntō C. Catō cōnsul Scordiscīs intulit bellum ignōminiōsēque pūgnāvit.

=25.= C. Caeciliō Metellō et Cn. Carbōne cōnsulibus duo Metellī frātrēs eōdem diē, alterum ex Sardiniā, alterum ex 20 Thrāciā, triumphum ēgērunt, nūntiātumque Rōmae est Cimbrōs ē Galliā in Ītaliam trānsisse.

_War with Jugurtha, 111-104 B.C._

=26.= P. Scīpiōne Nāsīcā et L. Calpurniō Bēstiā cōnsulibus Iugurthae, Numidārum rēgī, bellum inlātum est, quod Adherbalem et Hiempsalem, Micipsae fīliōs, frātrēs suōs, rēgēs 25 et populī Rōmānī amīcōs, interēmisset.[96] Missus adversum 45 eum cōnsul Calpurnius Bēstia, corruptus rēgis pecūniā, pācem cum eō flāgitiōsissimam fēcit, quae ā senātū improbāta est. Posteā contrā eundem īnsequentī annō Sp. Postumius Albīnus profectus est. Is quoque per frātrem ignōminiōsē contrā Numidās pūgnāvit. 5

=27.= Tertiō missus est Q. Caecilius Metellus cōnsul. Is exercitum ā priōribus ducibus corruptum ingentī sevēritāte et moderātiōne cum nihil in quemquam cruentum faceret,[97] ad disciplīnam Rōmānam redūxit. Iugurtham variīs proeliīs vīcit, elephantōs ēius occīdit vel cēpit, multās cīvitātēs ipsīus 10 in dēditiōnem accēpit. Et cum iam fīnem bellō[98] positūrus esset, successum est[99] eī ā C. Mariō. Is Iugurtham et Bocchum, Mauretāniae rēgem, quī auxilium Iugurthae ferre coeperat, pariter superāvit. Aliquanta et ipse oppida Numidiae cēpit bellōque terminum posuit captō Iugurthā per 15 quaestōrem suum Cornēlium Sullam, ingentem virum, trādente Bocchō Iugurtham. Ā M. Iūniō Sīlānō, conlēga Q. Metellī, Cimbrī in Galliā victī sunt et ā Minuciō Rūfō in Macedoniā Scordiscī et Triballī, et ā Serviliō Caepiōne in Hispāniā Lūsitānī subāctī. Āctī sunt et duo triumphī dē 20 Iugurthā, prīmus per Metellum, secundus per Marium. Ante currum tamen Marī Iugurtha cum duōbus fīliīs ductus est catēnātus et mox iussū cōnsulis in carcere strangulātus est.

46 LIBER QUINTUS

FROM THE END OF THE WAR WITH JUGURTHA TO THE END OF THE FIRST CIVIL WAR, 106-81 B.C.

_War with the Cimbri and Teutones, 105-101 B.C. Battle of Aquae Sextiae, 102 B.C._

=1.= Dum bellum in Numidiā contrā Iugurtham geritur,[100] Rōmānī cōnsulēs M. Mānlius et Q. Caepiō ā Cimbrīs et Teutonibus et Tugurīnīs et Ambrōnibus, quae erant Germānōrum et Gallōrum gentēs, victī sunt iūxtā flūmen Rhodanum ingentī interneciōne; etiam castra sua et māgnam 5 partem exercitūs perdidērunt. Timor Rōmae grandis fuit, quantus vix Hannibalis tempore nē iterum Gallī Rōmam venīrent.[101] Ergō Marius post victōriam Iugurthīnam secundō cōnsul est factus, bellumque eī contrā Cimbrōs et Teutonas dēcrētum est. Tertiō quoque eī et quārtō dēlātus 10 est cōnsulātus, quia bellum Cimbricum prōtrahēbātur. Sed in quārtō cōnsulātū conlēgam habuit Q. Lutātium Catulum. Cum Cimbrīs itaque cōnflīxit et duōbus proeliīs CC mīlia hostium cecīdit, LXXX mīlia cēpit et ducem eōrum Teutobodum, propter quod meritum absēns quīntō cōnsul est factus. 15

_Battle of Vercellae, 101 B.C._

=2.= Intereā Cimbrī et Teutonēs, quōrum cōpia adhūc īnfīnīta erat, ad Ītaliam trānsiērunt. Iterum ā C. Mariō et Q. Catulō contrā eōs dīmicātum est, sed ā Catulī parte fēlicius. Nam proeliō, quod simul ambō gessērunt, CXL mīlia aut in pūgnā aut in fugā caesa sunt, LX mīlia capta. Rōmānī mīlitēs ex 20 47 utrōque exercitū trecentī periērunt. Tria et trīgintā Cimbrīs[102] sīgna sublāta sunt; ex hīs exercitus Marī duo reportāvit, Catulī exercitus XXXI. Is bellī fīnis fuit; triumphus utrīque dēcrētus est.

_Social War, 90-88 B.C._

=3.= Sex. Iūliō Caesare et L. Mārciō Philippō cōnsulibus 5 sexcentēsimō quīnquāgēsimō nōnō annō ab urbe conditā, cum prope alia omnia bella cessārent, in Ītaliā gravissimum bellum Pīcentēs, Marsī Paelīgnīque mōvērunt, quī, cum annīs numerōsīs iam populō Rōmānō oboedīrent, tum lībertātem sibi[103] aequam adserēre coepērunt. Perniciōsum admodum 10 hōc bellum fuit. P. Rutilius cōnsul in eō occīsus est, Caepiō, nōbilis iuvenis, Porcius Catō, alius cōnsul. Ducēs autem adversus Rōmānōs Pīcentibus[104] et Marsīs fuērunt T. Vettius, Hierius Asinius, T. Hērennius, A. Cluentius. Ā Rōmānīs bene contrā eōs pūgnātum est ā C. Mariō, quī 15 sexiēs cōnsul fuerat, et ā Cn. Pompēiō, māximē tamen ā L. Cornēliō Sullā, quī inter alia ēgregia ita Cluentium, hostium ducem, cum māgnīs cōpiīs fūdit ut ex suīs[105] ūnum āmitteret.[106] Quadrienniō cum gravī tamen calamitāte hōc bellum trāctum est. Quīntō demum annō fīnem accēpit per 20 L. Cornēlium Sullam cōnsulem, cum anteā in eōdem bellō ipse multa strēnuē, sed praetor, ēgisset.

_First Mithradatic War, 88-84 B.C._

=4.= Annō urbis conditae sexcentēsimō sexāgēsimō secundō prīmum Rōmae bellum cīvīle commōtum est, eōdem annō 48 etiam Mithradāticum. Causam bellō cīvīlī C. Marius sexiēs cōnsul dedit. Nam cum Sulla cōnsul contrā Mithradātēn gestūrus[107] bellum, quī Asiam et Achaeam occupāverat, mitterētur, isque exercitum in Campāniā paulisper tenēret, ut bellī sociālis, dē quō dīximus, quod intrā Ītaliam gestum 5 fuerat, reliquiae tollerentur, Marius adfectāvit ut ipse ad bellum Mithradāticum mittēretur.[108] Quā rē[109] Sulla commōtus cum exercitū ad urbem vēnit. Illīc contrā Marium et Sulpicium dīmicāvit. Prīmus urbem Rōmam armātus ingressus est, Sulpicium interfēcit, Marium fugāvit, atque 10 ita ōrdinātīs cōnsulibus in futūrum annum Cn. Octāviō et L. Cornēliō Cinnā ad Asiam profectus est.

_Mithradates invades Asia._

=5.= Mithradātēs enim, quī Pontī rēx erat atque Armeniam Minōrem et tōtum Ponticum mare in circuitū cum Bosporō tenēbat, prīmum Nīcomēdēn, amīcum populī Rōmānī, Bīthȳniā[110] 15 voluit expellere senātuīque mandāvit bellum sē eī propter iniūriās quās passus fuerat inlātūrum. Ā senātū respōnsum Mithradātī est, sī id faceret, quod bellum ā Rōmānīs et ipse patērētur. Quārē īrātus Cappadociam statim occupāvit et ex eā Ariobarzānēn, rēgem et amīcum populī Rōmānī, fugāvit. 20 Mox etiam Bīthȳniam invāsit et Paphlagoniam pulsīs rēgibus, amīcīs populī Rōmānī, Pylaemēne et Nīcomēde. Inde Ephesum contendit et per omnem Asiam litterās mīsit ut ubicumque inventī essent[111] cīvēs Rōmānī, ūnō diē occiderentur. 25

49 _Sulla takes Athens, 87 B.C. Battle of Chaeronea, 86 B.C._

=6.= Intereā etiam Athēnae, cīvitās Achaeae, ab Aristōne Athēniēnsī Mithradātī trādita est. Mīserat enim iam ad Achaeam Mithradātēs Archelāum, ducem suum, cum centum et vīgintī mīlibus equitum[112] ac peditum, per quem etiam reliqua Graecia occupāta est. Sulla Archelāum apud Pīraeum, 5 nōn longē ab Athēnīs, obsēdit, ipsās Athēnās cēpit. Posteā commissō proeliō contrā Archelāum ita eum vīcit ut ex CXX mīlibus vix decem Archelāō superessent, ex Sullae exercitū XIII tantum hominēs interficerentur. Hāc pūgnā Mithradātēs cognitā septuāgintā mīlia lēctissima ex Asiā 10 Archelāō mīsit, contrā quem iterum Sulla commīsit. Prīmō proeliō quīndecim mīlia hostium interfecta sunt et fīlius Archelāī Diogenēs; secundō omnēs Mithradātis cōpiae exstinctae sunt, Archelāus ipse trīduō nūdus in palūdibus latuit. Hāc rē audītā Mithradātēs iussit cum Sullā dē pāce 15 agī.

_Terms of Peace, 84 B.C. Sulla’s Return to Italy, 83 B.C._

=7.= Interim eō tempore Sulla etiam Dardanōs, Scordiscōs, Dalmatās et Maedōs partim vīcit, aliōs in fidem accēpit. Sed cum lēgātī ā rēge Mithradāte, quī pācem petēbant, vēnissent, nōn aliter sē datūrum Sulla esse respōndit, nisi 20 rēx relīctīs hīs, quae occupāverat, ad rēgnum suum redisset. Posteā tamen ad conloquium ambō vēnērunt. Pāx inter eōs ōrdināta est, ut Sulla ad bellum cīvīle festīnāns ā tergō perīculum nōn habēret. Nam dum Sulla in Achaeā atque Asiā Mithradātēn vincit,[113] Marius, quī fugātus erat, et 25 Cornēlius Cinna, ūnus ex cōnsulibus, bellum in Ītaliā 50 reparāvērunt et ingressī urbem Rōmam nōbilissimōs ē senātū et cōnsulārēs virōs interfēcērunt, multōs prōscrīpsērunt, ipsīus Sullae domō ēversā fīliōs et uxōrem ad fugam compulērunt. Ūniversus reliquus senātus ex urbe fugiēns ad Sullam in Graeciam vēnit, orāns ut patriae subvenīret. Ille in 5 Ītaliam trāiēcit, bellum cīvīle gestūrus adversus Norbānum et Scīpiōnem cōnsulēs. Et prīmō proeliō contrā Norbānum dīmicāvit nōn longē ā Capuā.[114] Tunc sex mīlia ēius cecīdit, sex mīlia cēpit, CXXIV suōs āmīsit. Inde etiam ad Scīpiōnem sē convertit et ante proelium tōtum ēius exercitum sine 10 sanguine in dēditiōnem accēpit.

_Battle of Colline Gate, 82 B.C._

=8.= Sed cum Rōmae mūtātī cōnsulēs essent, Marius, Marī fīlius, ac Papīrius Carbō cōnsulātum accēpissent, Sulla contrā Marium iūniōrem dīmicāvit et XV mīlibus ēius occīsīs CCCC dē suīs perdidit. Mox etiam urbem ingressus est. 15 Marium, Marī fīlium, Praeneste[115] persecūtus obsēdit et ad mortem compulit. Rūrsus pūgnam gravissimam habuit contrā Lamponium et Carīnātem, ducēs partis Mariānae, ad portam Collīnam. LXX mīlia hostium in eō proeliō contrā Sullam fuisse dīcuntur. XII mīlia sē Sullae dēdidērunt, 20 cēterī in aciē, in castris, in fugā īnsatiābilī īrā victōrum cōnsūmptī sunt. Cn. quoque Carbō, cōnsul alter, ab Arīminō ad Siciliam fūgit et ibi per Cn. Pompēium interfectus est, quem adulēscentem Sulla atque annōs ūnum et vīgintī nātum cognitā ēius industriā exercitibus praefēcerat, ut 25 secundus ā Sullā habērētur.

=9.= Occīsō ergō Carbōne Siciliam Pompēius recēpit. Trānsgressus 51 inde ad Āfricam Domitium, Mariānae partis ducem, et Hiardam, rēgem Mauretāniae, quī Domitiō auxilium ferēbat, occīdit. Post haec Sulla dē Mithradāte ingentī glōriā triumphāvit. Cn. etiam Pompēius, quod nūllī Rōmānōrum tribūtum erat, quārtum et vīcēsimum annum agēns dē 5 Āfricā triumphāvit. Hunc fīnem habuērunt duo bella fūnestissima, Ītalicum, quod et sociāle dictum est, et cīvīle, quae ambō trācta sunt per annōs decem. Cōnsūmpsērunt ultrā CL mīlia hominum, virōs cōnsulārēs XXIV, praetōriōs VII, aedīlīciōs LX, senātōrēs ferē CC. 10

LIBER SEXTUS

FROM THE END OF THE FIRST CIVIL WAR TO THE ASSASSINATION OF CAESAR, 81-44 B.C.

_War with Sertorius, 78-72 B.C._

=1.= M. Aemiliō Lepidō Q. Catulō cōnsulibus, cum Sulla rem publicam composuisset, bella nova exārsērunt, ūnum in Hispāniā, aliud in Pamphȳliā et Ciliciā, tertium in Macedoniā, quārtum in Dalmatiā. Nam Sertōrius, quī partium Mariānārum fuerat, timēns fortūnam cēterōrum, quī interēmptī 15 erant, ad bellum commōvit Hispāniās. Missī sunt contrā eum ducēs Q. Caecilius Metellus, fīlius ēius quī Iugurtham rēgem vīcit, et L. Domitius praetor. Ā Sertōrī duce Hirtulēiō Domitius occīsus est. Metellus variō successū contrā Sertōrium dīmicāvit. Posteā cum impār pūgnae[116] 20 sōlus Metellus putārētur, Cn. Pompēius ad Hispāniās missus est. Ita duōbus ducibus adversīs Sertōrius fortūnā variā saepe pūgnāvit. Octāvō demum annō per suōs occīsus 52 est, et fīnis eī bellō datus per Cn. Pompēium adulēscentem et Q. Metellum Pium atque omnēs prope Hispāniae in diciōnem populī Rōmānī redāctae.

=2.= Ad Macedoniam missus est Ap. Claudius post cōnsulātum. Levia proelia habuit contrā variās gentēs, quae Rhodopam 5 prōvinciam incolēbant, atque ibi morbō mortuus est. Missus eī successor C. Scrībōnius Cūriō post cōnsulātum. Is Dardanōs vīcit et ūsque ad Dānuvium penetrāvit triumphumque meruit et intrā triennium bellō fīnem dedit.

_War with the Isaurians, 78 B.C._

=3.= Ad Ciliciam et Pamphȳliam missus est P. Servīlius ex 10 cōnsule, vir strēnuus. Is Ciliciam subēgit, Lyciae urbēs clārissimās oppūgnāvit et cēpit, in hīs Phasēlida, Olympum, Cōrycum. Isaurōs quoque aggressus in diciōnem redēgit atque intrā triennium bellō fīnem dedit. Prīmus omnium Rōmānōrum[117] in Taurō iter fēcit. Revertēns triumphum 15 accēpit et nōmen Isauricī meruit.

=4.= Ad Īllyricum missus est C. Coscōnius prō cōnsule. Multam partem Dalmatiae subēgit, Salōnās cēpit et compositō bellō Rōmam post biennium rediit.

=5.= Īsdem temporibus cōnsul M. Aemilius Lepidus, Catulī 20 conlēga, bellum cīvīle voluit commovēre, intrā ūnam tamen aestātem mōtus ēius oppressus est. Ita ūnō tempore multī simul triumphī fuērunt, Metellī ex Hispāniā, Pompēī secundus ex Hispāniā, Cūriōnis ex Macedoniā, Servīlī ex Isauriā.

_The Third Mithradatic War, 74-63 B.C._

=6.= Annō urbis conditae sexcentēsimō septuāgēsimō sextō 25 L. Liciniō Lūcullō et M. Aurēliō Cottā cōnsulibus mortuus 53 est Nīcomēdēs, rēx Bīthȳniae, et per testāmentum populum Rōmānum fēcit hērēdem. Mithradātēs pāce ruptā Bīthȳniam et Asiam rūrsus voluit invādere. Adversus eum ambō cōnsulēs missī variam habuēre fortūnam. Cotta apud Chalcēdōna victus ab eō aciē, etiam intrā oppidum coāctus 5 est et obsessus. Sed cum sē inde Mithradātēs Cȳzicum trānstulisset, ut Cȳzicō captā tōtam Asiam invāderet, Lūcullus eī, alter cōnsul, occurrit. Ac dum Mithradātēs in obsidiōne Cȳzicī commorātur, ipse eum ā tergō obsēdit famēque cōnsūmpsit et multīs proeliīs vīcit, postrēmō Bȳzantium, 10 quae nunc Cōnstantīnopolis est, fugāvit. Nāvālī quoque proeliō ducēs ēius Lūcullus oppressit. Ita ūnā hieme et aestāte ā Lūcullō centum ferē mīlia rēgis exstīncta sunt.

_War with the Gladiators, 73-71 B.C._

=7.= Annō urbis Rōmae sexcentēsimō septuāgēsimō octāvō Macedoniam prōvinciam M. Licinius Lūcullus accēpit, 15 cōnsōbrīnus Lūcullī, quī contrā Mithradātēn bellum gerēbat. Et in Ītaliā novum bellum subitō commōtum est. Septuāgintā enim et quattuor gladiātōrēs ducibus Spartacō, Crixō et Oenomaō effrāctō Capuae ludō fūgērunt et per Ītaliam vagantēs paene nōn levius bellum in eā, quam Hannibal 20 mōverat, parāvērunt. Nam multīs ducibus et duōbus simul Rōmānōrum cōnsulibus victīs sexāgintā ferē mīlium armātōrum exercitum congregāvērunt, victīque sunt in Āpūliā ā M. Liciniō Crassō prō cōnsule, et post multās calamitātēs Ītaliae tertiō annō bellō huic est fīnis impositus. 25

=8.= Sexcentēsimō octōgēsimō prīmō annō urbis conditae, P. Cornēliō Lentulō et Cn. Aufidiō Oreste cōnsulibus, duo tantum gravia bella in imperiō Rōmānō erant, Mithradāticum et Macedonicum. Haec duo Lūcullī agēbant, L. Lūcullus et M. Lūcullus. L. ergō Lūcullus post pūgnam Cȳzicēnam, 30 54 quā vīcerat Mithradātēn, et nāvālem, quā ducēs ēius oppresserat, persecūtus est eum et receptā Paphlagoniā atque Bīthȳniā etiam rēgnum ēius invāsit, Sinōpēn et Amīson, cīvitātēs Pontī nōbilissimās, cēpit. Secundō proeliō apud Cabīra cīvitātem, quō ingentēs cōpiās ex omnī rēgnō addūxerat 5 Mithradātēs, cum XXX mīlia lēctissima rēgis ā quīnque mīlibus Rōmānōrum vāstāta essent, Mithradātēs fugātus est, castra ēius dīrepta. Armenia quoque Minor, quam tenuerat, eīdem sublāta est. Susceptus tamen est Mithradātēs post fugam ā Tigrāne, Armeniae rēge, quī tum ingentī 10 glōriā imperābat, Persās saepe vīcerat, Mesopotamiam occupāverat et Syriam et Phoenīcēs partem.

_Battle of Tigranocerta, 69 B.C._

=9.= Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnum Tigrānis ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae, nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem 15 cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibus sagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octō mīlia mīlitum habēns ita vīcit ut māgnam partem Armeniōrum dēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoque cīvitātem cum rēgis frātre cēpit. Sed hī quōs in Pontō 20 Lūcullus relīquerat cum exercitūs parte, ut regīōnēs victās et iam Rōmānōrum tuērentur, neglegenter sē et avārē agentēs occāsiōnem iterum Mithradātī in Pontum inrumpendī[118] dedērunt, atque ita bellum renovātum est. Lūcullō parantī captā Nisibī contrā Persās expeditiōnem successor 25 est missus.

=10.= Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat, Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentī 55 proeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam, quod Bessī habitābant, eōdem diē quō aggressus est vīcit, Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multās suprā Pontum positās cīvitātēs aggressus est. Illīc Apolloniam ēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomos, Histrum, 5 Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambō triumphāvērunt, tamen Lūcullus, quī contrā Mithradātēn pūgnāverat, māiōre glōriā, cum tantōrum rēgnōrum[119] victor redisset.

=11.= Confectō bellō Macedonicō, manente Mithradāticō, 10 quod recedente Lūcullō rēx conlēctīs auxiliīs reparāverat, bellum Crēticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellus ingentibus proeliīs intrā triennium omnem prōvinciam cēpit, appellātusque est Crēticus atque ex īnsulā triumphāvit. Quō tempore Libya quoque Rōmānō imperiō per 15 testāmentum Appiōnis, quī rēx ēius fuerat, accessit, in quā inclutae urbēs erant Berenīcē, Ptolemāïs, Cȳrēnē.

_Cn. Pompey takes command, 66 B.C._

=12.= Dum haec geruntur, pīrātae omnia maria īnfestābant ita ut Rōmānīs tōtō orbe victōribus sōla nāvigātiō tūta nōn esset. Quārē id bellum Cn. Pompēiō dēcrētum est. Quod 20 intrā paucōs mēnsēs ingentī et fēlicitāte et celeritāte cōnfēcit. Mox eī dēlātum etiam bellum contrā Mithradātēn et Tigrānēn. Quō susceptō Mithradātēn in Armeniā Minōre nocturnō proeliō vīcit, castra dīripuit, quadrāgintā mīlia ēius occīdit, vīgintī tantum dē exercitū[120] suō perdidit et 25 duōs centuriōnēs. Mithradātēs cum uxōre fūgit et duōbus comitibus. Neque multō post, cum in suōs saevīret, Pharnacis, 56 fīliī suī, apud mīlitēs sēditiōne ad mortem coāctus venēnum hausit. Hunc fīnem habuit Mithradātēs. Periit autem apud Bosporum, vir ingentis industriae[121] cōnsiliīque. Rēgnāvit annīs sexāgintā, vīxit septuāgintā duōbus, contrā Rōmānōs bellum habuit annīs quadrāgintā. 5

=13.= Tigrānī deinde Pompēius bellum intulit. Ille sē eī dēdidit et in castra Pompēī sextō decimō mīliāriō ab Artaxatā vēnit ac diadēma suum, cum prōcubuisset ad genua Pompēī, in manibus ipsīus conlocāvit. Quod eī Pompēius reposuit honōrificēque eum habitum rēgnī tamen parte 10 multāvit et grandī pecūniā. Adēmpta est eī[122] Syria, Phoenīcē, Sophanēnē; sex mīlia praetereā talentōrum argentī indicta, quae populō Rōmānō daret, quia bellum sine causā Rōmānīs commōvisset.[123]

_Pompey subdues Syria and Palestine, 64 B.C._

=14.= Pompēius mox etiam Albānīs bellum intulit et eōrum 15 rēgem Orōdēn ter vīcit, postrēmō per epistulās ac mūnera rogātus veniam eī ac pācem dedit. Hibēriae quoque rēgem Artacēn vīcit aciē et in dēditiōnem accēpit. Armeniam Minōrem Dēiotarō, Galatiae rēgī, dōnāvit, quia socius bellī Mithradāticī fuerat. Attalō et Pylaemēnī Paphlagoniam 20 reddidit. Aristarchum Colchīs rēgem imposuit. Mox Itūraeōs et Arabās vīcit. Et cum vēnisset in Syriam, Seleucīam, vīcīnam Antiochīae[124] cīvitātem, lībertāte[125] dōnāvit, quod rēgem Tigrānēn nōn recēpisset.[123] Antiochēnsibus obsidēs reddidit. Aliquantum agrōrum Daphnēnsibus dedit, 25 57 quō lūcus ibi spatiōsior fieret,[126] dēlectātus locī amoenitāte et aquārum abundantiā. Inde ad Iūdaeam trānsgressus est, Hierosolyma, caput gentis, tertiō mēnse cēpit XII mīlibus Iūdaeōrum occīsīs, cēterīs in fidem accēptīs. Hīs gestīs in Asiam sē recēpit et fīnem antīquissimō bellō dedit. 5

_Cicero Consul. Conspiracy of Catiline, 63 B.C._

=15.= M. Tulliō Cicerōne ōrātōre et C. Antōniō cōnsulibus, annō ab urbe conditā sexcentēsimō octōgēsimō nōnō, L. Sergius Catilīna, nōbilissimī generis vir, sed ingeniī prāvissimī, ad dēlendam patriam[127] coniūrāvit cum quibusdam clārīs quidem sed audācibus virīs. Ā Cicerōne urbe expulsus 10 est. Sociī ēius dēprehēnsī in carcere strangulātī sunt. Ab Antōniō, alterō cōnsule, Catilīna ipse victus proeliō est interfectus.

_Triumphs of Metellus and Pompey, 62 B.C._

=16.= Sexcentēsimō nōnāgēsimō annō urbis conditae D. Iūniō Sīlānō et L. Mūrēnā cōnsulibus Metellus dē Crētā triumphāvit, 15 Pompēius dē bellō pīrāticō et Mithradāticō. Nūlla umquam pompa triumphī similis fuit. Ductī sunt ante ēius currum fīliī Mithradātis, fīlius Tigrānis et Aristobūlus, rēx Iūdaeōrum; praelāta est ingēns pecūnia et aurī atque argentī īnfīnītum. Hōc tempore nūllum per orbem terrārum 20 grave bellum erat.

_Caesar Consul, 59 B.C. Governor of Gaul, 58-49 B.C._

=17.= Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiō C. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulō 58 cōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cum legiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nunc Sēquanī appellantur, deinde vincendō[128] per bella gravissima ūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autem annīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen 5 Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet ad bis et trīciēs centēna mīlia[129] passuum. Britannīs mox bellum intulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitum erat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōs fēcit. Galliae[130] autem tribūtī nōmine annuum imperāvit 10 stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnum aggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūs ter male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēns in Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius, per īnsidiās caesī sunt. 15

_Battle of Carrae; M. Licinius Crassus slain, 53 B.C._

=18.= Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. Pompēī Māgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus est et cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, ā Surēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectus est cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene. 20 Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt, quī singulārī animō[131] perditās rēs tantā virtūte restituit ut Persās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132]

59 _The Civil War between Caesar and Pompey, 49-45 B.C. Caesar invades Italy, Pompey flees to Greece, 49 B.C._

=19.= Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133] et lacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt, etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enim rediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātum atque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum 5 est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne, iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propter quam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat, adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiō senātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe 10 fūgit[134] et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam, Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellum parāvit.

_Caesar crosses to Spain._

=20.= Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit. Inde Hispāniās petiit. Ibi Pompēī exercitūs validissimōs et 15 fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petrēiō, M. Varrōne, superāvit. Inde regressus in Graeciam trānsiit, adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus est et fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēius sequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere 20 et illō tantum diē sē potuisse superārī. Deinde in Thessaliā apud Palaeopharsālum prōductīs utrimque ingentibus cōpiīs dīmicāvērunt. Pompēī aciēs habuit XL mīlia peditum, equitēs in sinistrō cornū sexcentōs, in dextrō quīngentōs, praetereā tōtīus Orientis auxilia, tōtam nōbilitātem, 25 60 innumerōs senātōrēs, praetōriōs, cōnsulārēs et quī māgnōrum iam bellōrum victōrēs fuissent.[135] Caesar in aciē suā habuit peditum nōn integra XXX mīlia, equitēs mīlle.

_Battle of Pharsalus. Pompey is defeated, flees to Egypt, and is slain, 48 B.C._

=21.= Numquam adhūc Rōmānae cōpiae in ūnum neque māiōrēs neque meliōribus ducibus convēnerant, tōtum terrārum 5 orbem facile subāctūrae,[136] sī contrā barbarōs dūcerentur.[137] Pūgnātum tum est ingentī contentiōne, victusque ad postrēmum Pompēius et castra ēius dīrepta sunt. Ipse fugātus Alexandrīam petiit, ut ā rēge Aegyptī, cuī tūtor ā senātū datus fuerat propter iuvenīlem ēius aetātem, acciperet auxilia. 10 Quī fortūnam magis quam amīcitiam secūtus occīdit Pompēium, caput ēius et ānulum Caesarī mīsit. Quō cōnspectō Caesar etiam lacrimās fūdisse dīcitur, tantī virī intuēns caput et generī quondam suī.

_Caesar defeats Ptolemy._

=22.= Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus 15 parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātum est. Victus in Nīlō periit inventumque est ēius corpus cum lōrīcā aureā. Caesar Alexandrīā[138] potītus rēgnum Cleopatrae dedit, Ptolemaeī sorōrī. Rediēns inde Caesar Pharnacēn, Mithradātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxilium apud 20 Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populī Rōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortem coēgit.

61 _Battle of Thapsus, 46 B.C._

=23.= Inde Rōmam regressus tertiō sē cōnsulem fēcit cum M. Aemiliō Lepidō, quī eī magister equitum dictātōrī ante annum[139] fuerat. Inde in Āfricam profectus est, ubi īnfīnīta nōbilitās cum Iubā, Mauretāniae rēge, bellum reparāverat. Ducēs autem Rōmānī erant P. Cornēlius Scīpiō ex genere 5 antīquissimō Scīpiōnis Āfricānī (hīc etiam socer Pompēī Māgnī fuerat), M. Petrēius, Q. Vārus, M. Porcius Catō, L. Cornēlius Faustus, Sullae dictātōris fīlius. Contrā hōs commissō proeliō post multās dīmicātiōnēs victor fuit Caesar. Catō, Scīpiō, Petrēius, Iuba ipsī sē occīdērunt. Faustus, 10 Sullae quondam dictātōris fīlius, Pompēī gener, ā Caesare interfectus est.

_Battle of Munda, 45 B.C._

=24.= Post annum[139] Caesar Rōmam regressus quārtō sē cōnsulem fēcit et statim ad Hispāniās est profectus, ubi Pompēī fīliī, Cn. Pompēius et Sex. Pompēius, ingēns bellum 15 praeparāverant. Multa proelia fuērunt, ultimum apud[140] Mundam cīvitātem, in quō adeō Caesar paene victus est ut fugientibus suīs sē voluerit occīdere, nē post tantam reī mīlitāris glōriam in potestātem adulēscentium nātus annōs sex et quīnquāgintā vēnīret. Dēnique revocātīs suīs vīcit. Ex 20 Pompēī fīliīs māior occīsus est, minor fūgit.

_Caesar Monarch, 45 B.C. Caesar Assassinated, 44 B.C._

=25.= Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe compositīs Rōmam rediit. Agere īnsolentius[141] coepit et contrā cōnsuētūdinem 62 Rōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suā voluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, nec senātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia ac paene tyrannica faceret, coniūrātum est[142] in eum ā sexāgintā vel amplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt 5 inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmus Rōmae cōnsul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius et Servīlius Casca. Ergō Caesar, cum senātūs diē inter cēterōs vēnisset ad cūriam, tribus et vīgintī vulneribus cōnfossus est.

LIBER SEPTIMUS

FROM THE ASSASSINATION OF CAESAR TO THE DEATH OF THE EMPEROR DOMITIAN, 44 B.C.-96 A.D.

_Civil War with Hirtius and Pansa, 44-43 B.C._

=1.= Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō 10 Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143] enim Caesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesaris cīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rē pūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostis iūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs, 15 Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōs X et VIII nātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīquerat et nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteā Augustus est dictus et rērum[144] potītus. Quī profectī contrā Antōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs 20 63 cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnī Caesarī Augustō pāruērunt.

_The Second Triumvirate, 43 B.C._

=2.= Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum, quī Caesarī[145] magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiās grandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam 5 dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūrus patris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus, Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimō annō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniō ac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146] 10 etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.

_The Battle of Philippi, 42 B.C._

=3.= Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēns bellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam et Orientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī sunt igitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius; 15 remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus. Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt. Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periit tamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītam nōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam 20 interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut Augustus Hispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam, Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellum cīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrā Brūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae 25 cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.

64 _War with Sextus Pompey._

=4.= Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēns bellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerant ex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātum per Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversus Sex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit. 5

=5.= Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperē gessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persās tribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēcit eō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducem Surēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum 10 triumphum Rōmae ēgit.

=6.= Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victus fugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam et Orientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī Octāviānī Cleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā 15 Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēns tamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārent Parthī fugientī, ipse prō victō recessit.

_Civil War between Augustus and Antonius. The Battle of Actium, 31 B.C._

=7.= Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgente uxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī 20 optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālī pūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est, ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147] ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148] aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per 25 65 Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusque eī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum Aegyptus Rōmānum iūdicem habuit.

_Imperial Government Established, 31 B.C._

=8.= Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmam rediit, duodecimō annō[149] quam cōnsul fuerat. Ex eō 5 rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit. Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidō tenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnem quīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimō sextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae 10 Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōn immeritō ex māximā parte deō[150] similis est putātus. Neque enim facile ūllus eō[151] aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pāce moderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlus gessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus, 15 in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paene aequāret fastīgiō suō.

_Extension of the Empire._

=9.= Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit. Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānō adiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe 20 ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam, Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus, omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimās Bosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīs Dācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque 25 66 trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrā Rhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnum suum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum, Pannonicum, … quō bellō XL captīvōrum mīlia ex Germāniā trānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit. 5 Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā, Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna, quae Crassō victō adēmerant.

_Death of Augustus, 14 A.D._

=10.= Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitum fuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia 10 quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset, prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit. Tantō autem amōre[152] etiam apud barbarōs fuit ut rēgēs populī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs, quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs 15 suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātī scīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. Moriēns Dīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiō successōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmō adoptiōne fīlius fuerat. 20

_Tiberius Emperor, 14-37 A.D._

=11.= Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravī crūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquam ipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēs ad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibus Archelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae 25 fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōmine 67 suō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteā vocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimō octāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est in Campāniā.

_Caligula Emperor, 37-41 A.D._

=12.= Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī, 5 prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus ac fūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153] Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviam nihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā, libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō 10 aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēque octāvō.

_Claudius Emperor, 41-54 A.D._

=13.= Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī, quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius et Caligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns 15 tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē. Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum post C. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium et A. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebrem ēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in 20 Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellantur Orchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit. Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiam Plautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multa ēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et 25 cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōs IV et LX, imperāvit XIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusque appellātus.

68 _Nero Emperor, 54-68 A.D._

=14.= Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus, quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātae lūxuriae[154] sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae in calidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur, quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus 5 partem interfēcit, bonīs[155] omnibus hostis fuit. Ad postrēmum sē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāret in scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multa commīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. Urbem Rōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī 10 ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō ausus Britanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissima oppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthī sustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt. Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus 15 concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiō rēge dēfūnctō.

=15.= Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simul dēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererētur ad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum 20 ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortem caederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgit et in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānam viam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit. Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae 25 nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterō aetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnis Augustī familia cōnsūmpta est.

69 _Galba Emperor, 68-69 A.D._

=16.= Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātis senātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis, ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversō exercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vīta īnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul, 5 saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs. Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia, nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156] Īnsidiīs tamen Othōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus in forō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā 10 nōn longē ab urbe Rōmā.

_Otho Emperor, 69 A.D._

=17.= Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157] nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātā vītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentum suī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus, 15 quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus esset ā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eum susceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victus esset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158] occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret 20 ēventū, cum tantī[159] sē nōn esse dīxisset ut propter eum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimō et octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiī diē.

70 _Vitellius Emperor, 69 A.D._

=18.= Dein Vitellius imperiō[160] potītus est, familiā honōrātā magis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārē nātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cum multō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuē ingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō 5 vel quīntō ferātur[161] epulātus. Nōtissima certē cēna memoriae mandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quā super cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem avium apposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse vellet atque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis, 10 quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānī ducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānī imperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit. Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbem Rōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad 15 mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibus obviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectus etiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annō septimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.

_Vespasian Emperor, 69-79 A.D._

=19.= Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam 20 imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus, privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniam et deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cum hoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida, īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō 25 adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniae 71 tantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162] iniūstē auferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret, tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.

Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior est līberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis, 5 ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīret ultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessit imperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae. Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum, quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam, 10 Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, in prōvinciārum fōrmam redēgit.

=20.= Offēnsārum[163] et inimīcitiārum immemor fuit, convīcia ā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēns tamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō 15 dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō, postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviō ventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annum agēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diem septimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum 20 ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēs fierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōne contempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, aut nēminem.

_Titus Emperor, 79-81 A.D._

=21.= Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est 25 dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amor et dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus, moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmata 72 et tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrum sub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecim sagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātis in imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversum sē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte 5 quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuit ut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur, responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere, praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuisset nihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē 10 diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit et quīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.

=22.= Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā, quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī, quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et 15 quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēs tamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīus circā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eī mortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquam ēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est. 20

_Domitian Emperor, 81-96 A.D._

=23.= Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīus iūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrī vel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit, mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis, avāritiae, tantum in sē odiī[164] concitāvit ut 25 merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ē senātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit. Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliō 73 passus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbia quoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit, ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs, duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphum ēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās 5 tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiā legiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnus cōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō, cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multa opera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum 10 Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cum ob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus est suōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimō quīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentī dēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est 15 sepultum.

LIBER OCTĀVUS

FROM THE ACCESSION OF NERVA TO THE DEATH OF ALEXANDER SEVERUS, 96-235 A.D.

_Nerva Emperor, 96-98 A.D._

=1.= Annō octingentēsimō et quīnquāgēsimō ab urbe conditā Vetere et Valente cōnsulibus rēs pūblica ad prōsperrimum statum rediit bonīs prīncipibus ingentī fēlicitāte commissa. Domitiānō enim, exitiābilī tyrannō, Nerva successit, vir in 20 prīvātā vītā moderātus et strēnuus, nōbilitātis mediae. Quī senex admodum operam dante Petrōniō Secundō, praefectō praetōriō, item Partheniō, interfectōre Domitiānī, imperātōr est factus; aequissimum sē et cīvilissimum praebuit. Reī[165] 74 pūblicae dīvīnā prōvīsiōne cōnsuluit Trāiānum adoptandō.[166] Mortuus est Rōmae post annum et quattuor mēnsēs imperiī suī ac diēs octō, aetātis septuāgēsimō et alterō annō, atque inter Dīvōs relātus est.

_Trajan Emperor, 98-117 A.D._

=2.= Successit eī Ulpius Crīnītus Trāiānus, nātus Ītalicae in 5 Hispāniā, familiā[167] antīquā magis quam clārā. Nam pater ēius prīmum cōnsul fuit. Imperātōr autem apud Agrippīnam in Galliīs factus est. Rem pūblicam ita administrāvit ut omnibus prīncipibus meritō praeferātur, inūsitātae cīvīlitātis et fortitūdinis. Rōmānī imperiī, quod post Augustum 10 dēfēnsum magis fuerat quam nōbiliter ampliātum, fīnēs longē lātēque diffūdit. Urbēs trāns Rhēnum in Germāniā reparāvit. Dāciam Decibalō victō subēgit prōvinciā trāns Dānubium factā in hīs agrīs quōs nunc Taifalī, Victoalī et Tervingī habent. Ea prōvincia deciēs centēna mīlia 15 passuum in circuitū tenuit.

=3.= Armeniam, quam occupāverant Parthī, recēpit Parthomasīrī occisō, quī eam tenēbat. Albānīs rēgem dedit. Hibērōrum rēgem et Sauromatārum et Bosporānōrum et Arabum et Osdroēnōrum et Colchōrum in fidem accēpit. 20 Carduenōs, Marcomedōs occupāvit et Anthemūsiam, māgnam Persidis regiōnem, Seleuciam, Ctēsiphōntem, Babylōnem; Messēniōs vīcit ac tenuit. Ūsque ad Indiae fīnēs et mare Rubrum accessit atque ibi trēs prōvinciās fēcit, Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, cum hīs gentibus 25 quae Madenam attingunt. Arabiam posteā in prōvinciae fōrmam redēgit. In marī Rubrō classem īnstituit, ut per eam Indiae fīnēs vāstāret.

75 =4.= Glōriam tamen mīlitārem cīvīlitāte et moderātiōne superāvit, Rōmae et per prōvinciās aequālem sē omnibus exhibēns, amīcōs salūtandī[168] causā frequentāns vel aegrōtantēs vel cum fēstōs diēs habuissent, convīvia cum īsdem indiscrēta vicissim habēns, saepe in vehiculīs eōrum sedēns, nūllum 5 senātōrum laedēns, nihil iniūstum ad augendum fiscum agēns, līberālis in cūnctōs, pūblicē prīvātimque dītāns omnēs et honōribus augēns, quōs vel mediōcrī familiāritāte cognōvisset, per orbem terrārum aedificāns multa, immūnitātēs cīvitātibus tribuēns, nihil nōn tranquillum et placidum 10 agēns, adeō ut omnī ēius aetāte ūnus senātor damnātus sit atque is tamen per senātum ignōrante Trāiānō. Ob haec per orbem terrārum deō proximus nihil nōn venerātiōnis meruit et vīvus et mortuus.

=5.= Inter alia dicta hoc ipsīus fertur ēgregium. Amīcīs 15 enim culpantibus, quod nimium circā omnēs commūnis esset,[169] respondit tālem sē imperātōrem esse prīvātīs, quālēs esse sibi imperātōrēs prīvātus optāsset. Post ingentem igitur glōriam bellī domīque quaesitam ē Perside rediēns apud Seleuciam Isauriae prōfluviō ventris exstinctus est. Obiit 20 autem aetātis annō sexāgēsimō tertiō, mēnse nōnō, diē quārtō, imperiī nōnō decimō, mēnse sextō, diē quīntō decimō. Inter Dīvōs relātus est sōlusque omnium intrā urbem sepultus est. Ossa conlāta in urnam auream in forō, quod aedificāvit, sub columnā posita sunt, cūius altitūdō CXLIV 25 pedēs habet. Hūius tantum memoriae dēlātum est ut ūsque ad nostram aetātem nōn aliter in senātū prīncipibus acclāmētur, nisi ‘Fēlīciōr Augustō,[170] meliōr Trāiānō.’ Adeō in eō glōria bonitātis obtinuit, ut vel adsentantibus vel 76 vērē laudantibus occāsiōnem māgnificentissimī praestet exemplī.

_Hadrian Emperor, 117-138 A.D._

=6.= Dēfūnctō Trāiānō Aelius Hadriānus creātus est prīnceps, sine aliquā quidem voluntāte Trāiānī, sed operam dante Plōtīnā, Trāiānī uxōre; nam eum Trāiānus, quamquam 5 cōnsōbrīnae suae fīlium, vīvus nōluerat adoptāre. Nātus et ipse Ītalicae in Hispāniā. Quī Trāiānī glōriae invidēns statim prōvinciās trēs relīquit, quās Trāiānus addiderat, et dē Assyriā, Mesopotamiā, Armeniā revocāvit exercitūs ac fīnem imperiī esse voluit Euphrātēn. Idem dē Dāciā facere 10 conātum amīcī dēterruērunt, nē multī cīvēs Rōmānī barbarīs trāderentur, proptereā quia Trāiānus victā Dāciā ex tōtō orbe Rōmānō īnfīnītās eō cōpiās hominum trānstulerat ad agrōs et urbēs colendās. Dācia enim diūturnō bellō Decibalī virīs fuerat exhausta. 15

=7.= Pācem tamen omnī imperiī suī tempore habuit, semel tantum per praesidem dīmicāvit. Orbem Rōmānum circumiit; multa aedificāvit. Fācundissimus Latīnō sermōne, Graecō ērudītissimus fuit. Nōn māgnam clēmentiae glōriam habuit, dīligentissimus tamen circā aerārium et mīlitum 20 disciplīnam. Obiit in Campāniā māior sexāgenāriō, imperiī annō vīcēsimō prīmō, mēnse decimō, diē vīcēsimō nōnō. Senātus eī tribuere nōluit dīvīnōs honōrēs, tamen cum successor ipsīus T. Aurēlius Antōnīnus Fulvius hōc vehementer exigeret, etsī ūniversī senātōrēs palam resisterent, tandem 25 obtinuit.

_Antoninus Pius Emperor, 138-161 A.D._

=8.= Ergō Hadriānō successit T. Antōnīnus Fulvius Bōiōnius, īdem etiam Pius nōminātus, genere clārō, sed nōn admodum 77 vetere, vir īnsīgnis et quī meritō Numae Pompiliō cōnferātur,[171] ita ut Rōmulō Trāiānus aequētur. Vīxit ingentī honestāte prīvātus, māiōre in imperiō, nūllī acerbus, cūnctīs benīgnus, in rē mīlitārī moderātā glōriā, dēfendere magis prōvinciās quam amplificāre studēns, virōs aequissimōs ad 5 administrandam rem pūblicam quaerēns, bonīs honōrem habēns, improbōs sine aliquā acerbitāte dētestāns, rēgibus amīcīs venerābilis nōn minus quam terribilis, adeō ut barbarōrum plūrimae nātiōnēs dēpositīs armīs ad eum contrōversiās suās lītēsque dēferrent sententiaeque pārērent. Hīc 10 ante imperium dītissimus opēs quidem omnēs suās stīpendiīs mīlitum et circā amīcōs līberālītātibus minuit, vērum aerārium opulentum relīquit. Pius propter clēmentiam dictus est. Obiit apud Lorium, vīllam suam, mīliāriō ab urbe duodecimō, vītae annō septuāgēsimō tertiō, imperiī 15 vīcēsimō tertiō, atque inter Dīvōs relātus est et meritō cōnsecrātus.

_Marcus Aurelius and Lucius Verus Emperors, 161-169 A.D._

=9.= Post hunc imperāvit M. Antōnīnus Vērus, haud dubiē nōbilissimus, quippe cum ēius orīgō paterna ā Numā Pompiliō, māterna ā Sallentīnō rēge penderet, et cum eō L. Annius 20 Antōnīnus Vērus. Tumque prīmum Rōmāna rēs pūblica duōbus aequō iūre imperium administrantibus pāruit, cum ūsque ad eōs singulōs semper habuisset Augustōs. Hī et genere inter sē coniūnctī fuērunt et adfīnitāte. Nam Vērus Annius Antōnīnus M. Antōnīnī fīliam in mātrimōnium habuit, 25 M. autem Antōnīnus gener Antōnīnī Piī fuit per uxōrem Galēriam Faustīnam iūniōrem, cōnsōbrīnam suam.

=10.= Hī bellum contrā Parthōs gessērunt, quī post victōriam 78 Trāiānī tum prīmum rebellāverant. Vērus Antōnīnus ad id profectus est. Quī Antiochīae et circā Armeniam agēns multa per ducēs suōs et ingentiā patrāvit. Seleucīam, Assyriae urbem nōbilissimam, cum quadringentīs mīlibus hominum cēpit; Parthicum triumphum revexit. Cum frātre eōdemque[172] 5 socerō triumphāvit. Obiit tamen in Venetiā, cum ā Concordiā cīvitāte Altīnum proficīscerētur et cum frātre in vehiculō sēderet, subitō sanguine ictus, cāsū morbī quem Graecī apoplēxin vocant. Vir ingeniī parum cīvīlis, reverentiā tamen frātris nihil umquam atrōx ausus. Cum obisset 10 ūndecimō imperiī annō, inter deōs relātus est.

_Marcus Aurelius reigns alone, 169-180 A.D._

=11.= Post eum M. Antōnīnus sōlus rem pūblicam tenuit, vir quem mīrārī facilius quis quam laudāre possit. Ā prīncipiō vītae tranquillissimus, adeō ut ex īnfantīa quoque vultum nec ex gaudiō nec ex maerōre mutāverit. Philosophiae dēditus 15 Stoicae, ipse etiam nōn sōlum vītae moribus, sed etiam ērudītiōne philosophus. Tantae admirātiōnis adhūc iuvenis ut eum successōrem parāverit Hadriānus relinquere, adoptātō tamen Antōnīnō Piō generum eī idcircō esse voluerit, ut hōc ōrdine ad imperium pervenīret. 20

=12.= Īnstitūtus est ad philosophiam per Apollōnium[173] Chalcēdōnium, ad scientiam litterārum Graecārum per Sextum Chaerōnēnsem, Plūtarchī nepōtem, Latīnās autem eum litterās Frontō, ōrātor nōbilissimus, docuit. Hīc cum omnibus Rōmae aequō iūre ēgit, ad nūllam īnsolentiam ēlātus est 25 imperiī fastīgiō; līberālitātis prōmptissimae. Prōvinciās ingentī benīgnitāte et moderātiōne trāctāvit. Contrā Germānōs 79 eō prīncipe rēs fēlīciter gestae sunt. Bellum ipse ūnum gessit Marcomannicum, sed quantum nūllā memoriā fuit, adeō ut Pūnicīs cōnferātur. Nam eō[174] gravius est factum, quod ūniversī exercitūs Rōmānī perierant. Sub hōc enim tantus cāsus pestilentiae fuit ut post victōriam Persicam 5 Rōmae ac per Ītaliam prōvinciāsque māxima hominum pars, mīlitum omnēs ferē cōpiae languōre dēfēcerint.

=13.= Ingentī ergō labōre et moderātiōne, cum apud Carnuntum iūgī trienniō perseverāsset, bellum Marcomannicum cōnfēcit, quod cum hīs Quādī, Vandalī, Sarmatae, Suēvī atque 10 omnis barbaria commoverat, multa hominum mīlia interfēcit, ac Pannoniīs servitiō līberātīs Rōmae rūrsus cum Commodō Antōnīnō, fīliō suō, quem iam Caesarem fēcerat, triumphāvit. Ad hūius bellī sūmptum cum aerāriō exhaustō largītiōnēs nūllās habēret neque indīcere prōvinciālibus 15 aut senātuī aliquid vellet, īnstrumentum rēgiī cultūs factā in forō Dīvī Trāiānī sectiōne distrāxit, vāsa aurea, pōcula crystallina et murrina, uxōriam ac suam sēricam et auream vestem, multa ōrnamenta gemmārum. Ac per duōs continuōs mēnsēs ea vēnditiō habita est multumque aurī 20 redāctum. Post victōriam tamen ēmptōribus pretia restituit, quī reddere comparāta voluērunt; molestus nūllī fuit quī māluit semel ēmpta retinēre.

=14.= Hīc permīsit virīs clāriōribus ut convīvia eōdem cultū quō ipse et ministrīs similibus exhibērent. In ēditiōne 25 mūnerum post victōriam adeō māgnificus fuit ut centum simul leōnēs exhibuisse trādātur. Cum igitur fortūnātam rem pūblicam et virtūte et mānsuetūdine reddidisset, obiit XVIII imperiī annō, vītae LXI, et omnibus certātim adnitentibus inter Dīvōs relātus est. 30

80 _Commodus Emperor, 180-193 A.D._

=15.= Hūius successōr L. Antōnīnus Commodus nihil paternum habuit, nisi quod contrā Germānōs fēlīciter et ipse pūgnāvit. Septembrem mēnsem ad nōmen suum trānsferre conātus est, ut Commodus dīcerētur. Sed lūxuriā et obscēnitāte dēprāvātus gladiātōriīs armīs saepissimē in lūdō, 5 deincēps etiam in amphitheātrō cum hūiusmodī hominibus dīmicāvit. Obiit morte subitā atque adeō ut strangulātus vel venēnō interfectus putārētur, cum annīs XII post patrem et VIII mēnsibus imperāsset, tantā exsecrātiōne omnium ut hostis humānī generis etiam mortuus iūdicārētur. 10

_Pertinax Emperor, 193 A.D._

=16.= Huic successit Pertināx, grandaevus iam et quī septuāgenāriam attigisset aetātem, praefectūram urbī tum agēns, ex senātūs cōnsultō imperāre iussus. Octōgēsimō diē imperiī praetōriānōrum mīlitum sēditiōne et Iūliānī scelere occīsus est. 15

=17.= Post eum Salvius Iūliānus rem pūblicam invāsit, vir nōbilis et iūre perītissimus, nepōs Salvī Iūliānī, quī sub Dīvō Hadriānō perpetuum composuit ēdictum. Victus est ā Sevērō apud Mulvium pontem, interfectus in Palātiō. Vīxit mēnsibus septem postquam coeperat imperāre. 20

_Septimius Severus Emperor, 193-211 A.D._

=18.= Hinc imperiī Rōmānī administrātiōnem Septimius Sevērus accēpit, oriundus ex Āfricā prōvinciā Tripolitānā, oppidō Leptī. Sōlus omnī memoriā[175] et ante et posteā ex Āfricā imperātōr fuit. Hīc prīmum fiscī advocātus, mox mīlitāris tribūnus, per multa deinde et varia officia atque 25 81 honōrēs ūsque ad administrātiōnem tōtīus reī pūblicae vēnit. Pertinācem sē appellārī voluit in honōrem ēius Pertinācis, quī ā Iūliānō fuerat occīsus. Parcus admodum fuit, natūrā saevus. Bella multa et fēlīciter gessit. Pescennium Nigrum, quī in Aegyptō et Syriā rebellāverat, apud Cȳzicum 5 interfēcit. Parthōs vīcit et Arabās interiōrēs et Adiabēnōs. Arabās eō ūsque superāvit ut etiam prōvinciam ibi faceret. Idcircō Parthicus, Arabicus, Adiabēnicus dictus est. Multa tōtō orbe Rōmānō reparāvit. Sub eō etiam Clōdius Albīnus, quī in occidendō Pertināce socius fuerat Iūliānō,[176] Caesarem 10 sē in Galliā fēcit, victusque apud Lugdūnum est interfectus.

=19.= Sevērus tamen praeter bellicam glōriam etiam cīvīlibus studiīs clārus fuit et litterīs doctus, philosophiae scientiam ad plēnum adeptus. Novissimum bellum in Britanniā habuit, utque receptās prōvinciās omnī sēcūritāte mūnīret, 15 vāllum per CXXXII passuum mīlia ā marī ad mare dēdūxit. Dēcessit Eborācī admodum senex, imperiī annō sextō decimō, mēnse tertiō. Dīvus appellātus est. Nam fīliōs duōs successōrēs relīquit, Bassiānum et Getam, sed Bassiānō Antōnīnī nōmen ā senātū voluit impōnī. Itaque dictus 20 est M. Aurēlius Antōnīnus Bassiānus patrīque successit. Nam Geta hostis pūblicus iūdicātus cōnfestim periit.

_Caracalla Emperor, 211-217 A.D._

=20.= M. igitur Aurēlius Antōnīnus Bassiānus, īdemque Caracalla, mōrum ferē paternōrum fuit, paulō asperior et mināx. Opus Rōmae ēgregium fēcit lavācrī, quae thermae Antōnīniānae 25 appellantur, nihil praetereā memorābile. Impatientis libīdinis, quī novercam suam Iūliam uxōrem dūxerit. Dēfūnctus est in Osdroēna apud Edessam moliēns adversum 82 Parthōs expedītiōnem annō imperiī sextō, mēnse secundō, vix ēgressus quadrāgēsimum tertium annum. Fūnere pūblicō ēlātus est.

_Macrinus Emperor, 218 A.D._

=21.= Deinde Opilius Macrīnus, quī praefectus praetōriō erat, cum fīliō Diadūmenō factī imperātōrēs nihil memorābile 5 ex temporis brevitāte gessērunt. Nam imperium eōrum duum mēnsuum et ūnīus annī fuit. Sēditiōne mīlitārī ambō pariter occīsī sunt.

_Heliogabalus Emperor, 218-221 A.D._

=22.= Creātus est post hōs M. Aurēlius Antōnīnus. Hīc Antonīnī Caracallae fīlius putābātur, sacerdōs autem 10 Heliogabalī templī erat. Is cum Rōmam ingentī et mīlitum et senātūs exspectātiōne vēnisset, probrīs sē omnibus contāmināvit. Impudicissimē et obscēnissimē vīxit, bienniōque post et octō mēnsibus tumultū interfectus est mīlitārī et cum eō māter Symiasera. 15

_Alexander Severus Emperor, 221-235 A.D._

=23.= Successit huic Aurēlius Alexander, ab exercitū Caesar, ā senātū Augustus nōminātus, iuvenis admodum, susceptōque adversus Persās bellō Xerxēn, eōrum rēgem, glōriōsissimē vīcit. Mīlitārem disciplīnam sevērissimē rēxit. Quāsdam tumultuantēs legiōnēs integrās exauctorāvit. 20 Adsessōrem habuit vel scriniī magistrum Ulpiānum, iūris conditōrem. Rōmae quoque favōrābilis fuit. Periit in Galliā mīlitārī tumultū tertiō decimō imperiī annō et diē nōnō. In Mamaeam, mātrem suam, ūnicē pius.

83 LIBER NŌNUS

FROM THE ACCESSION OF MAXIMUS TO THE ABDICATION OF DIOCLETIAN, 235-305 A.D.

_Maximinus Emperor, 235-237 A.D._

=1.= Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus ad imperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūs intercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellō adversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōr esset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est 5 dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quō imperāverat trienniō et paucīs diēbus.

_Antonius Gordianus Emperor, 237-238 A.D. Gordianus III Emperor, 238-244 A.D._

=2.= Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus, Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānus nōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū 10 mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnō imperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmam vēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt, sōlī[177] Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodum puer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum 15 Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellum intulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīciter gessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēns haud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī, quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō 20 mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum est Euphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit, ipsum Dīvum appellāvit.

_Philip Emperor, 244-249 A.D._

84 =3.= Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperium invāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam ex Syriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annus Rōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumque celebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt, 5 senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnque imperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.

_Metius Decius Emperor, 249-251 A.D._

=4.= Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātus imperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motum fuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae 10 lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse et fīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruit inter Dīvōs referrī.

_Gallus Hostilianus and Volusianus Emperors, 251-253 A.D._

=5.= Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallī fīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās 15 mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectī essent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō. Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178] et morbīs atque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.

_Aemilianus Emperor, 253 A.D._

=6.= Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac 20 tertiō mēnse exstinctus est.

_Valerianus Emperor, 253-260 A.D._

=7.= Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns ab exercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnus 85 quoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperium Rōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuit vel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennam ūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēns ā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus 5 apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.

_Gallienus Emperor, 260-268 A.D._

=8.= Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperium prīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsē gessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuē fēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat, 10 et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnem lascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsā ignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīs Galliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānō ultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia, 15 Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia ā Sarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniās penetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt, Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibi coeperant vindicāre. 20

=9.= Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō Rōmānō Postumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsit et per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciās ingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quī sēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem, 25 quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novās mōliente, dīripiendam[179] mīlitibus trādere nōluisset. Post eum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundō 86 diē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpit imperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180] esset et mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus est āctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annō secundō. 5

=10.= Huic successit Tetricus senātor, quī Aquitāniam honōre praesidīs administrāns absēns ā mīlitibus imperātōr ēlēctus est et apud Burdigalam purpuram sūmpsit. Sēditiōnēs multās mīlitum pertulit. Sed dum haec in Galliā geruntur, in Oriente per Odenāthum Persae victī sunt. Dēfēnsā 10 Syriā, receptā Mesopotamiā ūsque ad Ctēsiphōntem Odenāthus penetrāvit.

_Claudius Emperor, 268-270 A.D._

=11.= Ita Galliēnō rem pūblicam dēserente Rōmānum imperium in Occidente per Postumum, per Odenāthum in Oriente servātum est. Galliēnus intereā Mediōlānī cum Valeriānō 15 frātre occīsus est imperiī annō nōnō, Claudiusque eī successit ā mīlitibus ēlēctus, ā senātū appellatus Augustus. Hīc Gothōs Īllyricum Macedoniamque vāstantēs ingentī proeliō vīcit. Parcus vir ac modestus et iūstī[181] tenāx ac reī pūblicae gerendae idōneus, quī tamen intrā imperiī biennium morbō 20 interiit. Dīvus appellātus est. Senātus eum ingentī honōre decorāvit, scīlicet ut in cūriā clipeus ipsī aureus, item in Capitōliō statua aurea pōnerētur.

_Quintillus Emperor, 270 A.D._

=12.= Quintillus post eum, Claudī frāter, cōnsēnsū mīlitum imperātōr ēlēctus est, ūnicae moderātionīs[180] vir et 25 87 cīvīlitātis, aequandus frātrī vel praeponendus. Cōnsēnsū senātūs appellātus Augustus septimō decimō diē imperiī occīsus est.

_Aurelian Emperor, 270-275 A.D._

=13.= Post eum Aurēliānus suscēpit imperium, Dāciā Rīpēnsī oriundus, vir in bellō potēns, animī tamen immodicī et ad crūdēlitātem prōpēnsiōris. Is quoque Gothōs strēnuissimē 5 vīcit. Rōmānam diciōnem ad fīnēs prīstinōs variā bellōrum fēlīcitāte revocāvit. Superāvit in Galliā Tetricum apud Catalaunōs ipsō Tetricō prōdente exercitum suum, cūius adsiduās sēditiōnēs ferre nōn poterat. Quīn etiam per litterās occultās Aurēliānum ita fuerat dēprecātus ut inter 10 alia versū[182] Vergiliānō uterētur: ‘Ēripe mē hīs, invicte, malīs.’ Zēnobiam quoque, quae occīsō Odenāthō marītō Orientem tenēbat, haud longē ab Antiochīā sine gravī proeliō cēpit, ingressusque Rōmam nōbilem triumphum quasi receptor Orientis Occidentisque ēgit praecēdentibus 15 currum Tetricō et Zēnobiā. Quī quidem Tetricus corrēctor Lūcāniae posteā fuit ac prīvātus diūtissimē vīxit; Zēnobia autem posterōs, quī adhūc manent, Rōmae relīquit.

=14.= Hōc imperante etiam in urbe monētāriī rebellāvērunt vitiātīs pecūniīs et Fēlīcissimō rationālī interfectō. Quōs 20 Aurēliānus victōs ultimā crūdēlitāte compescuit. Plūrimōs nōbilēs capite[183] damnāvit. Saevus et sanguinārius ac necessārius magis in quibusdam quam in ūllō amābilis imperātōr. Trux omnī tempore, etiam fīliī sorōris interfector, disciplīnae tamen mīlitāris et morum dissolūtōrum māgnā ex parte corrēctor. 25

=15.= Urbem Rōmam mūrīs fīrmiōribus cīnxit. Templum 88 Sōlī aedificāvit, in quō īnfīnītum aurī gemmārumque cōnstituit. Prōvinciam Dāciam, quam Trāiānus ultrā Dānuvium fēcerat, intermīsit, vāstātō omnī Īllyricō et Moesiā dēspērāns eam posse retinērī, abductōsque Rōmānōs ex urbibus et agrīs Dāciae in mediā Moesiā conlocāvit appellāvitque eam 5 Dāciam, quae nunc duās Moesiās dīvīdit et est in dextrā Dānuviō in mare fluentī, cum anteā fuerit in laevā. Occīditur servī suī fraude, quī ad quōsdam mīlitārēs virōs, amīcōs ipsīus, nōmina pertulit adnotāta falsō manum ēius imitātus, tamquam Aurēliānus ipsōs pārāret occīdere; itaque ut 10 praevenīrētur, ab īsdem interfectus est in itineris mediō, quod inter Cōnstantīnopolim et Hēraclēam est strātae veteris; locus Caenophrūrium appellātur. Mors tamen ēius inulta nōn fuit. Meruit quoque inter Dīvōs referrī.

_Tacitus Emperor, 275-276 A.D._

=16.= Tacitus post hunc suscēpit imperium, vir ēgregiē morātus 15 et reī pūblicae gerendae idōneus. Nihil tamen clārum potuit ostendere intrā sextum mēnsem imperiī morte praeventus. Flōriānus, quī Tacitō successerat, duōbus mēnsibus et diēbus XX in imperiō fuit neque quicquam dīgnum memoriā ēgit. 20

_Probus Emperor, 276-282 A.D._

=17.= Post hunc Probus, vir inlūstris glōriā mīlitārī, ad administrātiōnem reī pūblicae accessit. Galliās ā barbarīs occupātās ingentī proeliōrum fēlīcitāte restituit. Quōsdam imperium ūsūrpāre cōnātōs, scīlicet Sāturnīnum in Oriente, Proculum et Bonōsum Agrippīnae, certāminibus oppressit. 25 Vineās Gallōs et Pannoniōs habēre permīsit, opere mīlitārī Almam montem apud Sirmium et Aureum apud Moesiam superiōrem vīneīs cōnseruit et prōvinciālibus colendōs dedit. 89 Hīc cum bella innumera gessisset, pāce pārātā dīxit brevī mīlitēs necessāriōs nōn futūrōs. Vir ācer, strēnuus, iūstus et quī Aurēliānum aequāret glōriā mīlitārī, morum autem cīvīlitāte superāret. Interfectus tamen est Sirmī tumultū mīlitārī in turrī ferrātā. 5

_Carus Emperor, 282-283 A.D. Carus and Numerianus Emperors, 283-284 A.D._

=18.= Post hunc Cārus est factus Augustus, Narbōne nātus in Galliā. Is cōnfestim Carīnum et Numeriānum fīliōs Caesarēs fēcit. Sed dum bellum adversus Sarmatās gerit, nūntiātō Persārum tumultū ad Orientem profectus rēs contrā Persās nōbilēs gessit. Ipsōs proeliō fūdit, Cōchēn et 10 Ctēsiphōntem, urbēs nōbilissimās, cēpit. Et cum castra suprā Tigridem habēret, vī dīvīnī fulminis periit. Numeriānus quoque, fīlius ēius, quem sēcum Caesarem ad Persās dūxerat, adulēscēns ēgregiae indolis, cum oculōrum dolōre correptus in lectīculā veherētur, impulsōre Aprō, quī socer ēius 15 erat, per īnsidiās occīsus est. Et cum dolō occultārētur ipsīus mors, quoūsque Aper invādere posset imperium, fētōre cadāveris prōdita est. Mīlitēs enim, quī eum sequebantur, putōre commōtī dēductīs lectīculae palliīs post aliquot diēs mortem ēius nōtam habēre potuērunt. 20

_Diocletian Emperor, 284-305 A.D._

=19.= Intereā Carīnus, quem Caesarem ad Parthōs proficīscēns Cārus in Īllyricō, Galliā, Italiā relīquerat, omnibus sē sceleribus inquināvit. Plūrimōs innoxiōs fīctīs crīminibus occīdit, mātrimōnia nōbilia corrūpit, condiscipulīs[184] quoque, quī eum in auditōriō vel levī fatīgātiōne taxāverant, perniciōsus 25 90 fuit. Ob quae omnibus hominibus invīsus nōn multō post poenās dedit. Nam dē Perside victor exercitus rediēns, cum Cārum Augustum fulmine, Numeriānum Caesarem īnsidiīs perdidisset, Dioclētiānum imperātōrem creāvit, Dalmatiā oriundum, virum obscūrissimē nātum, adeō ut ā 5 plerīsque scrībae fīlius, ā nōnnūllīs Ānullīnī senātōris lībertīnus fuisse crēdātur.

=20.= Is prīma mīlitum cōntiōne iūrāvit Numeriānum nūllō suō dolō interfectum, et cum iūxtā eum Aper, quī Numeriānō īnsidiās fēcerat, cōnstitisset, in cōnspectū exercitūs manū 10 Dioclētiānī percussus est. Posteā Carīnum omnium odiō et dētestātiōne vīventem apud Margum ingentī proeliō vīcit, prōditum ab exercitū suō, quem fortiōrem habēbat, aut certē dēsertum, inter Viminācium atque Aureum montem. Ita rērum[185] Rōmānārum potītus cum tumultum rūsticānī in 15 Galliā concitāssent et factiōnī suae Bacaudārum nōmen impōnerent, ducēs autem habērent Amandum et Aeliānum, ad subigendōs eōs Māximiānum Herculium Caesarem mīsit, quī levibus proeliīs agrestēs domuit et pācem Galliae refōrmāvit. 20

=21.= Per haec tempora etiam Carausius quī vīlissimē nātus strēnuae mīlitiae ōrdine fāmam ēgregiam fuerat cōnsecūtus, cum apud Bonōniam per trāctum Belgicae et Armoricī pacandum mare accēpisset, quod Francī et Saxonēs īnfestābant. Multīs barbarīs saepe captīs nec praedā integrā aut 25 prōvincialibus redditā aut imperātōribus missā cum suspiciō esse coepisset cōnsultō ab eō admittī barbarōs, ut trānseuntēs cum praedā exciperet atque hāc sē occasiōne dītāret, ā Māximiānō iussus occīdī purpuram sūmpsit et Britanniās occupāvit. 30

91 _Diocletian makes Maximianus Herculius Augustus, Constantius and Maximianus Caesars._

=22.= Ita cum per omnem orbem terrārum rēs turbātae essent, Carausius in Britanniīs rebellāret, Achilleus in Aegyptō, Āfricam Quīnquegentiānī īnfestārent, Narseus Orientī bellum īnferret, Dioclētiānus Māximiānum Herculium ex Caesare fēcit Augustum, Cōnstantium et Māximiānum 5 Caesarēs, quōrum Cōnstantius per fīliam nepōs Claudī trāditur, Māximiānus Gālerius in Dāciā haud longē ā Serdicā nātus. Atque ut eōs etiam adfīnitāte coniungeret, Cōnstantius prīvīgnam Herculī Theodōram accēpit, ex quā posteā sex līberōs, Cōnstantīnī frātrēs, habuit, Gālerius 10 fīliam Dioclētiānī Valeriam, ambō uxōrēs quās habuerant repudiāre compulsī. Cum Carausiō tamen, cum bella frūstrā temptāta essent contrā virum reī[186] mīlitāris perītissimum, ad postrēmum pāx convēnit. Eum post septennium Allectus, socius ēius, occīdit, atque ipse post eum Britanniās 15 trienniō tenuit. Quī ductū Asclēpiodotī, praefectī praetōriō, oppressus est. Ita Britanniae decimō annō receptae.

=23.= Per idem tempus ā Cōnstantiō Caesare in Galliā bene pūgnātum est. Circā Lingonas diē ūnā adversam et secundam fortūnam expertus est. Nam cum repentē barbarīs ingruentibus 20 intrā cīvitātem esset coāctus tam praecipitī necessitāte ut clausīs portīs in mūrum fūnibus tollerētur, vix quīnque hōrīs mediīs adventante exercitū sexāgintā ferē mīlia Alamannōrum cecīdit. Māximiānus quoque Augustus bellum in Āfricā prōflīgāvit domitīs Quīnquegentiānīs et 25 ad pācem redāctīs. Dioclētiānus obsessum Alexandrīae Achilleum octāvō ferē mēnse superāvit eumque interfēcit. Victōriā acerbē usus est; tōtam Aegyptum gravibus 92 prōscrīptiōnibus caedibusque foedāvit. Eā tamen occāsiōne ōrdināvit prōvide multa et disposuit, quae ad nostram aetātem manent.

=24.= Gālerius Māximiānus prīmum adversus Narseum proelium īnsecundum habuit inter Callinīcum Carrāsque congressus, 5 cum incōnsultē magis quam ignavē dīmicāsset; admodum enim parvā manū cum cōpiōsissimō hoste commīsit.

=25.= Pulsus igitur et ad Dioclētiānum profectus cum eī in itinere occurrisset, tantā īnsolentiā ā Dioclētiānō fertur 10 exceptus ut per aliquot passuum mīlia purpurātus trādātur ad vehiculum cucurrisse; mox tamen per Īllyricum Moesiamque contrāctīs cōpiīs rūrsus cum Narseō, Hormisdae et Sapōris avō, in Armeniā Māiōre pūgnāvit successū ingentī nec minōre cōnsiliō, simul fortitūdine, quippe quī etiam 15 speculātōris mūnus cum alterō aut tertiō equite suscēperit.[187] Pulsō Narseō castra ēius dīripuit; uxōrēs, sorōrēs, līberōs cēpit, īnfīnītam extrīnsecus Persārum nōbilitātem, gazam Persicam cōpiōsissimam. Ipsum in ultimās rēgnī solitūdinēs ēgit. Quārē ā Dioclētiānō in Mesopotamiā cum praesidiīs 20 tum morante ovāns regressus ingentī honōre susceptus est. Varia deinceps et simul et virītim bella gessērunt Carpīs et Basternīs subāctīs, Sarmatīs victīs, quārum nātiōnum ingentēs captīvōrum cōpiās in Rōmānīs fīnibus locāvērunt.

_Diocletian abdicates, 305 A.D._

=26.= Dioclētiānus morātus callidē fuit, sagāx praetereā et 25 admodum subtīlis ingeniī, et quī sevēritātem suam aliēnā invidiā vellet explēre. Dīligentissimus tamen et sollertissimus prīnceps et quī imperiō Rōmānō prīmus rēgiae 93 cōnsuētūdinis fōrmam magis quam Rōmānae lībertātis invexerit[188] adorārīque sē iusserit,[188] cum ante eum cūnctī salūtārentur. Ōrnamenta gemmārum vestibus calciāmentīsque indidit. Nam prius imperiī īnsīgnē in chlamyde purpureā tantum erat, reliqua commūnia. 5

=27.= Herculius autem prōpalam ferus et incīvīlis ingeniī, asperitātem suam etiam vultūs horrōre sīgnificāns. Hīc natūrae suae indulgēns Dioclētiānō in omnibus est sevēriōribus cōnsiliīs obsecutus. Cum tamen ingravēscente aevō parum sē idōneum Dioclētiānus moderandō imperiō esse 10 sentīret, auctor Herculiō fuit ut in vītam prīvātam concēderent et statiōnem tuendae reī pūblicae viridiōribus iūniōribusque mandārent. Cuī aegrē conlēga obtemperāvit. Tamen uterque ūnō diē prīvātō habitū imperiī īnsīgnē mūtāvit, Nicomediae Dioclētiānus, Herculius Mediōlānī, 15 post triumphum inclutum, quem Rōmae ex numerōsīs gentibus ēgerant, pompā ferculōrum inlūstrī, quā Narseī coniugēs sorōrēsque et līberī antē currum ductī sunt. Concessērunt tamen Salōnās ūnus, alter in Lūcāniam.

=28.= Dioclētiānus prīvātus in vīllā, quae haud procul ā 20 Salōnīs est, praeclārō ōtiō cōnsenuit, inūsitātā virtūte ūsus, ut sōlus omnium post conditum Rōmānum imperium ex tantō fastīgiō sponte ad prīvātae vītae statum cīvīlitātemque remeāret. Contigit igitur eī, quod nūllī post nātōs hominēs, ut cum prīvātus obīsset,[189] inter Dīvōs tamen referrētur. 25

94 LIBER DECIMUS

FROM THE ABDICATION OF DIOCLETIAN TO THE DEATH OF JOVIAN, 305-364 A.D.

_Constantius I and Galerius Emperors, 305-306 A.D._

=1.= Hīs igitur abeuntibus administrātiōne reī pūblicae Cōnstantius et Gālerius Augustī creātī sunt dīvīsusque inter eōs ita Rōmānus orbis, ut Galliam, Ītaliam, Āfricam Cōnstantius, Īllyricum, Asiam, Orientem Gālerius obtinēret, sūmptīs duōbus Caesaribus. Cōnstantius tamen contentus 5 dīgnitāte[190] Augustī Ītaliae atque Āfricae administrandae sollicitūdinem recusāvit, vir ēgregius et praestantissimae cīvīlitātis, dīvitiīs prōvinciālium ac prīvātōrum studēns, fiscī commoda nōn admodum adfectāns, dīcēnsque melius pūblicās opēs ā prīvātīs habērī quam intrā ūnum claustrum 10 reservārī, adeō autem cultūs modicī ut festīs diēbus, sī amīcīs numerōsiōribus esset epulandum, prīvātōrum eī argentō ōstiātim petītō trīclīnia sternerentur. Hīc nōn modo amābilis, sed etiam venerābilis Gallīs fuit, praecipuē quod Dioclētiānī suspectam prūdentiam et Māximiānī 15 sanguināriam temeritātem imperiō ēius ēvāserant. Obiit in Britanniā Eborācī prīncipātūs annō tertiō decimō atque inter Dīvōs relātus est.

_Constantine Emperor, 306-307 A.D._

=2.= Gālerius, vir et probē morātus et ēgregius rē mīlitārī, cum Ītaliam quoque sinente Cōnstantiō administrātiōnī 20 suae accessisse sentīret, Caesarēs duōs creāvit, Māximīnum, quem Orientī praefēcit, et Sevērum, cuī Ītaliam dedit. Ipse 95 in Īllyricō morātus est. Verum Cōnstantiō mortuō Cōnstantīnus, ex obscūriōre mātrimōniō ēius fīlius, in Britanniā creātus est imperātōr et in locum patris exoptātissimus moderātor accessit. Rōmae intereā praetōriānī excītō tumultū Māxentium, Herculī fīlium, quī haud procul ab urbe 5 in vīllā pūblicā morābātur, Augustum nūncupāvērunt. Quō nūntiō Māximiānus Herculius ad spem adrectus resūmendī fastīgiī quod invītus āmīserat, Rōmam advolāvit ē Lūcāniā, quam sedem prīvātus ēlēgerat in agrīs amoenissimīs cōnsenēscēns, Dioclētiānumque etiam per litterās adhortātus 10 est ut dēpositam resūmeret potestātem, quās ille inrīsās habuit. Sed adversum motum praetōriānōrum atque Māxentī Sevērus Caesar Rōmam missus ā Gāleriō cum exercitū vēnit obsidēnsque urbem mīlitum suōrum scelere dēsertus est. Auctae Māxentī opēs cōnfirmātumque imperium. Sevērus 15 fugiēns Ravennae interfectus est.

=3.= Herculius tamen Māximiānus post haec in cōntiōne exercitūs fīlium Māxentium nūdāre conātus sēditiōnem et convīcia mīlitum tulit. Inde ad Galliās profectus est dolō compositō, tamquam ā fīliō esset expulsus,[191] ut Cōnstantīnō 20 generō iungerētur, mōliēns tamen Cōnstantīnum repertā occāsiōne interficere, quī in Galliīs et mīlitum et prōvinciālium ingentī iam favōre rēgnābat caesīs Francīs atque Alamannīs captīsque eōrum rēgibus, quōs etiam bestiīs, cum māgnificum spectāculum mūneris parāsset, obiēcit. 25 Dētēctīs igitur īnsidiīs per Faustam fīliam, quae dolum virō nūntiāverat, profūgit Herculius Massiliaeque oppressus (ex eā etiam nāvigāre ad fīlium praeparābat) poenās dedit iūstissimō exitū, vir ad omnem ācerbitātem saevitiamque prōclīvis, īnfīdus, incommodus, cīvīlitātis penitus expers. 30

96 _Licinius Emperor, 307-324 A.D._

=4.= Per hōc tempus ā Gāleriō Licinius imperātōr est factus, Dāciā oriundus, nōtus eī antīquā cōnsuētūdine et in bellō, quod adversus Narseum gesserat, strēnuis labōribus et officiīs acceptus. Mors Gālerī cōnfestim secūta. Ita rēs pūblica tum ā novīs quattuor imperātōribus tenēbātur, 5 Cōnstantīnō et Māxentiō, fīliīs Augustōrum, Liciniō et Māximīnō, novīs hominibus. Quīntō tamen Cōnstantīnus imperiī suī annō bellum adversum Māxentium cīvīle commōvit, cōpiās ēius multīs proeliīs fūdit, ipsum postrēmō Rōmae adversum nōbilēs omnibus exitiīs saevientem apud pontem 10 Mulvium vīcit Ītaliāque est potītus. Nōn multō[192] deinceps in Oriente quoque adversum Licinium Māximīnus rēs novās mōlītus vīcīnum exitium fortuītā apud Tarsum morte praevēnit.

_Constantine the Great sole Ruler, 324-337 A.D._

=5.= Cōnstantīnus tamen, vir ingēns et omnia efficere nītēns 15 quae animō praeparāsset,[193] simul prīncipātum tōtīus orbis adfectāns, Liciniō bellum intulit, quamquam necessitūdō et adfīnitās cum eō esset; nam soror Cōnstantia nūpta Liciniō erat. Ac prīmō eum in Pannoniā Secundā ingentī apparātū bellum apud Cibalās īnstruentem repentīnus oppressit 20 omnīque Dardaniā, Moesiā, Macedoniā potītus numerōsās prōvinciās occupāvit.

=6.= Varia deinceps inter eōs bella gesta, et pāx reconciliāta ruptaque est. Postremō Licinius nāvālī et terrestrī proeliō victus apud Nicomediam sē dēdidit et contrā religiōnem 25 sacrāmentī Thessalonīcae prīvātus occisus est. Eō tempore rēs Rōmāna sub ūnō Augustō et tribus Caesaribus, quod 97 numquam aliās, fuit, cum līberī Cōnstantīnī Galliae, Orientī Ītaliaeque praeessent. Verum īnsolentiā rērum secundārum aliquantum Cōnstantīnus ex illā favōrābilī animī docilitāte mūtāvit. Prīmum necessitūdinēs persecūtus ēgregium virum fīlium et sorōris fīlium, commodae indolis iuvenem, 5 interfēcit, mox uxōrem, post numerōsōs amīcōs.

=7.= Vir prīmō imperiī tempore optimīs prīncipibus, ultimō mediīs comparandus. Innumerae in eō animī corporisque virtūtēs clāruērunt. Mīlitāris glōriae appetentissimus, fortūnā in bellīs prōsperā fuit, vērum ita ut nōn superāret 10 industriam. Nam etiam Gothōs post cīvīle bellum variē prōflīgāvit pāce hīs ad postremum datā, ingentemque apud barbarās gentēs memoriae grātiam conlocāvit. Cīvīlibus artibus et studiīs līberālibus dēditus, adfectātor iūstī amōris, quem ab omnibus sibi et līberālitāte et docilitāte quaesīvit, 15 sīcut in nōnnūllōs amīcōs dubius, ita in reliquōs ēgregius, nihil occāsiōnum praetermittēns, quō opulentiōrēs eōs clāriōrēsque praestāret.

=8.= Multās lēgēs rogāvit, quāsdam ex bonō et aequō, plērāsque superfluās, nōnnūllās sevērās, prīmusque urbem nōminis 20 suī ad tantum fastīgium ēvehere mōlītus est, ut Rōmae aemulam faceret. Bellum adversus Parthōs mōliēns, quī iam Mesopotamiam fatīgābant, ūnō et trīcēsimō annō imperiī, aetātis sextō et sexāgēsimō, Nicomediae in vīllā pūblicā obiit. Dēnūntiāta mors ēius est etiam per crīnītam 25 stellam, quae inūsitātae māgnitūdinis aliquamdiū fūlsit; eam Graecī comētēn vocant. Atque inter Dīvōs meruit referrī.

_The Sons of Constantine rule, 337-360 A.D._

=9.= Is successōrēs fīliōs trēs relīquit atque ūnum frātris fīlium. Vērum Dalmatius Caesar prōsperrimā indole neque 30 98 patruō absimilis haud multō post oppressus est factiōne mīlitārī et Cōnstantiō, patruēlī suō, sinente potius quam iubente. Cōnstantīnum porrō bellum frātrī īnferentem et apud Aquilēiam incōnsultius proelium aggressum Cōnstantis ducēs interēmērunt. Ita rēs pūblica ad duōs Augustōs 5 redācta. Cōnstantis imperium strēnuum aliquamdiū et iūstum fuit. Mox cum et valetūdine imprōsperā et amīcīs prāviōribus uterētur, ad gravia vitia conversus, cum intolerābilis prōvinciālibus, mīlitī iniūcundus esset, factiōne Māgnenti occīsus est. Obiit haud longē ab Hispāniīs in castrō, 10 cuī Helenae[194] nōmen est, annō imperiī septimō decimō, aetātis trīcēsimō, rēbus tamen plurimīs strēnuē in mīlitiā gestīs exercituīque per omne vītae tempus sine gravī crūdēlitāte terribilis.

=10.= Dīversa Cōnstantī fortūna fuit. Ā Persīs enim multa 15 et gravia perpessus saepe captīs oppidīs, obsessīs urbibus, caesīs exercitibus, nūllumque eī contrā Sapōrem prōsperum proelium fuit, nisi quod apud Singara haud dubiam victōriam ferōciā mīlitum āmīsit, quī pūgnam sēditiōsē et stolidē contrā ratiōnem bellī diē iam praecipitī poposcērunt. Post 20 Cōnstantis necem Māgnentiō Ītaliam, Āfricam, Galliās obtinente etiam Īllyricum rēs novās habuit, Vetraniōne ad imperium cōnsēnsū mīlitum ēlēctō. Quem grandaevum iam et cūnctīs amābilem diūturnitāte et fēlīcitāte mīlitiae ad tuendum Īllyricum prīncipem creāvērunt, virum probum et 25 mōrum veterum ac iūcundae cīvīlitātis, sed omnium līberālium artium expertem adeō ut nē elementa quidem prīma litterārum nisi grandaevus et iam imperātōr accēperit.

=11.= Sed ā Cōnstantiō, quī ad ultiōnem frāternae necis bellum cīvīle commōverat, abrogātum est Vetraniōnī imperium; 30 99 novō inūsitātōque mōre cōnsēnsū mīlitum dēponere īnsīgnē compulsus. Rōmae quoque tumultus fuit Nepotiānō, Cōnstantīnī sorōris fīliō, per gladiātōriam manum imperium vīndicante, quī saevīs exōrdiīs[195] dīgnum exitum nactus est. Vīcēsimō enim atque octāvō diē a Māgnentiānīs ducibus 5 oppressus poenās dedit. Caput ēius pīlō per urbem circumlātum est, gravissimaeque prōscrīptiōnēs et nōbilium caedēs fuērunt.

=12.= Nōn multō post Māgnentius apud Mursam prōflīgātus aciē est ac paene captus. Ingentēs Rōmānī imperiī vīrēs eā 10 dīmicātiōne cōnsūmptae sunt, ad quaelibet bella externa idōneae, quae multum triumphōrum possent[196] sēcūritātisque cōnferre. Orientī mox ā Cōnstantiō Caesar est datus patruī fīlius Gallus, Māgnentiusque dīversīs proeliīs victus vim vītae suae apud Lugdūnum attulit imperiī annō tertiō, 15 mēnse septimō, frāter quoque ēius Decentius Senonibus, quem ad tuendās Galliās Caesarem mīserat.

=13.= Per haec tempora etiam ā Cōnstantiō multīs incīvīlibus gestīs Gallus Caesar occīsus est, vir natūrā ferus et ad tyrannidem prōnior, sī suō iūre imperāre licuisset.[197] 20 Silvānus quoque in Galliā rēs novās mōlītus ante diem trīcēsimum exstīnctus est, sōlusque imperiō Rōmānō eō tempore Cōnstantius prīnceps et Augustus fuit.

=14.= Mox Iūliānum Caesarem ad Galliās mīsit, patruēlem suum, Gallī frātrem, trāditā eī in mātrimōnium sorōre, 25 cum multa oppida barbarī expūgnāssent, alia obsidērent, ubique foeda vāstitās esset Rōmānumque imperium nōn dubiā iam calamitāte nūtāret. Ā quō modicīs cōpiīs apud Argentorātum, Galliae urbem, ingentēs Alamannōrum cōpiae 100 exstīnctae sunt, rēx nōbilissimus captus, Galliae restitūtae. Multa posteā per eundem Iūliānum ēgregiē adversum barbarōs gesta sunt summōtīque ultrā Rhēnum Germānī et fīnibus suīs Rōmānum imperium restitūtum.

_Julian Emperor, 360-363 A.D._

=15.= Neque multō post, cum Germāniciānī exercitūs ā Galliārum 5 praesidiō tollerentur, cōnsēnsū mīlitum Iūliānus factus Augustus est, interiectōque annō ad Īllyricum obtinendum profectus Cōnstantiō Parthicīs proeliīs occupātō. Quī rēbus cognitīs ad bellum cīvīle conversus in itinere obiit inter Ciliciam Cappadociamque annō imperiī octāvō et trīcēsimō, 10 aetātis quīntō et quadrāgēsimō, meruitque inter Dīvōs referrī, vir ēgregiae tranquillitātis, placidus, nimium amīcīs[198] et familiāribus crēdēns, mox etiam uxōribus dēditior, quī tamen prīmīs imperiī annīs ingentī sē modestiā ēgerit, familiārium etiam locuplētātor neque inhonōrēs sinēns, quōrum 15 labōriōsa expertus fuisset officia, ad sevēritātem tamen prōpēnsior, sī suspīciō imperiī movērētur, mītis aliās, et cūius in cīvīlibus magis quam in externīs bellīs sit laudanda fortūna.

_Eutropius takes part in the Parthian Expedition, 363 A.D._

=16.= Hinc Iūliānus rērum potītus est ingentīque apparātū 20 Parthīs intulit bellum, cuī expedītiōnī ego quoque interfuī. Aliquot oppida et castella Persārum in dēditiōnem accēpit vel vī expūgnāvit Assyriamque populātus castra apud Ctēsiphōntem statīva aliquamdiū habuit. Remeānsque victor, dum sē incōnsultius proeliīs īnserit, hostīlī manū 25 interfectus est VI Kal. Iul., imperiī annō septimō, aetātis 101 alterō et trīcēsimō atque inter Dīvōs relātus est, vir ēgregius et rem publicam īnsīgniter moderātūrus, sī per fāta licuisset. Līberālibus disciplīnīs apprīmē ērudītus, Graecīs doctior atque adeō ut Latīna ērudītiō nēquāquam cum Graecā scientiā convenīret, fācundiā ingentī et prōmptā, memoriae 5 tenācissimae, in quibusdam philosophō proprior. In amīcōs līberālis, sed minus dīligēns quam tantum prīncipem decuit. Fuērunt enim nōnnūllī quī vulnera glōriae ēius īnferrent. In prōvinciālēs iūstissimus et tribūtōrum, quātenus fierī posset, repressor. Cīvīlis in cūnctōs, mediōcrem habēns 10 aerāriī cūram, glōriae avidus ac per eam animī plērumque immodicī, religiōnis Christiānae nimius īnsectātor, perinde tamen ut cruōre abstinēret, M. Antōnīnō nōn absimilis, quem etiam aemulārī studēbat.

_Jovian Emperor, 363-364 A.D._

=17.= Post hunc Ioviānus, quī tunc domesticus mīlitābat, 15 ad obtinendum imperium cōnsēnsū exercitūs lēctus est, commendātiōne patris mīlitibus quam suā nōtior. Quī iam turbātīs rēbus exercitū quoque inopiā labōrante ūnō ā Persīs atque alterō proeliō victus pācem cum Sapōre, necessāriam quidem, sed ignōbilem, fēcit multātus fīnibus[199] ac nōnnūllā 20 imperiī Rōmānī parte trāditā. Quod ante eum annīs mīlle centum et duōbus dē vīgintī ferē, ex quō Rōmānum imperium conditum erat, numquam accīdit. Quīn etiam legiōnēs nostrae ita et apud Caudium per Pontium Telesīnum et in Hispāniā apud Numantiam et in Numidiā sub iūgum missae 25 sunt, ut nihil tamen fīnium trāderētur. Ea pācis condiciō nōn penitus reprehendenda foret, sī foederis necessitātem tum cum integrum fuit mutāre voluisset, sīcut a Rōmānīs 102 omnibus hīs bellīs, quae commemorāvī, factum est. Nam et Samnītibus et Numantīnīs et Numidīs cōnfestim bella inlāta sunt neque pāx rata fuit. Sed dum aemulum imperiī verētur, intra Orientem residēns glōriae parum cōnsuluit. Itaque iter ingressus atque Īllyricum petēns in Galatiae 5 fīnibus repentīnā morte obiit, vir aliās neque iners neque imprūdēns.

=18.= Multī exanimātum opīnantur nimiā crūditāte (inter cēnandum enim epulīs indulserat), aliī odōre cubiculī, quod ex recentī tēctōriō calcis grave quiēscentibus erat, quidam 10 nimietāte prūnārum, quās gravī frīgore adolērī multās iusserat. Dēcessit imperiī mēnse septimō, tertiō decimō Kal. Mārt., aetātis tertiō et trīcēsimō annō, ac benīgnitāte prīncipum quī eī successērunt inter Dīvōs relātus est. Nam et cīvīlitātī propior et natūrā admodum līberālis fuit. 15

Is status erat Rōmānae reī Ioviānō eōdem et Varroniānō cōnsulibus annō urbis conditae mīllēsimō centēsimō et octāvō decimō. Quia autem ad inclutōs prīncipēs venerandōsque perventum est, interim operī modum dabimus. Nam reliqua stilō māiōre dīcenda sunt. Quae nunc nōn tam 20 praetermittimus, quam ad māiōrem scrībendī dīligentiam reservāmus.

FOOTNOTES

[1] H. 521, II, 2; M. 347; A. & G. 325; G. 585; B. 288.

[2] H. 379; M. 197; A. & G. 256; G. 336; B. 181, 1.

[3] H. 431; M. 255, 1; A. & G. 255, _d_, 1; G. 409; B. 227, 2, _a_.

[4] H. 397, 3, N. 3; M. 225, N. 2; A. & G. 216, _c_; G. 372, R. 2; B. 201, 1, _a_.

[5] H. 497, I; M. 382, 3; A. & G. 317, 2; G. 630; B. 282, 2.

[6] H. 517; M. 355; A. & G. 326; G. 586; B. 286, 2.

[7] H. 425, II; M. 242, 1; A. & G. 258, _c_, 2; G. 411; B. 232, 1.

[8] H. 386; M. 202; A. & G. 228; G. 347; B. 187, III.

[9] H. 425, II, 2, N. 2; M. 241, 2; A. & G. 258, _f_, 2; G. 385, N. 1; B. 228, 1, _b_.

[10] H. 235; M. 100, 1; A. & G. 128, _a_, 1; G. 131, 1; B. 116, 1.

[11] H. 397, 3; M. 225, 3; A. & G. 216, _a_, 3; G. 372; B. 201, 1.

[12] H. 384, 4, N. 3; M. 210; A. & G. 235, _b_; G. 353; B. 188, 2, _a_.

[13] H. 385, II, 2; M. 211; A. & G. 229; G. 345, R. 1; B. 188, 2, _d_.

[14] H. 509, N. 3; M. 403; A. & G. 337, _a_, 3; G. 596, 2; B. 320.

[15] H. 497, II; M. 328; A. & G. 317, 1; G. 545, 1; B. 282, 1.

[16] H. 498, I; M. 333, 1; A. & G. 331, _d_; G. 546; B. 295, 4.

[17] H. 412, 2; M. 233, 2; A. & G. 258, _a_, N. 2; G. 390, 2; B. 229, 1.

[18] H. 380, II; M. 199, 1; A. & G. 258, _b_; G. 337; B. 182, 1, _a_.

[19] H. 450, 4; M. 443, 1; A. & G. 102, _b_; G. 307, 2; B. 246, 3.

[20] H. 500, II: 495, VI; M. 337: 316, 2; A. & G. 319, 1: 287, _c_, R.; G. 552, 1: 513; B. 284, 1: 268, 6.

[21] H. 396, III; M. 216; A. & G. 217; G. 363, 2; B. 200.

[22] H. 542, III, N. 2: 544, 1; M. 291: 297; A. & G. 300: 318, _b_; G. 432, R.; B. 338, 3: 339, 2.

[23] H. 549, 3; M. 283; A. & G. 293, _b_, 3; G. 640, 4, (2); B. 304, 3, _b_.

[24] H. 510; M. 366; A. & G. 308; G. 597; B. 304.

[25] H. 396, V; M. 223; A. & G. 215, _b_; G. 365; B. 203, 2.

[26] H. 515, III; M. 378, 1; A. & G. 326; G. 587; B. 309, 3.

[27] H. 235; M. 100, 1; A. & G. 128, _a_; G. 131, 1; B. 116, 1.

[28] H. 385, II, 2; M. 211; A. & G. 229; G. 345, R. 1; B. 188, 2, _d_.

[29] H. 414, I; M. 236; A. & G. 243; G. 390, 2; B. 214, 1.

[30] H. 384, II, 5; M. 205, N.; A. & G. 230; G. 217; B. 187, II, _b_.

[31] H. 429; M. 243, 1; A. & G. 256; G. 393; B. 231.

[32] H. 423; M. 248; A. & G. 250; G. 403; B. 223.

[33] H. 415, I; M. 247, 2; A. & G. 246; G. 401; B. 216.

[34] H. 503, I; M. 383, 1; A. & G. 320; G. 631, 1; B. 283, 2.

[35] H. 384, 4, N. 2; M. 208; A. & G. 235, _a_; G. 350, 1; B. 188, 1.

[36] H. 498, I; M. 333, 2; A. & G. 331; G. 546, 2; B. 295, 1.

[37] H. 409, II; M. 228; A. & G. 220, _a_; G. 378, 3; B. 208, 2, _a_.

[38] H. 235: 516, II; M. 100, 1: 357; A. & G. 128, _a_, 1: 321, G. 131, 1: 541; B. 116, 1: 286, 1.

[39] H. 419, III; M. 245; A. & G. 248; G. 399; B. 220, 1.

[40] H. 374; M. 192, 2; A. & G. 239, _c_; G. 339, _a_; B. 178, 1, _a_.

[41] H. 529, I; M. 388; A. & G. 334; G. 467; B. 300, 1, _a_.

[42] H. 420; M. 247, 1; A. & G. 248, _c_, 1; G. 401; B. 218.

[43] H. 416; M. 254; A. & G. 245; G. 408; B. 219.

[44] H. 542, IV: 544, 1; M. 292: 297; A. & G. 301; G. 433; B. 338, 4, _b_: 339, 1.

[45] H. 424; M. 238, 1; A. & G. 253; G. 397; B. 226.

[46] H. 508: 527, I; M. 363: 402; A. & G. 307, _c_: 337, 3; G. 595, R. 1; B. 319, B, 3rd ex. _a_.

[47] H. 524; M. 392; A. & G. 336, 2; G. 650; B. 314, 1.

[48] H. 412, 3, N.; M. 233, 3; A. & G. 258, _a_, N. 1; G. 391, R. 1; B. 229, 2.

[49] H. 497, II; M. 328; A. & G. 317, 1; G. 545, 1; B. 282, 1.

[50] H. 396, V; M. 221; A. & G. 214, _e_; G. 368; B. 197.

[51] H. 391, I, footnote; M. 214; A. & G. 234, _a_; G. 359; B. 192, 1.

[52] H. 425, II, 2; M. 241, 3; A. & G. 258, _d_; G. 385, N. 1; B. 228, 1, _c_.

[53] H. 385, I; M. 205; A. & G. 227; G. 346; B. 187, II, _a_.

[54] H. 123; M. 55, 1; A. & G. 73; G. 64; B. 53.

[55] H. 404; M. 224; A. & G. 252, _a_; G. 380; B. 203, 3.

[56] H. 524, 2, 2; M. 392, N. 3; A. & G. 336, _d_; G. 628, R. _a_; B, 314, 3.

[57] H. 542, III: 544, 1; M. 291: 297; A. & G. 300; G. 432; B. 338, 3: 339.

[58] H. 396, V; M. 223; A. & G. 215, _b_; G. 365; B. 203, 2.

[59] H. 542, III; M. 291; A. & G. 300; G. 432; B. 338, 3.

[60] H. 419, I; M. 244; A. & G. 248, _a_; G. 392; B. 222.

[61] H. 391, I; M. 214; A. & G. 234, _a_; G. 359; B. 192, 1.

[62] H. 384, 5; M. 205, N.; A. & G. 230; G. 217; B. 187, II, _b_.

[63] H. 425, II, 2; M. 241, 3; A. & G. 258, _f_, 2; G. 385, N. 1; B. 228, 1, _b_.

[64] H. 542, IV, (1); M. 292; A. & G. 301, 1; G. 431; B. 338, 4, _a_.

[65] H. 384, II, 1, 2); M. 208; A. & G. 235; G. 350, 2; B. 188, 1.

[66] H. 429; M. 243, 1; A. & G. 256, 1; G. 393; B. 230.

[67] H. 396, III; M. 216, 1; A. & G. 217; G. 363, 2; B. 200.

[68] H. 416; M. 254; A. & G. 245; G. 408; B. 219.

[69] H. 419, III; M. 245; A. & G. 248; G. 399; B. 220.

[70] H. 425, II; M. 242, 1; A. & G. 258, _c_, 2; G. 411; B. 232, 1.

[71] H. 549, 5; M. 281, 4; A. & G. 292, R.; G. 664, R. 1, 2; B. 337, 2.

[72] H. 420, 1, 3); M. 247, 1; A. & G. 258, _g_; G. 401; B. 218, 9.

[73] H. 386; M. 212, N. 1; A. & G. 228; G. 347; B. 187, III.

[74] H. 519, II, 2; M. 354; A. & G. 328; G. 572; B. 293, III, 2.

[75] H. 523, III, and footnote 4; M. 393; A. & G. 339; G. 652; B. 316.

[76] H. 524, 2, 2; M. 392, N. 3; A. & G. 336, _d_; G. 628, R. _a_; B. 314, 3.

[77] H. 379, 1; M. 197; A. & G. 256, _a_; G. 336; B. 181, 2.

[78] H. 498, III; M. 336; A. & G. 331, _f_; G. 550, 2; B. 296, 2.

[79] H. 390, I; M. 206; A. & G. 233, _a_; G. 356; B. 191, 2, _a_.

[80] H. 431, 4; M. 255, 1; A. & G. 255, _d_, 1; G. 409; B. 227, 2, _a_.

[81] H. 425, II, 1, 1); M. 240, 2; A. & G. 259, _a_; G. 389; B. 218, 7.

[82] H. 549, 5, N. 2; M. 286; A. & G. 292, _a_; G. 325, R. 3; B. 337, 5.

[83] H. 466, N.; M. 295, 1; A. & G. 294, _b_; G. 251; B. 337, 7, _b_, 1.

[84] H. 424; M. 238, 1; A. & G. 253; G. 397; B. 226.

[85] H. 499, 3; M. 333, 3; A. & G. 331, N.; G. 546, 1; B. 295, 1.

[86] H. 384, 4, N. 2; M. 208; A. & G. 235, _a_; G. 350, 1; B. 188, 1.

[87] H. 396, I; M. 217, 2; A. & G. 214, _c_; G. 366; B. 198, 3.

[88] H. 396, V; M. 222, 224, N.; A. & G. 215; G. 366; B. 203, 5.

[89] H. 396, III; M. 216, 1; A. & G. 217; G. 363, 2; B. 200.

[90] H. 542, III; M. 291; A. & G. 300; G. 430; B. 338, 3.

[91] H. 415; M. 234; A. & G. 244; G. 395; B. 215.

[92] H. 417, 2; M. 248; A. & G. 250; G. 403; B. 223.

[93] H. 549, 5; M. 281, 4; A. & G. 292, R.; G. 664, R. 1; B. 337, 2.

[94] H. 396, III; M. 216, 1; A. & G. 217; G. 363, 2; B. 200.

[95] H. 416; M. 238; A. & G. 253, N.; G. 408, N. 1; B. 219, 2.

[96] H. 516, II; M. 357; A. & G. 321; G. 541; B. 286, 1.

[97] H. 515, III; M. 378, 6; A. & G. 313, _d_; G. 587; B. 309, 3.

[98] H. 521, II, 2: 466, N.; M. 348: 98, 1; A. & G. 325: 293, _a_; G. 585: 247; B. 288: 115.

[99] H. 301, 1; M. 145, 3; A. & G. 230; G. 208, 2; B. 187, II, _b_.

[100] H. 467, III, 4; M. 352; A. & G. 276, 3; G. 570; B. 293, I.

[101] H. 498, III; M. 336; A. & G. 331, _f_; G. 550; B. 296, 2.

[102] H. 414; M. 236; A. & G. 243; G. 390, 2; B. 214, 1, _b_.

[103] H. 384, II, 2); M. 208; A. & G. 235; G. 350, 1; B. 188, 1.

[104] H. 387; M. 212; A. & G. 231; G. 349; B. 190.

[105] H. 397, 3, N. 3; M. 225, N. 2; A. & G. 216, _c_; G. 372, R. 2; B. 201, 1, _a_.

[106] H. 500, II; M. 382, 4; A. & G. 319, 1; G. 552, 1; B. 284, 1.

[107] H. 549, 3; M. 283; A. & G. 293, _b_, 2; G. 670, 3; B. 337, 4.

[108] H. 501, II, 1; M. 341, 1; A. & G. 332; G. 553; B. 297, 1.

[109] H. 416; M. 254; A. & G. 245; G. 408; B. 219.

[110] H. 412, II; M. 236, 2; A. & G. 258, _a_; G. 391; B. 229, 1, _a_.

[111] H. 529, I; M. 388; A. & G. 334; G. 467; B. 300, 1.

[112] H. 397, 2; M. 225, 1; A. & G. 216, _a_, 2; G. 370; B. 201, 1.

[113] H. 467, 4; M. 352; A. & G. 276, 3; G. 570; B. 293, I.

[114] H. 412, II, 3, N.; M. 233, 3; A. & G. 258, _a_, N. 1; G. 391, R. 1; B. 292, 2.

[115] H. 380, II; M. 199, 1; A. & G. 258, _b_; G. 337; B. 182, 1, _a_.

[116] H. 391, I; M. 214; A. & G. 234, _a_; G. 359; B. 192, 1.

[117] H. 397, 3; M. 225, 3; A. & G. 216, _a_, 2; G. 372; B. 201, 1.

[118] H. 542, I; M. 289, 1; A. & G. 298; G. 428; B. 338, 1, _a_.

[119] H. 396, III; M. 216, I; A. & G. 217; G. 363, 2; B. 200.

[120] H. 397, 3, N. 3; M. 225, N. 2; A. & G. 216, _c_; G. 372, R. 2; B. 201, 1, _a_.

[121] H. 396, V; M. 222; A. & G. 215; G. 365; B. 203, 1.

[122] H. 385, II, 2; M. 211; A. & G. 229; G. 345, R. 1; B. 188, 2, _d_.

[123] H. 516, II; M. 357; A. & G. 321; G. 541; B. 286, 1.

[124] H. 391, I; M. 214; A. & G. 234, _a_; G. 359; B. 192, 1.

[125] H. 384, II, 2; M. 203; A. & G. 225, 3, _d_; G. 348; B. 187, 1, _a_.

[126] H. 497, II; M. 382, 3; A. & G. 317, 2; G. 545, 2; B. 282, 2.

[127] H. 544, 1; M. 296; A. & G. 300; G. 432, R.; B. 339, 2.

[128] H. 542, IV; M. 292; A. & G. 301, footnote; G. 431, 3; B. 338, 4, _a_.

[129] H. 379; M. 196; A. & G. 257; G. 335; B. 181, 1.

[130] H. 384, II; M. 205; A. & G. 227, _f_; G. 346; B. 187, II, _a_.

[131] H. 419, II; M. 246; A. & G. 251; G. 400; B. 224.

[132] H. 500, II; M. 338; A. & G. 319, 1; G. 552, 1; B. 284, 1.

[133] H. 543; M. 295, 1; A. & G. 294, _a_; G. 438, N.; B. 337, 7, _a_.

[134] H. 463, I; M. 175, 2; A. & G. 205, _d_; G. 285, 1; B. 255, 3.

[135] H. 503, I; M. 383, 2; A. & G. 320; G. 631, 2; B. 283, 1.

[136] H. 549, 3; M. 283; A. & G. 293, _b_, 3; G. 670, 4, (1); B. 337, 4.

[137] H. 509, N. 3; M. 366; A. & G. 307, _f_; G. 596, 2; B. 302, 3, _a_.

[138] H. 421, I; M. 253; A. & G. 249; G. 407; B. 218, 1.

[139] H. 430; M. 258, 1; A. & G. 259, _d_; G. 403, N. 4, (_a_); B. 357, 1.

[140] H. 433, 1; M. 258, 1; A. & G. 258, _c_, N. 1; G. 416, 4; B. 141.

[141] H. 444, 1; M. 426; A. & G. 93, _a_; G. 297, 2; B. 240, 1.

[142] H. 301; M. 145, 3; A. & G. 146, _d_; G. 208, 2; B. 187, II, _b_.

[143] H. 385, I; M. 205; A. & G. 227; G. 346; B. 187, III, _a_.

[144] H. 410, V, 3; M. 231; A. & G. 223, _a_; G. 407, 2, (_d_); B. 212, 2.

[145] H. 384, II, 4, N. 2; M. 208; A. & G. 235; G. 350, 1; B. 188, 1.

[146] H. 415, I, 1, N. 1; M. 247, 3; A. & G. 246, _b_; G. 401, end; B. 141.

[147] H. 517; M. 355; A. & G. 326; G. 586; B. 286, 2.

[148] H. 386; M. 202, 1; A. & G. 228; G. 347; B. 187, III.

[149] H. 430 (last example); M. 249; A. & G. 262, N. 2; G. 563, 2; B. 230.

[150] H. 391; M. 214; A. & G. 234; G. 359; B. 192, 1.

[151] H. 417; M. 239, 1; A. & G. 247; G. 398; B. 217, 1.

[152] H. 419, II; M. 246; A. & G. 251; G. 400; B. 224, 1.

[153] H. 503, I; M. 383, 2; A. & G. 320; G. 631, 2; B. 283, 1.

[154] H. 396, V; M. 222; A. & G. 215; G. 365; B. 203, 1.

[155] H. 391; M. 214; A. & G. 234; G. 359; B. 192, 1.

[156] H. 510, II; M. 366; A. & G. 308; G. 597; B. 304, 1.

[157] H. 424; M. 238, 1; A. & G. 253; G. 397; B. 226.

[158] H. 184, 3; M. 77, 2; A. & G. 99, _f_; G. 102, N. 2; B. 6, 3.

[159] H. 404; M. 224; A. & G. 252, _a_; G. 379; B. 203, 3.

[160] H. 421, I; M. 253; A. & G. 249; G. 407; B. 218, 1.

[161] H. 517, 3, 1); M. 382, 2, N.; A. & G. 326, N. 1; G. 498, N. 8; B. 286, 2.

[162] H. 385, II, 2; M. 211; A. & G. 229; G. 347, 5; B. 188, 2, _d_.

[163] H. 399; M. 226, 1; A. & G. 218; G. 374; B. 204, 1.

[164] H. 397, 3; M. 225, 2; A. & G. 216, _a_, 3; G. 369; B. 201, 2.

[165] H. 385, 1; M. 204; A. & G. 227, _c_; G. 346, R. 2, N. 2; B. 187, III.

[166] H. 542, IV; M. 292; A. & G. 301; G. 431; B. 338, 4, _a_.

[167] H. 415; M. 234; A. & G. 244; G. 395; B. 215.

[168] H. 542, I; M. 289; A. & G. 298; G. 428; B. 338, 1, _c_.

[169] H. 516, II; M. 357; A. & G. 321; G. 541; B. 286, 1.

[170] H. 417; M. 239, 1; A. & G. 247; G. 398; B. 217, 1.

[171] H. 503, I; M. 383, 1; A. & G. 320; G. 631, 1; B. 283, 1.

[172] H. 451, 3; M. 446; A. &. G. 195, _e_; G. 310; B. 248, 1.

[173] H. 415, I, N. 1; M. 247, 3; A. & G. 246, _b_; G. 401; B. 141.

[174] H. 423; M. 248; A. & G. 250; G. 403; B. 223.

[175] H. 429; M. 243, 2; A. & G. 256; G. 393; B. 231.

[176] H. 387; M. 212; A. & G. 231; G. 349; B. 190.

[177] H. 384, 4; M. 208; A. & G. 235, _a_; G. 350, 1; B. 188, 1.

[178] H. 416; M. 254; A. & G. 245; G. 408; B. 219.

[179] H. 544, 2, N. 2; M. 295, 2; A. & G. 294, _d_; G. 430; B. 337, 7, _b_, 2).

[180] H. 396, V; M. 222; A. & G. 215; G. 365; B. 203, 1.

[181] H. 399, II; M. 226, 1; A. & G. 218, _b_; G. 375; B. 204, 1.

[182] H. 421, I; M. 253; A. & G. 249; G. 407; B. 218, 1.

[183] H. 410, III; M. 251; A. & G. 220, _b_, 1; G. 404; B. 208, 2, _b_.

[184] H. 391, I; M. 214; A. & G. 234, _a_; G. 359; B. 192, 1.

[185] H. 410, V. 3; M. 231; A. & G. 223, _a_; G. 407, N. 2, (_d_); B. 212, 2.

[186] H. 399, 2; M. 226, 1; A. & G. 218, _a_; G. 374; B. 204, 1.

[187] H. 517, 3, 1); M. 382, 2 N.; A. & G. 320, _c_; G. 633; B. 283, 3.

[188] H. 503, I; M. 383, 1; A. & G. 320; G. 631, 2; B. 283, 2.

[189] H. 515, III; M. 378, 6; A. & G. 313, _d_; G. 587; B. 309, 3.

[190] H. 421, III; M. 247, N. 1; A. & G. 254, _b_, 2; G. 401, N. 6; B. 219, 1.

[191] H. 513, II; M. 375; A. & G. 312; G. 602; B. 307, 1.

[192] H. 423; M. 248; A. & G. 250; G. 403; B. 223.

[193] H. 235; M. 100, 1; A. & G. 128, _a_, 1; G. 131, 1; B. 116, 1.

[194] H. 387, N. 1; M. 212, N. 2; A. & G. 231, _b_; G. 349, R. 5; B. 190, 1.

[195] H. 421, III; M. 238, 2; A. & G. 245, _a_, 1; G. 397, N. 2; B. 226, 2.

[196] H. 503, II, 2; M. 383, 1; A. & G. 320; G. 631, 2; B. 282, 3.

[197] H. 510; M. 366; A. & G. 308; G. 597; B. 304, 1.

[198] H. 385, II; M. 205; A. & G. 227; G. 346; B. 187, II, _a_.

[199] H. 410, III; M. 251; A. & G. 220, _b_, 1; G. 404; B. 225.

BIBLIOGRAPHY

The following books have been referred to in the Notes. While the references are intended principally for the teacher, every student should be provided with a copy of Creighton’s Primer of Roman History. If Eutropius is studied in connection with this book, the student cannot fail to obtain a fair knowledge of the main facts of Roman History.

Ancient Rome in the Light of Recent Discoveries. Rodolfo Lanciani.

Early Rome (Epochs of History). W. Ihne.

Mommsen’s History of Rome, Abridged for Schools and Colleges. C. Bryans and F. J. R. Hendy.

Rome and Carthage (Epochs of History). R. Bosworth Smith.

The History of Rome (History Primer Series). M. Creighton.

The Early Empire (Epochs of History). W. W. Capes.

The Roman Triumvirates (Epochs of History). Charles Merivale.

The Age of the Antonines (Epochs of History). W. W. Capes.

Myths of Greece and Rome. H. A. Guerber.

The Story of the Romans. H. A. Guerber.

The Development of the Roman Constitution (History Primer Series). Ambrose Tighe.

NOTE

In the Notes the references to Harkness’ Grammar occur in two forms, the first referring to the New Latin Grammar (1898), the second, in brackets, to the Standard Latin Grammar.

NOTES

LIFE OF EUTROPIUS

Of the life of Eutropius we know very little. Only once in his work does he mention himself, Bk. X, Ch. 16. He was proconsul in Asia in 371 A.D., and praetorian praefect 380-387 A.D. He is said to have been the secretary of the Emperor Constantine the Great.

The only one of his works that is extant is the _Breviārium_, a brief history of Rome from the founding of the city to the death of the Emperor Jovian, 364 A.D. He dedicated the work to the Emperor Valens, 364-378 A.D., composing it probably at the emperor’s request.

Through the republican period he follows Livy, whom he knows at first hand. Afterwards he takes Suetonius and the Augustan History for his guides. His style is simple and terse, and the diction is very good for the age in which the book was written. As a historian his judgment is cool and impartial. He makes some blunders, but mostly in the matter of dates. A Greek translation made by a certain Capito, a Lycian, is mentioned, but it has been lost. A later Greek version by Paeanius is extant.