Chapter 6

A KO MA KA SA LA NA. A KO NA KO KO PI SA SA A TI PA NGI NO O DI YO. MA KA GA GA WA SA LA HA. A KA SA TA MA RI YA. BI SE TO TO O. KA SA MI GE. A KA SI. KA SA SU WA BA TI TA. SA SA TO A PO TO LI. KA SA PE RO. A KA SA PA LO. A SA LA HA NA SA TO. A SA I YO PA RE. A NA KA SA LA A KO. SA PA NI RI. SA PA WI KA. A SA PA GA WA. A KO NGA A SA LA. A KO MA KA SA LA NA. A KO SA LA LO HA. SI YA I PI NA SI SI SI KO. KA YA NGA YA TO. NA NA NA LA NGI A KO KA SA TA MA DI YO. BI SE TO TO O. KA SA MI GO. A KA SI. A SA SO WA BA TI TA. A SA SA TO A PO TO LI. KA SA PI RO. A KA SA PE LA. A SA LA HA NA SA TO. NA A KO I PA NA LA NGI NI LA. SA A TI PA NGI NO O DI YO. I KA NA MA PA RE. A KO I PA NA LA NGI MO. A HA MA KA HA LI LI KA. NA DI YO DI TO. A KO KA LA GA MO. SA KA SA LA NA KO. A PA RU SA HA MO A KO. A ME SE SO.

Las preguntas en Romãce P. Eres christiano? R. si porlami sericordia de Dios. P.que cosa es christiano? R. El hombre bapti zado que cree lo que ensenã di os, yla sancta yglesia madre nrã. P. qua les la senãl del christiano R. la sancta cruz. P. Aquien adoran los christianos? R. a nrõ senõr Dios. P. que cosa es dios? R. la primera causa, el princi pio de todas las cosas, El que hi ço todas las cosas, y el no tiene principio nifin. P. quantos dio ses ay? R. un solo dios. P. quã tas personas. R. tres P. como se llama la primera? R. Dios padre. P. como se llama la seu da? R. Dios hijo. P. como se lla ma la tercera? R. Dios spiritu sancto. P. son por uenturatres Dioses. R. no sontres dioses. las personas son tres, ysolo ai un dios. P. qual de las tres per sonas se hizo hombre? R. la se gunda persona que es el hijo. P. como se hizo hombre? R. por obra del spiritu sancto, en las entranãs de sancta Maria uirge antes del parto, ydespues del parto. P. para q se hizo hombre? R. para podermorir en rescate de los peccados de todos los hombres. P. qual es erantos peccados de los hombres? R. el peccado de nuestros prime ros padres. Adan y Eva, del qual todos participamos, y fue ra de esto, los peccados actua les conque ofenden a dios ca da dia. P. como rescato a los hõ bres? R. murio en la cruz y to mo asucargo los peccados de todos los hombres. P. despues de muerto nrõ senõr Jesuchris to que hizo su alma? R. baxo a los infiernos junta con la diui nidad, ysaco las animas de los sanctos padres que estauan a guardando su sancto adueni. miento. P. El cuerpo de nuestro senõr Jesuchristo fue sepultado? R. si P. resuscito. R. si P.quã do? R. al terçero dia, de su muer te. P. que dose aca en la tierra nu estro senõr Jesuchristo? R. no, sino subro a los çielos, despues de quarenta dias de su. R. esurreç cion y esta asentado ala diestra de dios padre todo poderoso. P. que asiento tiene alla en el cielo? R. El mas abentaxado de todos. P. ay dia enque uedra ajuzgar uinos y muertos. R. si, P. quando? R. no se sabe. P. El alma del hombre aca base quando muere el hombre? R. no muere con el cuerpo como en los otros animales, si no so to el cuerpo muere y el alma uiue para siempre. P. ande uol uer adinir todos los que muere buenos y malos? R. ande uol uer adinir y juntar se el cuerpo con el alma para ser juzgados de chirsto nuestro senõr. P. despues de. R. esuscitados los cuerpos de los hombres ande uoluer amorir? R. no P.que dara dios en premio a los bue nos. R. la gloria del cielo al la ueran adios y se alegraran y regozi jaran para siempre ja mas. P. que castigo dara dios a los malos? R. echar los a en el infierno allatendran torme los y dolores para simpre ja mas. P. que esta sancta ygle sia. R. todos los hombres christianos que creen en di os, juntamente consu cabe ça, Jesuschristo que esta en el cielo, ysuuicauio en la tierra que es el papa del Roma. P. En es ta sancta yglesia y cosas que quiten peccados? R. si P. que cosas son? R. el baptisimo a los no christianos, y la confe sion a los ya christianos que peccaron si searrepienten de suspeccados de ueras ytiene uoluntad de nunca mas boluer apeccar. P. En esta sancta yglia ay comunion de los sanctos? R. si. P. que esta comunion de los sanctos? R. la partiçipaçion de los buenos christianos en las buenas obras y sacramentos. P. quando leuanta la ostia el pa dre en la missa para quela ado rentos christianos quien esta asti? R. Jesuchristo nrõ senõr dios y hombre uerdadero como esta en el cielo. P. En el caliz quien esta? R. la sangre uer dadera de nrõ senõr Jesuchris to como aquella que deruamo en la cruz. P. que esta el chris tiano obligado a hazer, para saluarse? R. hazer y cumplir. los diez mandamientos de dios y los de la sancta madre yglesia.

Ang tanongan.

Tanongan. Christiano cana? Sagot. Oo.t aua nang atin pã nginoon dios. T. ano caia ang christiano? S. ang binãgan su masangpalataia sa aral nang dios at nang sancta yglesia yna natin. T. alin caia ang tan da nang christiano? S. ang sãcta cruz. T. sino caia ang sinasam ba nang manga christiano? S. ang atin panginoon dios. T. ano caia ang dios? S. ang onãg mola. ang caona onahan sa lahat, ang mei gaua sa lahat, siya,e, ualan pinagmolan ualan cahã ganan. T. ylan ang dios? S. ysa lamang. T. ylan ang personas? S. tatlo. T. anong ngalang nang naona? S. ang dios ama. T. anõg ngalan nang ycalua? S. ang di os anac. T. anong ngalan nãg ycatlo? S. ang dios spiritusãcto. T. tatlo caia ang dios? S. dile tatlo ang dios, ang personas siyang tatlo, ang dios ysa lamang. T. alin sa tatlong per sonas ang nagcatauan tauo? S. ang ycaluang persona nang sanctissima trinidad ang dios a nac. T. anong pagcatauan tauo niya? S. pinaglalangan siya nãg dios spiritusancto satian ni sãcta Maria uirgen totoo nang dipa nanganac siya. nang macapanga nac na virgen din totoo. T. ayat nagcatauan tauo siya? S, nang mã yari mamatai siya tubus sacasa lanan nang lahat na tauo. T. atin caia ang casalanan nang tauo? S. ang casalanan nang atin magu gulang si Adan at si Eva nagin casalanan natin, naramai pala ta yo sapagcacasala nila sa pangino on dios. bucor naman doon ang sa diling casalanan nang balan nang tauo nagcasasala sa dios arao arao. T. Anong pagtubus niya sa tauo? S. nagpacamatai siya sa cruz, at sinacop niya ang san libotan bayan. T. nang namatai na ang atin panginoon Jesuchris to sa cruz, anong guinaua nang caloloua niya? S, nanaog sama nga infiernos pati nang pagca dios niya, at hinango doon ãg caloloua nang manga sanctos padres naghihintai nãgpagda ting niya. T. ang catauan ni Jesuchristo ybinaon? S. oo. T. nabuhai nanaguli? S. oo. T. ca ylan? S. nang magycatlong arao nangpagcamatai niya. T. humabilin dito sa lupa ang atin panginoon Jesuchristo? S. di le humabilin dito sa lupa, nac yat sa langit nang magycapat napoung arao nang pagcabu hai niyang naguli, at nalolocloc sa canan nang dios ama maca gagaua sa lahat. T. anong pagca locloc niya doon sa langit? S. pinalalo siya nang dios ama ni ya sa lahat. T. mei arao na yhoho com sa nangabubuhai, at sana ngamatai natauo? S. oo T. cailã? S. dile naaalaman. T. sino caia, ang hocom? S. ang atin pangino on Jesuchristo. T. ang caloloua natin mamatai caia cun mama tai ang catauan natin? S. dile ma matai ang caloloua natin para nang sa haiop, ang catauan la mang mamatai, ang caloloua mabubuhai magparating man saan. T. mabubuhai caia mag uli ang nangamatai natauo, ba nal man, tampalasan man. S, oo mabubuhai din maguli, at papa soc na moli ang caloloua sa ca tauan nang hocoman silang dalua nang atin panginoon Je suchristo. T. cun mabuhai na maguli ang catauan nang ma nga tauo mamatai pa caiang mo li? S. dile. T. ano ygaganti nang dios sa manga banal na tauo. S. ang caluualhatian sa langit doon maquiquita ni la ang dios, at matotoua at ma liligaia, at luluualhati magpa rating man saan. T. ano ypa rurusa niya sa manga tauõ tan palasan? S, yhoholog niya sa ynfierno doon maghihirap sila at maccacasaquet magparatig man saan. T. ano caia ang san cta yglesia? S. ang lahat nata uo christiano sumasangpala taia sa dios pati nang pononi la si Jesuchristo,e, nasa langit dito sa lupa ang cahalili niya ang sancto Papa sa Roma? T. dito sa sancta yglesia mei ycauauala nang casalanan? S, oo, T, ano caia ang ycauaua la nang casalanan? S, ang pinagbinãg sa dipa christianos at ang pagcoconfesal nang ma nga christianos mei casalanã, cun magsising masaquet at mei loob na di moli maccasa la sa dios magparating man saan. T, dito sasancta yglesia mei casamahan ang manga sanctos? S, oo, T, ano caia ang casamahan nang manga sanctos? S, ang pagpapaquina bang nang manga Christianos banal na tauo, sa gauã maga ling sangpon nang sasacra mentos. T, Nang binubuhat ang ostia nang padre sapagmi misa sino caia ang naroon? S, ang atin panginoon Jesu Christo Dios totoo, at tauõg totoo, para doon sa langit. T, sa caliz sino caia ang naroon? S, Ang dugong totoo nang atin panginoon Jesuchristo, capara niun nabohos sa cruz nang na matai siya. T, ano caia ang ga gauin nang manga Christiano nang macaparoon sa langit? S, Ang susundin nila ang sang po, uong otos nang dios, pati nang otos nang sancta yglesia yna natin.

TA NO NGA.

KI NI TI YA NO KA NA. O O A WA NA A TI PA NGI NO O DI YO. A NO KA YA A KI NI TI YA NO. A BI YA GA NA TA WO. SU MA SA PA LA TA YA. SA A RA NA DI YO. A NA SA TA I LE SI YA. I NA NA TI. A LI KA YA A TA DA NA KI NI TI YA NO. A SA TA KU RU. SI NO KA YA. A SI NA SA BA. NA MA NGA KI NI TI YA NO. A A TI PA NGI NO O DI YO. A NO KA YA A DI YO. A O NA MO LA. A KA O NA O NA HA SA LA HA. A MA GA WA SA LA HA. SI YA WA LA PI NA MO A. WA LA KA HA GA NA. I LA A DI YO. I I SA LA MA. I LA A PE SO NA. TA LO. A NO NGA LA NA NA O NA. DI YO A MA. ANO NGA LA NA I KA WA. DI YO A MA. A NO NGA LA NA I KA LO. DI YO E PI RI TO SA TO. TA LO KA YA A DI YO. DI LE TA LO A DI YO. A PE SO NA SI YA TA LO. A DI YO I SA LA MA. A LI SA TA LO PE SO NA. A NA KA TA A TA WO. A I KA WA PE SO NA. NA SA TI SI MA TI NI DA. NA DI YO A NA. A NO PA KA TA A TA WO NI YA. PI NA LA LA NGA SI YA. NA DI YO E PI RI TO SA TO. SA TI YA NI SA TO MA RI YA. BI SE TO TO O. NA DI PA NA NGA NA. SI YA. NA MA KA PA NGA NA NA. BI SE RI TO TO O. A A NA KA TA A TA WO SI YA. NA MA YA RI MA MA TA SI YA. TU BU SA KA SA LA NA. NA LA HA NA TA WO. A LI KA YA A KA SA LA NA NI LA. A O NA KA SA LA NA. NA MA GU GU LA NA TI. SI A DA. A SI E BA. NA GI KA SA LA NA NA TI . NA RA MA PA LA TA YO. SA PA KA KA O LA NI LA SA DI YO. BO KO NA MA DO O. A SA DI LI A SA LA NA. NA BA LA NA TA WA. NA KA SA SA LA SA DI YO. A RA A RA. TI NU BU NI SE SO KI TO. A LA HA NA TA WO. O O. A NO PA TU BU NI YA SA MA NGA TA WO. A PA KA MA TA SI YA SA KU RU. A SI NA KO NI YA. A SA LI BU TA BA YA. NA NA MA TA NA A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO SA KU RU. A NO GI NA WA NA KA LO LO WA NI YA. NA NA O SA MA NGA I PE NO. PA TI NA PA KA DI YO NI YA. A HI NA NGO DO O. A KA LO LO WA NA MA NGA SA TO PA RE. NA HI NI TA A PA RA TI NI YA. A KA TA A NI SE SO KI TO. I BI NA O. O O. NA BU HA NA NA U LI. O O. KA I LA. NA MA I KA LO A RA. A PA KA MA TA NI YA. HU MA BI LI DI TO SA LU PA. A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. DI LE HU MA BI LI DI TO SA LU PA. NA YA SA LA NGI. NA MA I KA PA NA PO WO A RA. A PA KA BU HA NI YA NA O LI. A NA LO LO LO SA KA NA NA DI YO A MA. A KA GA GA WA SA LA HA. A NO PA KA LO LO NI YA. DO O SA LA NGI. PI NA LO LO SI YA NA DI YO A MA NI YA. SA LA HA. MA A RA NA I HO HO. SA MA BU BU HA A SA NA NGA MA TA NA TA WO. O O. KA I LA. DI LE NA A A LA MA. SI NO KA YA A HO KO. A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. A KA LO LO WA NA TI. MA MA TA KA YA. KO MA MA TA A KA TA A NA TI. DI LE MA MA TA A KA LO LO WA NA TI. PA RA NA SA I BA HA YO. A KA TA A NA LA MA. A MA MA TA. A KA LO LO WA MA BU BU HA. MA PA RA TI MA SA A MA BU BU HA KA YA MA O LI. A NA NGA MA TA NA TO WO. BA NA MA. TA PA LA SA MA. O O NA BU BU HA RI MA U LI. A PA PA SO NA MO LI. A KA LO LO WA SA KA TA A NI YA. NA HO KO MA SI LA DA WA. NA A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. KU MA BU HA NA MA O LI. A KA TA A NA MA NGA TA WO. MA MA TA PA KA YA MO LI. DI LE. ANO I GA GA TI NA DI YO SA MA NGA BA NA NA TA WO. A KA LU WA HA TI A A SA LA NGI. DO O MA KI KI TA NI LA A DI YO. A MA TO TO WA. A MA LI LI GA YA. A LU LU WA HA TI. MA PA RA TI MA SA A. A NO I PA RU RU SA NA DI YO A MA NGA TA WO TA PA LA SA. I HO HO LO NI YA. SA I PE NO. DO O MA HI HI RA SI YA. A MA KA KA SA KI. MA PA RA TI MA SA A. A NO KA YA A SA TA I LE SI YA. A LA HA NA TA WO KI NI TI YA NO. SU MA SA PA LA TA YA SA DI YO. PA TI NA PO PO NI LA SI SE SO KI TO. NA SA LA NGI. A DI TO SA LU PA. A KA HA LI LI NI YA. A SA TO PA PA. DI TO SA SA TA I LE SI YA. MA I KA WA WA LA NA KA SA LA NA. A NO KA YA A I KA WA WA LA NA KA SA LA NA. A PA BI YA SA DI PA KI NI TI YA NO. A A PA KO KO PI SA. A MA NGA KA NI TI YA NO. MA KA SA LA NA. KU MA SI SI MA SA KI. A MA LO O. NA DI MO LI MA KA SA LA SA DI YO MA PA RA TI MA SA A. DI TO SA SA TA I LE SI YA. MA KA SA MA HA. A MA NGA SA TO. O O. A NO KA YA A KA SA MA HA. NA MA NGA SA TO. A PA PA PA KI NA BA. NA MA NGA KI NI TI YA NO. BA NA NA TA WO. SA GA WA MA GA LI. SA PO NA SA SA KA RA ME TO. NA BI NU BU HA A O TI YA NA PA RE. SA PA MI MI SA. SI NO KA YA A NA RO O. A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. DI YO TO TO O. A TA WO TO TO O. PA RA DO O SA LA NGI. SA KA LI. SI NO KA YA A NA DO O. A DU GO TO TO O. NA A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. KA PA RA NI U NA BO HO SA KU RU. NA NA MA TA SI YA. ANO KA YA. A GA GA I NA MA NGA KI NI TI YA NO. NA MA KA PA RO O SA LA NGI. A SU SU DI NI YA. A SA PO WO O TO NA DI YO. PA TI NA O TO NA SA TA I LE SI YA. I NA NA TI.

Laus Deo

NOTES

[1] Tagalog characters are said to be similar to old Javanese, Ignacio Villamot, _La Antigua Escritura Filipina_, Manila, 1922, p. 30. They were replaced under the Spanish occupation by roman letters, and are not now used. The best definitive grammar is Frank R. Blake's _A Grammar of the Tagalog Language_, New Haven, 1925, where, p. 1, he defines the language as follows: "Tagálog is the principal language of Luzon, the largest island of the Philippine Archipelago. It is spoken in Manila and in the middle region of Luzon. Tagálog, like all the Philippine languages about which anything is known, belongs to the Malayo-Polynesian family of speech, which embraces the idioms spoken on the islands of Polynesia, Melanesia, and Malaysia, on the Malay peninsula, and on the island of Madagascar."

[2] The woodcut, showing St. Dominic beneath a star holding a lily and a book, the usual symbols of this saint, and clad in the white habit and black cloak of his order, seems to be of oriental workmanship, differing vastly from contemporary Spanish and Mexican cuts of the same type. The clouds, for instance, are characteristically Chinese, and the buildings in the background more reminiscent of eastern temples than European churches.

[3] T.H. Pardo de Tavera, _Noticias sobre La Imprenta y el Grabado en Filipinas_, Madrid, 1893, pp. 9-10. Dard Hunter in _Papermaking through Eighteen Centuries_, New York, 1930, pp. 109-16, describes papermaking in China, and mentions the use of "makaso" or "takaso," both species of the paper mulberry, as material for the making of paper. The paper mulberry's scientific name is _Broussonetia papyrifera_. Later, on p. 141, he speaks of the use by the Chinese of gypsum, lichen, starch, rice flour and animal glue for sizing.

[4] The best short summaries in English of the beginnings of printing in Mexico are Henry R. Wagner's introduction to the exhibition catalogue of _Mexican Imprints 1544-1600 In the Huntington Library_, San Marino, 1939, pp. 3-10; and Lawrence C. Wroth, _Some Reflections on the Book Arts in Early Mexico_, Cambridge (Mass.), 1945.

[5] J.B. Primrose, _The First Press in India and Its Printers_, The Library, 4th Series, 1939, XX, pp. 244-5.

[6] José Toribio Medina, _La Imprenta en Lima_, Santiago de Chile, 1904-17, no. 1, p. 3.

[7] A contemporary copy of this letter--the original is not known--lay forgotten and unnoticed in the Archives of the Indies (1-1-3/25, no. 52), Torres, III, no. 4151, p. 83, until discovered there by Pascual de Gayangos, who called it to the attention of W.E. Retana, who first printed it in _La Politica de Espana en Filipinas_, no. 97, Oct. 23, 1894. It was later rediscovered independently by Medina who also printed it in his _La Imprenta en Manila_, p. xix. Gómez Pérez Dasmariñas, formerly corregidor of Murcia and Cartagena in Spain, was appointed governor of the Philippines in 1589, landed at Manila in May 1590, and remained in office until his death in October 1593.

[8] _Relacion de lo que se ha escrito y escribe en las Filipinas fecho este año de 1593_, an apparently inedited MS. in the A. of I., Index 9, no. 81, from which the passage was quoted by Retana in his edition of Antonio de Morga's _Sucesos de las Islas Filipinas_, Madrid, 1909, p. 425, and Manuel Artigas y Cuerva, _La Primera Imprenta en Filipinas_, Manila, 1910, p. xi. This may be the MS. listed by Torres, III, no. 4229, p. 91, as _Breve sumario y memorial de apuntamientos de lo que se ha escrito y escribe en las Islas Filipinas_, undated but probably 1593.

[9] _Recopilacion de las Leyes de los Reynos de las Indias_, Madrid, 1681, I, ff. 123v-124r, where they are Laws 1 and 3, Title XXIV, Book I.

[10] Medina, p. xxviii, from. _Libro de provisiones reales_, Madrid, 1596, I, p. 231.

[11] Inflation in the Philippines was discussed in a report sent by Bishop Salazar to the King in 1583, B. & R., V, pp. 210-11, translated from Retana, _Archivo del bibliófilo filipino_, Madrid, 1895-97, III. no 1.

[12] Henry R. Wagner, _The House of Cromberger_, in _To Doctor R[osenbach]_, Philadelphia, 1946, pp. 234 & 238, where he gives some interesting comparative figures: in 1542 the Casa de Cromberger could charge 17 maravedís a sheet; in Spain in 1552 Lopez de Gómara's _Historia de las Indias_ was appraised at 2 maravedís a sheet; and in Mexico Vasco de Puga's _Provisiones_ of 1563 was permitted to sell at the tremendous figure of one real or 34 maravedís a sheet.

[13] Juan de Cuellar was mentioned in the Letter of Instruction given by Philip II to Gómez Pérez Dasmariñas on August 9, 1589, as among those "who are men of worth and account" in the Philippines and who should be provided for and rewarded accordingly, B. & R., VII, p. 151, translated from the original MS. in the A. of I. (105-2-11), Torres, III, no. 3567, p. 17. Cuellar received a commission from Dasmariñas and signed various documents during his administration as secretary and notary. Antonio de Morga, _Sucesos de las Islas Filipinas_, Mexico, 1609, f. 13v, reports that Cuellar was one of two survivors of the ship on which Dasmariñas sailed in October 1593 as part of an expedition to conquer the fort of Terrenate in Maluco. On the second day out, while the ship was weather-bound at Punta del Acufre, the Chinese rowers mutinied, and only Cuellar, there described as the governor's secretary, and the Franciscan father, Francisco de Montilla, survived the ensuing massacre. They were set ashore on the coast of Ylocos, and made their way back to Manila. A similar account appears in Chapter XVI of Leonardo de Argensola's, _Conqvista delas Islas Malvcas_, Madrid, 1609. We have been able to find no subsequent record of Cuellar.

[14] Colín, I, pp. 501, 507-14, 561-6.

[15] Pedro Chirino, _Primera parte de la Historia de la provincia de Philipinas de la Compañia de Ihs_, unpublished MS. of 1610, from which the present passage was quoted by Retana, col. 25. For an account of the MS. see Santiago Vela, VI, p. 435n. Schilling, p. 214, demonstrates that according to the original punctuation the meaning is that the first printers were Villanueva and Blancas de San José, but with the shifting of a semi-colon it could be read to mean that the first printers were of the Order of St. Augustine. We can see no reason to shift the semi-colon, and have retained it in its original place.

[16] Retana, col. 26, said that he was able to find no information regarding Villanueva except for the listing of his name by Cano, p. 43, as having arrived in the Philippines at an unknown date. The destruction of the early records of the Augustinians when the English sacked Manila in 1762 accounts for the paucity of information, but there are a few references which throw some little light on the two Villanuevas. San Agustin, p. 212, says that when Herrara sailed for Mexico in 1569 he left in Cebú only "P. Fr. Martin de Rada and two virtuous clerics, the one named Juan de Vivero, and the other Juan de Villanueva, who had come with Felipe de Salcedo." Salcedo had come back to Cebú in 1566. Francisco Moreno, _Historia de la Santa Iglesia Metropolitana de Filipinas hasta 1650_, Manila, 1877, p. 226, states that Villanueva came in 1566, and died shortly after 1569. San Antonio, I, p. 173, writes, "Another cleric was the Licentiate Don Juan de Villanueva, of whom the only thing known is that he was a churchman and lived but a short time--and that after the erection of the church." This refers to the foundation of the church in Manila in 1571. Of the other Villanueva our information comes from Perez, p. 63.