# Ηθικά Νικομάχεια, Τόμος Δεύτερος

## Part 4

Book page: https://www.cyberlibrary.org/el/books/29011/index.md

&Η φιλία της ισότητας&. - Κυρίως λοιπόν φιλία είναι η φιλία των αγαθών, καθώς το είπαμεν πολλάκις. Διότι φαίνεται ότι αγαπητόν μεν και προτιμητέον είναι το απολύτως αγαθόν ή ηδονικόν, δι' έκαστον όμως ό,τι είναι τοιούτον διά το άτομόν του. O αγαθός όμως είναι διά τον αγαθόν αγαπητός και διά τα δύο. Ομοιάζει δε η μεν αγάπη με πάθος, η δε φιλία με διάθεσιν. Διότι η αγάπη υπάρχει εξ ίσου προς τα άψυχα, ενώ η φιλία ανταποδίδεται με προαίρεσιν, η δε προαίρεσις πηγάζει από την διάθεσιν. Και επιθυμούν τα αγαθά διά τους φίλους των χάριν των ιδίων, όχι από πάθος αλλά από διάθεσιν. Και όταν αγαπούν τον φίλον, αγαπούν το αγαθόν των. Διότι όστις γίνη αγαθός φίλος, προξενεί αγαθόν εις τον φίλον του. Λοιπόν και οι δύο αγαπούν το ατομικόν των αγαθόν, και ανταποδίδουν το ίσον ψυχικώς και σωματικώς. Διότι λέγεται ως παροιμία πλέον το: φιλία ισότης. Κυρίως όμως αυτά υπάρχουν εις την φιλίαν των αγαθών. Εις δε τους τραχείς και τους γεροντικούς ολιγώτερον απαντά η φιλία, καθόσον είναι δυστροπώτεροι και ολιγώτερον ευχαριστούνται με τας συναναστροφάς των. Διότι αυτά τα δύο φαίνεται κυρίως ότι χαρακτηρίζουν την φιλίαν και παράγουν φιλίαν. Διά τούτο οι νέοι μεν γίνονται γλήγορα φίλοι, οι γέροντες όμως όχι. Διότι δεν γίνονται φίλοι οι άνθρωποι με όσους δεν ευχαριστούνται, ομοίως δε ούτε οι στρυφνοί. Αλλά οι τοιούτοι είναι μεν ευνοϊκοί μεταξύ των ― διότι επιθυμούν τα αγαθά του άλλου και είναι πρόθυμοι εις τας ανάγκας του ― φίλοι όμως δεν είναι τόσον καλά, διότι δεν περνούν μαζί την ημέραν των, ούτε ευχαριστούνται μεταξύ των, τα οποία κυρίως χαρακτηρίζουν την φιλίαν. Πολλοί δε δεν είναι δυνατόν να γίνουν φίλοι με το τέλειον είδος της φιλίας, καθώς δεν είναι δυνατόν ούτε να ερωτεύωνται πολλούς συγχρόνως. Δηλαδή ομοιάζει με υπερβολήν εκ φύσεως όμως εδόθη το τοιούτον να γίνεται ως προς ένα μόνον, εις πολλούς δε να αρέση το ίδιον άτομον συγχρόνως δεν είναι εύκολον, ίσως δε ουδέ να είναι αγαθοί. Είναι δε ανάγκη να αποκτήση κανείς και πείραν και να συνηθίση τον φίλον, το οποίον είναι δυσκολώτατον. Χάριν όμως χρησιμότητος και ηδονής είναι δυνατόν να είναι κανείς αρεστός εις πολλούς. Διότι πολλοί υπάρχουν τοιούτοι και ολίγην ώραν διαρκεί η εκδούλευσίς των. Από αυτάς δε τας δύο περισσότερον ομοιάζει την αληθινήν φιλίαν η χάριν ηδονής, όταν τα ίδια παρέχωνται και από τους δύο και ευχαριστούνται μεταξύ των, ή όταν ευχαριστούνται διά τα ίδια πράγματα, καθώς είναι αι φιλίαι των νέων. Διότι περισσότερον υπάρχει εις αυτάς η ελευθεριότης. Ενώ η φιλία η χάριν της χρησιμότητος είναι χυδαία. Εκτός τούτου δε και αυτοί οι αξιομακάριστοι δεν έχουν ανάγκην των χρησίμων, έχουν όμως ανάγκην των ηδονικών. Δηλαδή επιθυμούν να συναναστρέφωνται με κάποιους, αλλά την λύπην ολίγον μεν χρόνον την υποφέρουν, διαρκώς όμως κανείς απολύτως δεν την υπομένει, ούτε το ίδιον το αγαθόν, εάν προξενή λύπην εις αυτόν. Διά τούτο θέλουν όλοι τους φίλους ευχαρίστους. Ίσως όμως πρέπει να είναι και αγαθοί, ενώ είναι ευχάριστοι, και περιπλέον ευχάριστοι εις το άτομόν των. Διότι τότε μόνον θα έχουν όσα πρέπει να υπάρχουν εις τους φίλους. Όσοι δε ευρίσκονται εις την εξουσίαν φαίνεται ότι έχουν διαφόρους τάξεις φίλων. Διότι εις αυτούς άλλοι είναι οι χρήσιμοι και άλλοι οι ευχάριστοι, τα ίδια όμως άτομα δεν έχουν τόσον πολύ και τα δύο αυτά. Διότι ούτε ευχαρίστους και συγχρόνως εναρέτους τους θέλουν, ούτε χρησίμους εις τα καλά, αλλά άλλους μεν ευτραπέλους, διότι επιθυμούν την ηδονήν, άλλους δε δαιμονίους, διά να εκτελούν ό,τι τους διατάσσουν. Αυτά όμως δεν υπάρχουν τόσον συχνά εις το ίδιον πρόσωπον. Είπαμεν δε ότι ηδονικός και χρήσιμος συγχρόνως είναι ο σπουδαίος (αγαθός). Αυτός όμως δεν γίνεται φίλος με τον ανώτερόν του, εάν δεν είναι ανώτερος και κατά την αρετήν. Ειδεμή δεν ισοφαρίζει αναλόγως η καθυστέρησίς του. Δεν υπάρχουν δε τόσον πολλοί τοιούτοι.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η'.

&Η φιλία της υπεροχής&. ― Λοιπόν αυτά τα είδη της φιλίας τα οποία είπαμεν, είναι με ισότητα. Δηλαδή τα ίδια παρέχονται και από τους δύο, και τα ίδια θέλει και ο είς διά τον άλλον, ή ανταλλάσσουν άλλο με άλλο• λόγου χάριν την ηδονήν με την ωφέλειαν. Ότι δε και ολιγώτερον απαντώσι και ολιγώτερον διατηρούνται αι τοιαύται φιλίαι, το είπαμεν. Φαίνεται όμως ότι από ομοιότητα και ανομοιότητα ως προς έν και το αυτό πράγμα υπάρχουν και δεν υπάρχουν φιλίαι. Δηλαδή και αυταί αι φιλίαι φαίνεται ότι υπάρχουν από την ομοιότητά των προς την ενάρετον φιλίαν ― διότι η μεν μία έχει το ηδονικόν, η δε άλλη το χρήσιμον, αυτά δε υπάρχουν και εις εκείνην. ― Εκ του ότι όμως εκείνη μεν δεν επιδέχεται συκοφαντίαν και είναι σταθερά, αυταί όμως γλήγορα μεταβάλλονται και διαφέρουν εις πολλά άλλα, δεν φαίνονται ότι είναι φιλίαι, επειδή δεν ομοιάζουν εκείνην. Υπάρχει όμως άλλο είδος φιλίας από υπεροχήν λόγου χάριν του πατρός προς τον υιόν και εν γένει του μεγαλειτέρου προς τον μικρότερον, και του ανδρός προς την γυναίκα και γενικώς του άρχοντος προς τον αρχόμενον. Αυτά δε διαφέρουν και μεταξύ των. Δηλαδή δεν έχουν την ιδίαν φιλίαν οι γονείς προς τα τέκνα και οι άρχοντες προς τους αρχομένους, αλλ' ούτε ο πατήρ προς τον υιόν και ο υιός προς τον πατέρα, ούτε ο ανήρ προς την γυναίκα και η γυνή προς τον άνδρα. Διότι έκαστος από αυτούς έχει διαφορετικήν αρετήν και έργον, επίσης δε έχει και διαφορετικά ελατήρια της φιλίας. Επομένως διαφέρουν και αι αγάπαι και αι φιλίαι των. Και λοιπόν τα ίδια πλεονεκτήματα ούτε παρέχονται, εις τον καθένα από τον καθένα ούτε πρέπει να τα ζητούν. Όταν όμως εις μεν τους γονείς παρέχουν τα τέκνα ό,τι οφείλουν να παρέχουν εις αυτούς ως γεννήτοράς των, οι δε γονείς παρέχουν όσα πρέπει να παρέχουν εις τα τέκνα των, τότε η φιλία αυτών είναι σταθερά και καθώς πρέπει. Αναλόγως δε πρέπει να υπάρχη και η αγάπη εις τας φιλίας της υπεροχής• λόγου χάριν ο καλλίτερος να αγαπάται περισσότερον παρά να αγαπά, επίσης δε και ο ωφελιμώτερος, και έκαστος από τους άλλους ομοίως. Δηλαδή, όταν η αγάπη αποδίδεται συμφώνως με την αξίαν, τότε γίνεται κάπως ισότης, το οποίον βεβαίως φαίνεται ότι είναι χαρακτηριστικόν της φιλίας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ'.

Αλλά φαίνεται ότι το ίσον δεν είναι το ίδιον εις τα δίκαια και εις την φιλίαν. Διότι εις μεν τα δίκαια ίσον είναι κατά πρώτον λόγον το ανάλογον με την αξίαν, ενώ το ανάλογον προς το ποσόν είναι κατά δεύτερον λόγον ίσον, εις την φιλίαν όμως κατά πρώτον λόγον έρχεται το ανάλογον προς το ποσόν, και κατά δεύτερον λόγον το ανάλογον προς την αξίαν. Τούτο δε φαίνεται, εάν είναι μεγάλη η απόστασις της αρετής ή της κακίας ή της ευπορίας ή κανενός άλλου. Διότι τότε πλέον δεν είναι φίλοι, αλλ' ούτε και απαιτούν να είναι. Και τούτο είναι καθαρώτερον προφανές εις τους θεούς. Διότι αυτοί είναι κατά πολύ ανώτεροι εις όλα τα αγαθά. Είναι δε προφανές και εις τους βασιλείς. Διότι και δι' αυτούς δεν έχουν αξίωσιν να γίνουν φίλοι των όσοι είναι πολύ κατώτεροι, αλλ' ούτε με τους καλλιτέρους και σοφωτέρους, όσοι δεν έχουν καμμίαν αξίαν. Και βεβαίως εις τοιαύτα δεν υπάρχει ακριβής ορισμός, μέχρι τίνος βαθμού γίνονται φίλοι. Διότι όταν αφαιρεθούν πολλά, πάλιν μένει κάτι τι, όταν όμως αποχωρισθή κανείς πολύ, καθώς λόγου χάριν ο θεός, τότε δεν μένει τίποτε. Διά τούτο υπάρχει και απορία μήπως άραγε οι φίλοι δεν επιθυμούν διά τους φίλους των τα μέγιστα αγαθά• λόγου χάριν να γίνουν θεοί. Διότι τότε πλέον δεν θα είναι φίλοι δι' αυτούς, αλλ' ούτε και ευτύχημα, διότι οι φίλοι είναι ευτύχημα. Εάν λοιπόν ελέχθη ορθώς ότι ο φίλος επιθυμεί τα αγαθά διά τον φίλον του προς χάριν εκείνου, ίσως είναι ανάγκη να μένη καθώς είναι εκείνος. Εν όσω δε μένει άνθρωπος θα επιθυμή δι' αυτόν τα μέγιστα αγαθά. Ίσως όμως πάλιν όχι όλα. Διότι κυρίως διά τον εαυτόν του επιθυμεί έκαστος τα αγαθά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι’.

&Φιλία είναι μάλλον το να αγαπά κανείς παρά να αγαπάται&. ― Οι περισσότεροι όμως φαίνεται ότι από φιλοδοξίαν επιθυμούν μάλλον να αγαπώνται παρά να αγαπούν ― διά τούτο οι περισσότεροι είναι φιλοκόλακες, διότι ο κόλαξ είναι φίλος υπερτερών ή προσποιείται ότι είναι τοιούτος και ότι μάλλον αγαπά παρά αγαπάται. Το να αγαπάται δε κανείς πλησιάζει προς το να τιμάται, το οποίον βεβαίως το επιθυμούν οι περισσότεροι. Φαίνεται όμως ότι δεν προτιμούν την τιμήν χάριν αυτής της ιδίας, αλλά κατά σύμπτωσιν. Δηλαδή οι μεν περισσότεροι ευχαριστούνται, όταν τιμώνται από τους ευρισκομένους εις την εξουσίαν χάριν της ελπίδος ― διότι νομίζουν ότι θα επιτύχουν από αυτούς ό,τι χρειασθούν, και ευχαριστούνται με την τιμήν, διότι είναι σημείον απολαύσεως ευεργεσίας. Όσοι δε επιθυμούν τιμήν από τους καλούς και γνωρίμους, επιθυμούν να εξακριβώσουν την γνώμην, την οποίαν εκείνοι έχουν δι' αυτούς. Και λοιπόν ευχαριστούνται να είναι αγαθοί, διότι πιστεύουν εις την κρίσιν αυτών, οι οποίοι τους ονομάζουν αγαθούς. Το να αγαπώνται όμως τους ευχαριστεί καθ' εαυτό. Διά τούτο ίσως τούτο φανή ότι είναι καλλίτερον από το να τιμώνται, και ότι η φιλία είναι καθ' εαυτήν προτιμητέα. Φαίνεται δε ότι έγκειται μάλλον εις το να αγαπά κανείς, παρά εις το να αγαπάται. Και απόδειξις είναι αι μητέρες αι οποίαι ευχαριστούνται να αγαπούν. Διότι μερικαί δίδουν εις άλλας τα παιδιά των διά να τα μεγαλώσουν, και αυταί μεν τα αγαπούν διότι τα γνωρίζουν, δεν ζητούν όμως ανταπόδοσιν της αγάπης των, όταν δεν είναι δυνατόν να υπάρξουν και τα δύο, αλλά φαίνεται ότι είναι αρκετόν δι' αυτάς να τα βλέπουν να ευτυχούν, και τα αγαπούν, και αν ακόμη εκείνα δεν ημπορούν να αποδώσουν τίποτε από ό,τι πρέπει εις την μητέρα των, επειδή δεν την γνωρίζουν. Αφού δε η φιλία έγκειται μάλλον εις το να αγαπά κανείς, και αφού επαινούνται οι αγαπώντες τους φίλους, φαίνεται ότι των φίλων αρετή είναι να αγαπούν. Επομένως μεταξύ όσων συμβαίνει τούτο συμφώνως με την αξίαν των, αυτοί είναι μόνιμοι καθώς και η φιλία των.

&Η εξίσωσις ως φιλία&. ― Κατ' αυτόν δε τον τρόπον και οι άνισοι ημπορούν κάλιστα να γίνουν φίλοι, διότι ημπορούν να εξισωθούν. Διότι η ισότης και η ομοιότης είναι φιλία. Και κυρίως μεν η ομοιότης κατά την αρετήν ― διότι είναι σταθεροί καθ' εαυτούς, επομένως μένουν σταθεροί και μεταξύ των, και ούτε χρειάζονται ποταπά πράγματα, ούτε προσφέρουν ποταπάς εκδουλεύσεις, αλλά ημπορούμεν να ειπούμεν ακόμη ότι τας εμποδίζουν μεταξύ των. Διότι ιδιότης των αγαθών είναι ούτε οι ίδιοι να σφάλλουν, ούτε εις τους φίλους των να διευκολύνουν το σφάλμα.

Οι δε μοχθηροί την μεν σταθερότητα δεν την έχουν. Διότι ούτε με τον εαυτόν των δεν εξακολουθούν να είναι όμοιοι, και έπειτα δι' ολίγον καιρόν γίνονται φίλοι, και ευχαριστούνται με την αμοιβαίαν μοχθηρίαν των. Οι χρήσιμοι όμως και οι ευχάριστοι διατηρούνται περισσότερον καιρόν. Δηλαδή διατηρούνται εν όσω προξενούν ηδονάς ή ωφελείας μεταξύ των. Από δε τους αντιθέτους κυρίως φαίνεται ότι σχηματίζεται η φιλία της χρησιμότητος, καθώς είναι λόγου χάριν ο πτωχός με τον πλούσιον και ο αμαθής με τον πολυμαθή. Δηλαδή έκαστος, επειδή επιθυμεί εκείνο το οποίον στερείται, δίδει απέναντι τούτου άλλο δώρον. Εις αυτήν δε την κατηγορίαν είναι δυνατόν να κατατάξη κανείς και τον εραστήν με τον ερωμένον, και τον ωραίον με τον άσχημον. Διά τούτο κάποτε φαίνονται και γελοίοι οι ερασταί, επειδή έχουν την απαίτησιν να αγαπώνται καθώς αγαπούν. Λοιπόν, αν μεν είναι εξ ίσου αξιαγάπητοι, ίσως πρέπει να έχουν απαίτησιν, εάν όμως δεν έχουν κανέν τοιούτον, είναι γελοίοι. Ίσως δε ούτε επιθυμεί καν το έν αντίθετον το άλλο καθ' εαυτό, παρά μόνον κατά σύμπτωσιν, αφού η επιθυμία είναι ιδιότης του μέσου. Διότι αυτό είναι αγαθόν• λόγου χάριν διά τον ξηρόν δεν είναι αγαθόν να γίνη υδαρός, αλλά να έλθη εις το μέσον, το ίδιον δε και διά τον θερμόν και δι' όλους τους άλλους ομοίως. Αυτά όμως ας τα αφήσωμεν τόρα, διότι είναι κάπως έξω από το ζήτημα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΑ'.

&Φιλία και δικαιοσύνη&. ― Φαίνεται δε, καθώς είπαμεν εις την αρχήν, ότι η φιλία περιστρέφεται εις τα ίδια και μεταξύ των ιδίων, εις τα οποία και το δίκαιον. Δηλαδή εις πάσαν επιμιξίαν φαίνεται ότι υπάρχει δίκαιον, υπάρχει όμως και φιλία. Τουλάχιστον όλοι ως φίλους χαιρετούν τους συνταξιδιώτας και τους συστρατιώτας, ομοίως δε και τους συναδέλφους εις όλας τας άλλας επιμιξίας. Εις όσον δε χρόνον έχουν επιμιξίαν, τόσον καιρόν διαρκεί και η φιλία των. Διότι και το δίκαιον τόσον καιρόν διαρκεί. Και ορθώς λέγει η παροιμία «τα των φίλων κοινά». Διότι η φιλία έγκειται εις την επιμιξίαν. Είναι δε εις τους αδελφούς και τους συνεταίρους όλα κοινά, εις τους άλλους, όμως είναι χωρισμένα, και εις άλλους μεν περισσότερα, εις άλλους δε ολιγώτερα. Διότι και αι φιλίαι, άλλαι μεν είναι περισσότερον, άλλαι δε ολιγώτερον φιλίαι. Διαφέρουν δε και τα δίκαια. Διότι δεν έχουν τα ίδια οι γονείς με τα τέκνα και οι αδελφοί μεταξύ των, ούτε οι συνέταιροι με τους συμπολίτας, ομοίως δε και εις τα άλλα είδη των φίλων. Επομένως διαφορετικά είναι και τα δίκαια με έκαστον από αυτούς, και αυξάνουν επιπροσθέτως όσον είναι περισσότερον φίλοι, λόγου χάριν το να στερήση κανείς τον φίλον του τα χρήματά του είναι χειρότερον παρά τον συμπολίτην, και το να μη βοηθήση τον αδελφόν του είναι χειρότερον παρά τον ξένον, και το να κτυπήση τον πατέρα του παρά οποιονδήποτε άλλον. Φαίνεται δε ότι συγχρόνως με την αύξησιν της φιλίας αυξάνει και το δίκαιον, διότι και τα δύο περιστρέφονται εις τα ίδια πρόσωπα και εφαρμόζονται εξ ίσου.

&Η φιλία καθώς και πάσα επιμιξία είναι έν είδος πολιτικής&. ― Όλαι δε αι επιμιξίαι φαίνονται ως έν μέρος της πολιτικής. Διότι συμβαδίζουν με κάποιον συμφέρον, και προμηθεύονται κάτι τι διά τον βίον. Αλλά και η πολιτική επιμιξία φαίνεται ότι χάριν του συμφέροντος και εξ αρχής συνηνώθη, και εξακολουθεί να μένη. Διότι αυτό επιδιώκουν και οι νομοθέται, και λέγουν ότι δίκαιον είναι το κοινόν συμφέρον. Και λοιπόν αι μεν άλλαι επιμιξίαι ζητούν το συμφέρον ιδιαιτέρως, λόγου χάριν οι μεν συνταξιδιώται το συμφέρον του ταξιδιού δι' απόκτησιν χρημάτων, ή διά κάτι παρόμοιον, οι δε συστρατιώται επιθυμούν το συμφέρον του πολέμου, είτε την νίκην, είτε την πόλιν, ομοίως δε και οι συγχωριανοί και οι ενορίται. Μερικαί όμως επιμιξίαι φαίνεται ότι έγιναν χάριν ηδονής, καθώς των θιασωτών και των ερανιστών. Διότι αυταί γίνονται χάριν των θισιών και των διασκεδάσεων. Όλαι αυταί όμως φαίνεται ότι υπάγονται εις την πολιτικήν ― διότι η πολιτική δεν επιδιώκει το προσωρινόν συμφέρον, αλλά φροντίζει δι' όλον τον βίον ― και κάμνουν θυσίας και εις τας συγκεντρώσεις που γίνονται χάριν αυτών αποδίδουν τιμάς εις τους θεούς, και διά τον εαυτόν των προμηθεύουν ηδονικάς αναπαύσεις. Δηλαδή αι παλαιαί θυσίαι και συγκεντρώσεις φαίνεται ότι εγίνοντο κατόπιν από τους τρυγετούς των καρπών, ως άλλαι απαρχαί. Διότι κυρίως εις αυτούς τους καιρούς είχαν ευκαιρίαν. Λοιπόν όλαι αι επιμιξίαι φαίνονται ως μέρη της πολιτικής. Ακολουθούν δε ίσως εις αυτάς τας επιμιξίας αι ανάλογοι φιλίαι.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒ'.

&Τα τρία είδη του πολιτεύματος εφαρμοζόμενα επί της οικογενείας&. ― Του δε πολιτεύματος υπάρχουν τρία είδη, και ισάριθμοι παρεκτροπαί, ως άλλαι παραφθοραί αυτών. Είναι δε τα πολιτεύματα αυτά η βασιλεία και η αριστοκρατία και τρίτον το βασιζόμενον εις το τίμημα, το οποίον φαίνεται κατάλληλον να ονομάζεται τιμοκρατία, οι περισσότεροι όμως συνηθίζουν να το λέγουν απλώς πολίτευμα {6}. Από αυτά δε το καλλίτερον μεν είναι η βασιλεία, το χειρότερον δε η τιμοκρατία. Είναι δε παρεκτροπή της μεν βασιλείας η τυραννία. Δηλαδή και τα δύο μεν είναι μοναρχίαι, διαφέρουν όμως πάρα πολύ. Διότι ο μεν τύραννος κυττάζει το συμφέρον του, ενώ ο βασιλεύς το συμφέρον των υπηκόων του. Δηλαδή δεν είναι βασιλεύς όστις δεν αρκείται εις τα ιδικά του και δεν είναι ανώτερος εις όλα τα αγαθά. O τοιούτος δε δεν έχει καμμίαν ανάγκην. Επομένως δεν βλέπει τα ωφέλιμα διά τον εαυτόν του, αλλά διά τους υπηκόους. Και βεβαίως, όστις δεν είναι τοιούτος, θα ήτο ίσως κληρωτός βασιλεύς. Η δε τυραννία είναι το αντίθετον αυτού. Διότι ο τύραννος επιδιώκει τα ατομικά του αγαθά. Και εις αυτήν γίνεται σαφέστερον ότι είναι το χειρότερον πολίτευμα. Διότι το χειρότερον είναι το αντίθετον του καλλιτέρου. Μεταβαίνει δε από την βασιλείαν εις την τυραννίαν. Διότι η τυραννία είναι εξαχρείωσις της μοναρχίας, επομένως ο μοχθηρός βασιλεύς γίνεται τύραννος. Από δε την αριστοκρατίαν μεταβαίνει το πολίτευμα εις την ολιγαρχίαν ως εκ της κακίας των αρχόντων, οι οποίοι μοιράζουν τα πράγματα της πόλεως έξω από την αξίαν, και όλα ή τα περισσότερα αγαθά τα μοιράζουν εις τον εαυτόν των, και τα αξιώματα πάντοτε εις τους ιδίους, διότι φροντίζουν προ πάντων να είναι πλούσιοι. Λοιπόν οι ολίγοι και οι κακοί είναι άρχοντες αντί των αρμοδιωτάτων. Από δε την τιμοκρατίαν το πολίτευμα μεταβάλλεται εις δημοκρατίαν. Διότι αυταί αι δύο συνορεύουν. Δηλαδή και η τιμοκρατία είναι πολίτευμα του λαού και όλοι όσοι ανήκουν εις το τίμημα είναι ίσοι. Είναι όμως το ολιγώτερον κακόν πολίτευμα η δημοκρατία, διότι πολύ ολίγον παρεκτρέπεται το είδος τούτο του πολιτεύματος. Και λοιπόν τα πολιτεύματα μεταβάλλονται κατ' αυτήν την σειράν κυρίως ― διότι ούτω πως πολύ ολίγον μετατρέπονται και ευκόλως. Απομιμήσεις δε αυτών και τρόπον τινά παραδείγματα ημπορεί κανείς να εύρη εις τας οικογενείας. Δηλαδή η μεν σχέσις του πατρός προς τον υιόν έχει τύπον βασιλείας ― διότι ο πατήρ φροντίζει διά τα τέκνα. Από αυτό δε και ο Όμηρος τον Δία τον ονομάζει πατέρα, διότι κυρίως πατρική εξουσία είναι η βασιλεία. Εις την Περσίαν όμως η σχέσις του πατρός είναι τυραννική ― διότι μεταχειρίζονται ως δούλους τους υιούς των. Είναι δε τυραννική και η σχέσις του οικοδεσπότου προς τους δούλους ― διότι εις αυτήν επιδιώκεται το συμφέρον του οικοδεσπότου. Αυτή λοιπόν φαίνεται ορθή, η Περσική όμως λανθασμένη, διότι αι εξουσίαι των διαφορετικών είναι διαφορετικαί. Η δε σχέσις του ανδρός και της γυναικός φαίνεται αριστοκρατική ― διότι συμφώνως με την αξίαν του εξουσιάζει ο ανήρ και εις ζητήματα εις όσα αρμόζουν εις τον άνδρα. Όσα όμως αρμόζουν εις την γυναίκα τα αναθέτει εις εκείνην. Όταν όμως όλα τα κυριαρχήση ο ανήρ, τότε το πολίτευμα μεταβάλλεται εις ολιγαρχικόν ― διότι τούτο το κάμνει έξω από την αξίαν και όχι καθόσον είναι καλλίτερος. Κάποτε πάλιν εξουσιάζουν γυναίκες κληρονομούσαι την περιουσίαν. Και λοιπόν δεν απονέμονται αι εξουσίαι συμφώνως με την αρετήν, αλλά χάριν του πλούτου και της δυνάμεως, καθώς εις τας ολιγαρχίας. Με τιμοκρατικόν δε πολίτευμα ομοιάζει η σχέσις των αδελφών ― διότι είναι ίσοι, εκτός μόνον εκείνων όσοι διαφέρουν μεταξύ των κατά ηλικίαν. Διά τούτο, όταν αι ηλικίαι των έχουν μεγάλην διαφοράν, τότε πλέον δεν υπάρχει μεταξύ των αδελφική φιλία. Η δε δημοκρατία συμβαίνει κυρίως εις τας ακεφάλους οικογενείας ― διότι εις αυτάς όλοι κυριαρχούν εξ ίσου ― και όπου είναι ανίσχυρος ο άρχων και ο καθείς μοιράζεται την εξουσίαν.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΓ'.

&Αναλογία πολιτεύματος και δικαιοσύνης προς την φιλίαν& ― Εις έκαστον δε πολίτευμα φαίνεται ότι υπάρχει σχέσις φιλίας, όσον υπάρχει και σχέσις δικαιοσύνης. Και μεταξύ μεν βασιλέως και υπηκόων με υπεροχήν ευεργεσίας. Διότι αυτός ευεργετεί τους υπηκόους του, εάν βεβαίως είναι αγαθός και φροντίζη δι' αυτούς να ευτυχούν, καθώς ο ποιμήν διά τα πρόβατά του. Διά τούτο και ο Όμηρος ωνόμασε τον Αγαμέμνονα ποιμένα λαών. Τοιαύτη δε είναι και η πατρική σχέσις, αλλά διαφέρει μόνον ως προς το ποσόν των ευεργεσιών. Διότι αυτός είναι αίτιος της υπάρξεως του τέκνου, η οποία φαίνεται το μέγιστον αγαθόν, και της ανατροφής και εκπαιδεύσεώς του. Και εις τους πάππους δε αποδίδονται αυτά. Δηλαδή εκ φύσεως είναι εξουσιαστής ο πατήρ των υιών, και οι πάπποι των εγγόνων, και ο βασιλεύς των υπηκόων. Είναι δε με υπεροχήν αυτά τα είδη της φιλίας και διά τούτο, τιμώνται οι γονείς. Και βεβαίως και το δίκαιον εις αυτά δεν είναι το ίδιον, αλλά συμφώνως με την αξίαν. Επομένως το ίδιον είναι και η φιλία. Και του ανδρός δε προς την γυναίκα η φιλία είναι η ιδία, καθώς είναι εις την αριστοκρατίαν. Δηλαδή είναι σύμφωνος με την αρετήν, και εις τον καλλίτερον αποδίδεται περισσότερον αγαθόν και το αρμόζον εις έκαστον. Ομοίως δε και το δίκαιον. Η δε σχέσις των αδελφών ομοιάζει συνεταιρισμόν. Διότι είναι ίσοι και ομήλικες, και οι τοιούτοι είναι συνήθως όμοιοι εις την μάθησιν και τα ήθη. Ομοιάζει δε με αυτήν την φιλίαν και η υπάρχουσα εις τα τιμοκρατικόν πολίτευμα. Διότι οι συμπολίται τότε θέλουν να είναι ίσοι και αρμονικοί, επομένως μοιράζεται η εξουσία και εξ ίσου. Ομοίως λοιπόν και η φιλία. Εις δε τας παρεκτροπάς καθώς το δίκαιον, ομοίως και η φιλία δεν ισχύει πολύ, και πολύ ολιγώτερον εις την χειροτέραν παρέκβασιν. Δηλαδή εις την τυραννίδα ή διόλου ή ολίγον μέρος υπάρχει της φιλίας. Διότι, όπου δεν υπάρχει τίποτε κοινόν μεταξύ άρχοντος και υπηκόων, δεν υπάρχει ούτε φιλία, διότι δεν υπάρχει δίκαιον. Αλλά συμβαίνει καθώς μεταξύ τεχνίτου και οργάνου, ή μεταξύ ψυχής και σώματος, ή οικοδεσπότου και δούλου. Δηλαδή όλα μεν αυτά ωφελούνται από τους μεταχειριζομένους αυτά, φιλία όμως δεν υπάρχει προς τα άψυχα ούτε δίκαιον. Ούτε όμως προς ίππον ή βουν, ούτε προς δούλον, καθόσον είναι δούλος. Δηλαδή δεν υπάρχει κανέν κοινόν, διότι ο δούλος είναι έμψυχον όργανον, το δε όργανον είναι άψυχος δούλος. Καθόσον λοιπόν είναι δούλος, δεν υπάρχει φιλία προς αυτόν, αλλά μόνον καθόσον είναι άνθρωπος. Δηλαδή φαίνεται ότι υπάρχει κάποιον δίκαιον εις πάντα άνθρωπον, απέναντι παντός ο οποίος ημπορεί να συμμετέχη του νόμου και της συνθήκης, επομένως και φιλία, υπάρχει μόνον καθόσον είναι άνθρωπος. Και λοιπόν εις τας τυραννίας και αι φιλίαι και το δίκαιον ολίγον ισχύουν, εις δε τας δημοκρατίας εις τον ανώτερον βαθμόν. Διότι υπάρχουν πολλά τα κοινά εις τους πολίτας, επειδή είναι ίσοι.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΔ'.

&Η συγγενική φιλία ως ομοιότης και ταυτότης&. ― Λοιπόν κάθε είδος φιλίας υπάρχει εις την επιμιξίαν, καθώς είπαμεν. Ημπορεί δε κανείς να διακρίνη την συγγενικήν και την συνεταιρικήν. Αι δε πολιτικαί και φυλετικαί και ταξιδιωτικαί και όσα είναι παρόμοια ομοιάζουν μάλλον με τας συναλλαγάς. Δηλαδή φαίνονται ως να υπάρχουν με κάποιαν συμφωνίαν, εις αυτάς δε ημπορεί κανείς να κατατάξη και την φιλοξενίαν. Αλλά και η συγγενική φαίνεται ότι είναι πολλών ειδών, εξαρτάται όμως εις όλα της τα είδη από την πατρικήν. Δηλαδή οι γονείς αγαπούν τα τέκνα των, διότι είναι μέρος ιδικόν των, τα δε τέκνα αγαπούν τους γονείς, διότι είναι έν μέρος από εκείνους. Περισσότερον δε γνωρίζουν οι γονείς τα γεννηθέντα από αυτούς, παρά τα τέκνα ότι κατάγονται από αυτούς, και διά τούτο περισσότερον συνδέεται ο γεννήτωρ προς το γεννηθέν παρά το γεννηθέν προς τον δημιουργόν του. Διότι το εξαρτώμενον είναι αγαπητόν εις τον ιδιοκτήτην του, λόγου χάριν το δόντι, η τρίχα και οτιδήποτε άλλο εις τον έχοντα αυτά, ενώ εις εκείνο το εξαρτώμενον δεν είναι τίποτε ο ιδιοκτήτης, ή είναι κάτι ολιγώτερον. Αλλά τούτο προέρχεται και από την πολυκαιρίαν. Διότι εκείνοι μεν μόλις γεννηθούν αρχίζουν να τα αγαπούν, ενώ τα παιδιά αφού περάση καιρός αγαπούν τους γονείς, δηλαδή αφού αποκτήσουν σύνεσιν ή αίσθησιν. Και λοιπόν οι μεν γονείς αγαπούν τα τέκνα των ως τον ίδιον εαυτόν των ― διότι τα γεννώμενα από αυτούς είναι ως άλλοι αυτοί αποχωρισθέντες ― τα δε τέκνα αγαπούν τους γονείς των, διότι εγεννήθησαν από εκείνους, και οι αδελφοί αγαπώνται μεταξύ των, διότι εγεννήθησαν από τους ιδίους γονείς. Δηλαδή η ομοία σχέσις προς εκείνους κάμνει και αυτούς μεταξύ των ομοίους. Διά τούτο λέγουν το ίδιον αίμα και η ιδία ρίζα και τα παρόμοια. Επομένως είναι κάπως το ίδιον, αν και είναι χωρισμένοι.

Είναι δε μέγας παράγων διά την φιλίαν και η συντροφιά και η συνομηλικία. Διότι, καθώς λέγει η παροιμία, ο ομήλικος αγαπά τον ομήλικον. Και οι συνηθισμένοι είναι συνεταιρικοί. Διά τούτο και η αδελφική φιλία παρομοιάζεται προς συνεταιρισμόν. Οι δε εξάδελφοι και οι άλλοι συγγενείς είναι οικείοι εξ αιτίας τούτων. Δηλαδή διότι κατάγονται από τους ιδίους αδελφούς. Γίνονται δε στενώτεροι ή μακρινώτεροι όσον είναι πλησιέστερα ή μακρύτερα ο αρχηγός των. Είναι δε η μεν φιλία των τέκνων προς τους γονείς καθώς και των ανθρώπων προς τους θεούς, ωσάν απέναντι αγαθού και υπερόχου προσώπου. Διότι αυτοί τους έκαμαν τας μεγαλιτέρας ευεργεσίας. Δηλαδή είναι αίτιοι της υπάρξεως και της ανατροφής των και κατόπιν της εκπαιδεύσεώς των.